O'TLOQI ALLYUVIAL TUPROQLAR SHAROITIDA SOYA O'SIMLIGINI YOMG'IRLATIB SUG'ORISH TARTIBINI ISHLAB CHIQISH (QORAQALPOG'ISTON RESPUBLIKASI MISOLIDA)

293 O‘TLOQI ALLYUVIAL TUPROQLAR SHAROITIDA SOYA O‘SIMLIGINI YOMG‘IRLATIB SUG‘ORISH TARTIBINI ISHLAB CHIQISH (QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI MISOLIDA) Bisenbaeva Nodira Esen qizi Qoraqalpoq davlat universiteti melioratsiya va suvg‘orma dehqonchilik ixtisosligi 1-kurs doktoranti Djumanazarova Altingul Tengelovna Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti ‘‘Suv xo‘jaligi va yerdan foydalanish’’ kafedrasi mudiri, texnika fanlari nomzodi, dotsent DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752140 Qoraqalpog‘iston Respublikasi Orolbo‘yi mintaqasida joylashgan bo‘lib, u tabiiy-iqlimiy jihatdan murakkab, keskin kontinental iqlimga ega hududdir. Mintaqa tuproqlari asosan allyuvial, o‘tloqi, bo‘z va qumli turlardan iborat bo‘lib, ular asosan Amudaryo vodiysi bo‘ylab, shuningdek, Qanliko‘l, Kegeyli, Chimboy, Ellikqal’a va Beruniy tumanlarida keng tarqalgan. Bu tumanlarda o‘tloqi allyuvial tuproqlar daryo yo‘nalishlariga yaqin joylarda shakllangan bo‘lib, suv rejimi va mexanik tarkibi jihatidan sug‘oriladigan dehqonchilik uchun qulay hisoblanadi. Birinchidan, bu tuproqlar o‘rtacha va og‘ir mexanik tarkibli bo‘lib, suvni ushlab turish xususiyati yuqori, lekin suv o‘tkazuvchanligi nisbatan past. Shu bois soya o‘simligi uchun yomg‘irlatib sug‘orish eng maqbul usul sifatida qaraladi [4, 2528]. Misol uchun, Amudaryoning o‘rta oqimi bo‘ylab joylashgan Beruniy tumanidagi o‘tloqi allyuvial tuproqlarda suv sig‘imi 80–120 mm oralig‘ida bo‘lib, har 5–6 kunda 30–40 mm suv bilan sug‘orish eng samarali natija beradi. Bu sharoitda yomg‘irlatib sug‘orish o‘simlik ildiz zonasini bir maromda namlaydi, tuproq strukturasi buzilmaydi va havo almashinuvi yaxshilanadi. Ikkinchidan, Qanliko‘l va Kegeyli tumanlari hududlarida tuproqlarning yuqori qatlamida sho‘rlanish darajasi biroz ko‘tarilgan. Bu esa sug‘orish tizimida suv sifati va yuvish sug‘orishlarining o‘rni muhimligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, Qanliko‘l atrofida sho‘r grunt suvlari 1,5–2,0 metr chuqurlikda joylashgani sababli, yomg‘irlatib sug‘orish usuli grunt suvlarining ko‘tarilishini oldini oladi va tuproqdagi tuzlarni yuqori qatlamga chiqishidan saqlaydi. Shuningdek, bu hududlarda suv sifati ko‘pincha 1,5–2,5 g/l minerallashgan bo‘lganligi sababli, har mavsumda kamida bir marta leykatsion (yuvish) sug‘orish tavsiya etiladi. Uchinchidan, Chimboy va To‘rtko‘l tumanlarida o‘tloqi allyuvial tuproqlarning tarkibida qum va chang fraksiyalari ko‘p bo‘lib, ular tez quriydi. Shu sababli bu hududlarda sug‘orish oralig‘i qisqartiriladi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, Chimboy tumanida soya ekinlari uchun 4–5 kunda 25–30 mm suv bilan yomg‘irlatib 294 sug‘orish eng maqbul bo‘lgan. Bu usul natijasida hosildorlik 2,4 t/ga dan 3,1 t/ga gacha oshgan. Bundan tashqari, Ellikqal’a va Xo‘jayli tumanlarida, ayniqsa Amudaryo deltasining quyi qismida, tuproq qatlamida sho‘rlanish yuqori bo‘lishi mumkin. Bu joylarda yomg‘irlatib sug‘orishning afzalligi shundaki, u ortiqcha suv sarfini kamaytiradi va suv sathining ko‘tarilishini to‘xtatadi. Shuningdek, kichik dispers tomchilar orqali sug‘orish natijasida suv tuproq yuzasida to‘planmaydi, sho‘r yuvilmasining qayta ko‘tarilishi sekinlashadi. Qoraqalpog‘istonning Amudaryo vodiysi bo‘ylab joylashgan tumanlarida o‘tkazilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, yomg‘irlatib sug‘orish tizimidan foydalanish natijasida suv tejalishi 20–25 foizni tashkil etadi, hosildorlik esa 15–30 foizga oshadi. Masalan, To'rtko'l tumani “Qo'shnazar Paxtakor” fermer xo'jaligida 2024-yilda o‘tkazilgan dala tajribalariga ko‘ra, soya o‘simligi yomg‘irlatib sug‘orilganda hosildorlik 3,4 t/ga ga yetgan, an’anaviy ariqcha usulda esa 2,6 t/ga bo‘lgan. Shuningdek, Kegeyli tumanida o‘tkazilgan tajribalar tuproqning suv o‘tkazuvchanligi past bo‘lgan hollarda sug‘orish bosimini kamaytirish zarurligini ko‘rsatgan. Bu yerda 0,25 MPa bosimda ishlovchi tizimlar o‘simlikni to‘liq namlay olgan, yuqori bosimda esa tuproq yuzasida mayda eroziya izlari paydo bo‘lgan. Yana bir muhim jihat shundaki, sug‘orish vaqtining tanlanishi ham natijaga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, Chimboy tumanida tong saharlab (soat 5:00–8:00 oralig‘ida) amalga oshirilgan sug‘orishlarda suvning bug‘lanish yo‘qotilishi 10–12% atrofida bo‘lgan bo‘lsa, kunduzi (soat 12:00–15:00 oralig‘ida) bu ko‘rsatkich 25–30% gacha oshgan. Shu sababli, soya uchun eng maqbul sug‘orish vaqti tong yoki kechqurun deb hisoblanadi [3, 33-35]. Qoraqalpog‘istonning janubiy qismidagi Ellikqal’a va Beruniy tumanlarida vegetatsiya davri davomida havo harorati 35–40°C gacha ko‘tariladi. Bu davrda soya o‘simligi uchun suv tanqisligi stress holatini keltirib chiqaradi. Yomg‘irlatib sug‘orish tizimining yana bir afzalligi shundaki, u o‘simlik barglarini namlab, issiqlik stressini yumshatadi va fotosintez jarayonini barqaror ushlab turadi. Shu bilan birga, har bir hududning tuproq-iqlim sharoitiga mos ravishda sug‘orish chastotasi va dozasini o‘zgartirish talab etiladi. Masalan, Qanliko‘l hududida 6–7 kunda 40 mm suv bilan sug‘orish yetarli bo‘lsa, To‘rtko‘l tumanida bu ko‘rsatkich 4–5 kunda 30 mm suv atrofida bo‘ladi. Bu farqlar tuproqning suvni ushlab turish qobiliyatiga, harorat va shamol tezligiga bog‘liq. 295 Xulosa qilib aytganda, Qoraqalpog‘istonning o‘tloqi allyuvial tuproqlarida soya o‘simligini yomg‘irlatib sug‘orish tizimini joriy etish suv resurslaridan samarali foydalanish, hosildorlikni oshirish va tuproqning ekologik holatini yaxshilash uchun muhim ahamiyatga ega. Amudaryo vodiysi bo‘ylab joylashgan Beruniy, To‘rtko‘l, Kegeyli, Qanliko‘l va Chimboy tumanlarida bu tizimni keng joriy etish soya yetishtirishning barqaror texnologik asosini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Allayarov, S. K. (2024). SOYA O’SIMLIGINI PARVARISHLASHNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Экономика и социум, (11-2 (126)), 179-181. 2. Baxriddinovna R. U., Musurmonovich F. S. Soybean-as a source of valuable food //Texas Journal of Multidisciplinary Studies. - 2022. - Т. 6. - С. 165-166. 3. Bazarbaev, I. (2024). QORAQALPOG ‘ISTON RESPUBLIKASINING HAR TURLI DARAJADA SHO’RLANGAN TUPROQLARIDA ZAMONAVIY SUG’ORISH TIZIMLARINING TUPROQ XOSSALARI. Наука и технология в современном мире, 3(10), 33-35. 4. Fozilov S. The effect of drought on the water regime in the leaves of soybean varieties //Science and innovation in the education system. - 2023. - Т. 2. - №. 9. - С. 25-28. 5. Xolov, Y. (2022). Sho'r tuproqlar sharoitida o'simliklarga agroekologik omillarning ta'siri.ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 10(10) 6. Махмудов У., Халиков Б. Экиш муддатлари ва меъёрларининг такрорий ерёнгок хамда соя экини ривожланиш фазаларига таъсири// Агро илм журнали. №2. 2020.- Б. 157-159.