SHO`RLANGAN TUPROQ QATLAM-LARIDA KOLLEMBOLALARNING TARQALISHI

319 SHO`RLANGAN TUPROQ QATLAM-LARIDA KOLLEMBOLALARNING TARQALISHI Elmuratova Z.U., Quralbayeva L. R., Hamidullaev F.L. Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston milliy universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752322 Annatatsiya. Beruniy tumani biotsenozlaridan yig’ilgan tuproq namunalaridan jami hisobda 2 kenja turkum (Poduromorpha, Entomobryomorpha), 4 ta oila (Hypogastruridae, Onychiuridae, Neanuridae, Odontellidae), 7 ta avlod (Hypogastrura, Xenylla, Xenyllodes, Ongulonychiurus, Lophognathella, Achorutes, Pseudachorutes) ga mansub kollembolalar aniqlangan. Kalit so`zlar. Kollembolalar, namunalar, tuproq, turkum, biotsenoz. Abstract. Collembola belonging to 2 suborders (Poduromorpha, Entomobryomorpha), 4 families (Hypogastruridae, Onychiuridae, Neanuridae, Odontellidae), and 7 genera (Hypogastrura, Xenylla, Xenyllodes, Ongulonychiurus, Lophognathella, Achorutes, Pseudachorutes) were identified from soil samples collected from the biocenoses of the Beruniy district. Keywords. Collembola, samples, soil, order, biocenose Kollembolalar — bu eng qadimgi artropodlar guruhini tashkil etadi, ularning paydo bo'lishi Devon davriga borib taqaladi va taxminan 400 million yil oldin yuzaga kelgan. Bir necha yil oldin, kollembolalar hasharotlar deb hisoblangan, ammo zamonaviy tizimatikada ishlatiladigan yangi asboblar kollembolalarni Insecta sinfidan ajratib, ularni alohida sinf sifatida (Sinf: Collembola) ajratishga olib keldi. Ushbu kichik artropodlar, asosan, barcha muhitlarga va biotoplarga moslashish qobiliyatlari bilan tanilgan. Konstantin viloyatidagi shahar va yarimshahar muhitlaridagi kollembolalar haqida birinchi eskizni taqdim etadi. Ushbu ish biodiversitet bo'limida joylashadi. Asosiy maqsad — bu noma'lum fauna haqida ko'proq bilish. Biz, bir tomondan, bu mavzu haqida hech qanday ma'lumotga ega bo'lmaslik kabi kamchilikka egamiz, boshqadan esa, o'ziga xos ish yaratish imkoniyatiga egamiz. Aljirdagi kollembolalar haqidagi tadqiqotlar juda cheklangan va qadimgi bo'lib, ular uchta davrga bo'linadi: • Birinchi ishlar 19-asrning ikkinchi yarmida boshlanadi. Birinchi mualliflar, Lukas (1846 va 1849) ba'zi turlarni keltirgan, ammo ular hozirgi tizimatikaga qiyin joylashtiriladi. • Ikkinchi davr 1920 va 1950 yillar orasida bo'lib, Denis (1922-1937) va boshqa mualliflarning bir qancha to'g'ri tizomatik tadqiqotlari olib borildi. • Uchinchi davr, 1963-1980 yillar oralig'ida, Aljirdagi kollembolalar haqida eng chuqur tadqiqotlardan biri bo'lib, Kassanjau (1963) Bône (Annaba) mintaqasida 30 turni 320 ro'yxatga kiritgan. 1980 yilga kelib, Aljirdagi kollembolalar faunasi 114 turga yetgan edi. Oxirgi yirik ish, Hamra-Kroua (2005) tomonidan amalga oshirildi, u 132 turni sanab o'tgan, ulardan 74 tasi Aljir uchun yangi, yana 57 tasi Mag'ribning boshqa mamlakatlari uchun yangi, ba'zilari esa ilm-fan uchun yangi bo'lib, yangi bir tur ham aniqlangan tomonidan Kabiliyada yer-suv o'zgarishlariga bog'liq bo'lgan kollembolalar populyatsiyasi ekologiyasi bo'yicha o'tkazilgan ishdan tashqari, bu guruhdagi boshqa barcha tadqiqotlar o'rmon muhitlaridagi kollembolalar biodiversitetiga qaratilgan. Kollembola turkumi (kollembolalar, qurtqo‘ng‘izlar) Yer sayyorasining barcha qit’alarida, shu jumladan Arktika va Antarktikaning ayrim hududlarida, asosan, o‘simlik qoldiqlari va tuproqda yashovchi taxminan 10 ming turni o‘z ichiga oladi. Ularning o‘lchami odatda 10 mm dan oshmaydi (odatda 1-2 mm), va tana, boshqa hasharotlarda bo‘lgani kabi, bosh, ko‘krak va qorindan iborat. Shu bilan birga, ular tuzilishining bir qator o‘ziga xos xususiyatlariga ega bo‘lib, bu esa ushbu guruhning Entognatha sinfi (yashirin jag‘li hasharotlar) tarkibida alohida turkum sifatida ajratilishiga sabab bo‘lgan. Qorning birinchi bo‘g‘inidagi qorin trubkasi, uchinchi bo‘g‘indagi tirsak va to‘rtinchi bo‘g‘indagi sakrash vilkasi qurtqo‘ng‘izlarni boshqa yashirin jag‘li hasharotlardan ishonchli farqlash imkonini beruvchi diagnostik belgilardir. Material va ish uslubi. Tadqiqot materiallari 2025 yil mart oyida Qoraqalpog’iston Respublikasi Beruniy tumani biotsenozlaridan yig’ildi. Namunalar biotsenozning 0 – 10 sm, 11 – 20 sm, 21 – 30 sm qatlamlaridan 1 dm3 miqdorda jami 15 ta nuqtadan 45 namunada olindi. Olingan natijalar. Qoraqalpog’iston Respublikasi Beruniy tumani biotsenozlaridan yig’ilgan tuproq namunalaridan jami hisobda 2 kenja turkum (Poduromorpha, Entomobryomorpha), 4 ta oila (Hypogastruridae, Onychiuridae, Neanuridae, Odontellidae), 7 ta avlod (Hypogastrura, Xenylla, Xenyllodes, Ongulonychiurus, Lophognathella, Achorutes, Pseudachorutes) ga mansub 7 turdagi kollembolalar aniqlandi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Elmuratova Z.U. Janubiy O‘zbekiston tuproqlari kollembolalarining faunasi va ekologiyasi. Avtoref. diss. b.b.f.dok. – Nukus, 2021. – 20 b. 2. Rakhimov M.Sh., Elmuratova Z.U. Fauna and seasonal dynamics of the collembolans of Uzbekistan //«International Journal of Advanced Science and Technology» Австрия. №28. 2019. – P. 68-87. 3. Rakhimov M.Sh., Elmuratova Z.U. Distribution and seasonal dynamics of soil collembolan in the soils of southern regions of // European science review, Premier Publishing s.r.o. Vienna. 2018. - №9-10. – P. 28-31.