EKOLOGIYALIQ MADENIYAT - JAMIYETLIK PIKIRDIN BIR TURI SIPATINDA

385 EKOLOGIYALIQ MADENIYAT - JAMIYETLIK PIKIRDIN BIR TURI SIPATINDA Kojikbaeva Ziyada Qaraqalpaq màmleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752604 Анатация. Bul maqalada baspasozde ekologiya maselesi sóz etilgen.Ekologiyaliq maqalalar avtora Ó.Óteuliev adam ham tabiyat ortasɪndagɪ mashqalanɪ ashɪp beredi. Bunday publisistikalɪq shigarmalar ekologiyalɪq madeniyattɪn tiykarɪ esaplanadɪ. Tayanish sozler. ekologiyalɪq madeniyat, tabiyat, adam, baspa sóz,jàmiet. Annatation.This article examines the environmental issue in the press. The author of environmental articles U. Uteuliev reveals the problem of man's reasonable attitude towards nature. Such journalistic works are the basis of ecological culture. Keywords: ecological culture, nature, man, press, society. Аннотоция. В этом статье расматривается экологичечкий вопрос в прессе. Автор экологических статьей У. Утеулиев раскрывает проблему разумное отношение человека к природе. Такие публицистические произведение являются основой экологической культуры. Клечевые слова: экологическия культура, природа, человек, пресса, общество. Ǵárezsizlikke eriskenimizden soń elimiz óziniń jámiyetlik, siyasiy, ekonomikalıq, ruwxıy-mádeniy rawajlanıw jolına iye boldı. Bunday rawajlanıw xalıqtıń social turmısınıń hár bir tarawında, atap aytqanda ilim, bilimlendiriw, xalıqtıń milliy tariyxı, mádeniyatı, ádebiyatı, ruwxıy qádiriyatları baǵdarlarında úlken óz-geris hám jańalanıw processiniń júzege keliwine imkan jarattı. Ásirese, xalqımız ruwxıy turmısınıń ajıralmas bir bólegi bolǵan milliy ádebiyat hám jurnalistika tarawlarınıń rawajlanıw ózgesheliklerin ayqın kóriwimizge boladı. Bul baǵdarlarǵa jańalanıwlar nátiyjesi óziniń jemisin bermekte. Òzbekistan, soniń ishinde Qaraqalpaqstan búgin erkin jàmiyyet qurıw, jàhàn sivilizatsiyasınan múnàsip orin iyyelewge bekkem bel bayladi. Ásirese, keyingi jillar ishinde Prezidentimiz Sh. Mirziyoyev tàrepinen qabil etilgen, elimizdiń sotsialliqekonomikaliq rawajlaniwiniń barliq baģdarlarin belgilep beretuģin Pàrman hàm Qararlarɪ, olardɪń jedel orɪnlanɪwɪ adamlarɪmɪzdɪń turmɪs tàrizin túp-tiykarɪnan ózgertip jiberdi. Àsirese, màmleketimizdi reformalaw hàm jańalandɪrɪw baģdarɪnda àmelge asɪrɪlɪp atɪrģan islerdiń mazmun-mànisin jàmiyetshilikke tolɪq jetkeriw, watanlaslarɪmɪzdɪ jańa joqarɪ sheklerge qaray mobilizatsiya etiw, olardɪ turmisqa engiziwde jurnalistlerdiń tàsirsheń sózi, belsendi puxaralɪq pozitsiyasɪ zàrúrli àhmiyyetke iye bolmaqta hàm ol biziń aldɪmɪzda turģan eń basli hàm úlken waziypa esaplanadɪ. 386 Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev baspasóz hàm ģalaba xabar qurallarɪ xizmetkerlerine jollaģan qutlɪqlawɪnda, sanlɪ texnologiyalar dàwirinde màmleketimizdegi barshe jàmiyetlik-siyasiy institutlar qatarlɪ Ózbekstanda da ģalaba xabar qurallarɪ tarawɪn jańalaw protsessi dawam etip atirģanlɪģɪn aytɪp ótti. [1] Haqiyqattan da, Internet àsiri jańasha talap hàm qaģiydalardɪ talap etpekte. Jàmiyyet rawajlanɪwɪ búgingi kúnde baspasózimiz ushin ayrɪqsha àhimiyet qaratɪwɪ hàm qalɪs qatnas jasawɪ zàrúr. Respublikamiz rawajlanɪwɪnɪń hàzirgi basqɪshɪ màmleketimizdiń barshe jurnalistler korpusɪnan, publitsistlerden joqarɪ juwapkershilik hàm tàjireybe talap etilmekte. Ģàrezsizligimizdiń ótken dàwiri bizge kóp sabaqlar berdi, oy-pikirimizdi, kóz-qarasɪmɪzdɪ sharladɪ, kóp nàrsege kózimizdi ashtɪ. Erisilgen tabɪslarɪmɪz benen bir qatarda sheshilmegen mashqalalar, ayqin kemshilikler júzege keldi. Solar qatarɪnda, ekologiyalɪq, qorshaģan ortalɪqtɪ qorģaw hàm basqa da bir qatar mashqalalar elege shekem aktual bolɪp qalmaqta. Maģliwmatlarģa qaraģanda, «Ózbekstanda qorshaģan ortaliqti qorģaw, tàbiyiy bayliqlardan únemli paydalanɪw màselelerine qaratɪlģan 30 dan ziyat nizam hàm 350 den artɪq normativ xújjetler qabɪl etilgen»[7] Ekologiyalıq màdeniyattı keń jàmietshilik sanasında qàliplestiriw oġada úlken àhmietli màsele. Sebebi, jàmiette ekologiyalıq teń salmaqlıqtı saqlap turıw, eń àweli, insannıń tàbiyatqa sanalı qatnas jasawı arqalı àmelge asırıladı. Buġan qalayınsha erisiwge boladı. Usı màseleni izertlewge arnalġan maqalamıńız aktuallıġı da mine usında. Bul temanıń jàne bir aktuallıġı sonnan ibarat, hàzirgi globallasıw sharayatında baspa sózde ekologiyalıq tematikanıń rawajlanıw tendenciyaları respublikalıq gazetalar materialları menen sheklenip qalmastan, ahnawlı toplamlar da jarıq kórmekte. Xalqımız ruwxıy turmısın jaratıwda belsendi xızmet etiwshi kásip iyeleri sıpatında jurnalistlerdi atap ótiw orınlı. Olar tek ǵana janalıqlardıń birinshi tarqarıwshıları ǵana emes, al jańa ideyalar hám baslamalardıń birinshi qatarında kóriniwi menen de kózge taslanadı. Usınday belsendi insan, jámiyetlik ǵayratker, jurnalist, jazıwshı Ōmirbay Ōtewliyev esaplanadı..Ol jurnalist, jazıwshı, jámiyetlik ǵayratker, jaqsı shólkemlestiriwshi sıpatında el-xalıq aldında abıroyǵa iye. Jurnalist Ōmirbay Ōtewliyev usı baġdarda Qatar publisistikalıq toplamlar avtori. Adamzat tàbiyatıń bir perzenti. Degen menen nemquraylı qarım-qatnaslar jaman aqibetlerge alip keliwin “Jabayı kók”[8], “Jarali qasqırdıń nalası” [8-47], “Ōrkókirek aqquwlar qaytıp keledi”[9-46] maqalalarında sóz etilgen. 387 Onıń maqalalarında óziniń ómirden toplaǵan tájiriybesi, hár tárepleme alǵan bilimi hám maqalalarında real waqıyalarǵa, xalıqlıq dástúrlerge qurılǵan detal'lardı kóterińki ruwxta jetkize biliwi menen óz oqıwshılarınıń húrmetine ılayıq. Onıń maqalaları qarapayım xalıq tiline jaqın, waqıyalar ápiwayı hám ıqshamlıǵı menen ayrılıp turadı. Jurnalist Ó.Óteulievtiń ózine tán oy-pikiri, tájiriybesi, stili hám jazıw sheberligi onıń qaysı dóretpesin alıp qarsaqta ayqın seziledi. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında bar, biraq basqalar onsha qollana bermeytuǵın sózlerdi sheberlik penen paydalanıwı, al ayırım sózlerdiń jurnalistler hám ǵalaba xabar quralları xızmetkerleri tárepinen orınsız qollanıwların kúshli sınǵa alıwı, jámiyetlik-siyasiy waqıyalarǵa qalıs baha beriwi – Ó.Óteulievtiń ózgeshe, bolajaq jurnalistler ushın úlgi alarlıq tárepleri bolıp esaplanadı. Avtor jámiyetlik áhmiyettegi problemanı ashıwda óziniń tájibelerine súyenedi. Bul onıń jeńisi. Sonıń menen birge hár qanday máseleni úyreniwde oǵan dál teńew taba alıwı jurnalistlik sheberligen derek beredi. “Jarali qasqırdıń nalası”, “Ōrkókirek aqquwlar qaytıp keledi” maqalalarınıń árbiyalıq áhmiyeti sonda, óz háreketlerimiz, iygilikli islerimiz arqalı ómirde óz ornımızdı tabıwǵa tırısamız. Oylagan maqsetimizge jetisiw ushın kúnler, hápteler, aylar, jıllar ketse de waqtı kelip, biz ózimizge ılayıqlı orındı iyeleymiz. Bul dún'yada hárkim óz háreketine ılayıq bahalanadı. Maqalanı oqıw arqalı biz hár qanday jaǵdayda da pozitiv pikirlewimiz, bárin tek ǵana jaqsılıqqa jorıy biliwimiz kerekligi haqqındaǵı didaktikalıq oypikirlerge iye bolamız. Konstituciya tiykarında tàbiyattı, tàbiyiy ortalıqta hàm tàbiyat baylıqların huqıy jaqtan retlestiriwde bir qansha nızamlar pàrmanlar, qararlar qabıl etildi. Olardıń qatarına «Jer haqqında», «Suw hàm suwdan paydalanıw haqqında», «Toġay haqqında», «Ayrıqsha qorġalatuġın tàbiy aymaqlar haqqında», «Ósimlikler hàm haywanatlar dúnyasın qorġaw haqqında»ġı Ózbekistan Respublikası nızam-ları hàm normativlik hújjetlerdi kirgizse boladı [2-76]. Sonday-aq, tàbiyat nızamların buzġan shaxslardı jazaġa tartıw Ózbekistan Respublikasınıń «Jınayat hàm hàkimshilik juwapkershilik» haqqındaġı kodekslerinde tiyisli statyalar menen kórsetilgen -dep jazġan. Bul woġada durıs. Biraq, bizińshe, qàytkende de, hàr bir adam tàbiyattı qorġawda tek ġana huquqıy hújjet-lerge tiykarlanıwı emes, bàlki jeke insanıylıq kóz-qarasqa, ekologiyalıq màde-niyatqa iye bolıwı zàrúr dep esaplaymız. Hàzirgi waqıtta Aral apatshılıġı tek Orta Aziya halqların ġana yemes, al pútkil dúnya júzi ushın eń úlken ekologiyalıq mashqalalardıń biri, Sebebi, aspannıń hawası bir, ol jer júzinde jasap atırġan barlıq ellerge de ekologiyalıq jaqtan tàsir etpey qoymaydı. [3-65] 388 Publicistikanıń jámiyetshilikke tásir etiwi avtordıń sheberligi, onıń til baylıqlarınan paydalanıwı, ózgeshe teńewler tabıwı menen de baylanıslı. Sebebi, jurnalistlik sheberlik, avtorlıq sheberlik máselesi de publicistikanıń barlıq baǵdarları menen baylanıslı bolatuǵın másele. Ġalaba xabar qurallarında, sonıń qatarında baspa sózde de globallıq, aktuallıq, ekologiyalıq mashqalalar menen bir qatarda jetiskenlikler de toqtawsız túrde jàriyalanıp bara beredi. Bul process, tàbiyiy túrde olardıń jàmietlik pikirdi qàliplestiriwdegi tiykarġı wazıypasınan kelip shıġadı. Jàmiette júz berip atırġan jańalanıw, qàlegen tarawdaġı ózgerisler, eń dàslep, jurnalistlerdiń qàlemi arqalı keń auditoriyaġa jetkeriledi, óz gezeginde avtorlardıń kàsiplik sheberligi, dúnyalıq kózqarası, waqıyalardı talqılaw uqıbı, analizlew múmkinshiligi keń auditoriya aldında, gazeta oqıwshısı ulıwma xalıq aldında úlken àhmietke iye. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi: 1. Мирзиёев Ш. Матбуот ва оммовий ахборот воситалари ходимларига// Халқ сўзи. 27 июн 2022 йил 2. «Ўзбекистонда атроф муҳит ҳолатини экологик кўрсаткичлар асосида баҳолаш атласи» -Тошкент. «Фан» 2008 й. -76 б. 3. Умаров М.В. Салиқова Г.У. Соғлом ҳаёт асослари. Т., «Ўзбекистон», -2005 й, -65 б. 4. Бектемиров К. «Устойчивое развитие регионов экологического кризиса. Методология и инструментарий применения в Приаралье» -Т. «Фан», 2006 й. -84 стр. 5. Эргашев А. «Основы экологии: Учебное пособие» -Ташкент, «Фан» 2008 г. 6. Эргашев Т. «Экологическая безопасность среда жизни человека» Ташкент, «Шарқ» 2007 г. 64 стр. 7. Тилеўов Р. Алламуратов Б.ҳ.т.б. Улыўма экология ҳәм тәбиятты қорғаў. –Н, «Билим», 2005ж. 9-б 8. Өтеулиев Ө. Жабайы көк. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2013. 9. Өтеулиев Ө. Өз жетимиңди өзиң асыра. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2017. 10. Өтеулиев Ө. Бултты саялағын ылақлы кийик. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2017.