OROL DENGIZINING QURIGAN TUBINI FITOMELIORATSIYA QILISHDA EGATLARDA QUM TO'PLANISH DINAMIKASI

411 OROL DENGIZINING QURIGAN TUBINI FITOMELIORATSIYA QILISHDA EGATLARDA QUM TO‘PLANISH DINAMIKASI Mamaraximov O.M., Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ajiev A.B. Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752698 Аннотация: В данной работе изучена динамика накопления песка в бороздах, засаженных засухои солеустойчивыми растениями — саксаулом (Haloxylon aphyllum), юльгином (Tamarix pentandra), кандимом (Calligonum caput-medusae) и галостаксисом (Halostachys belangeriana) — с целью эффективного проведения фитомелиорационных работ на осушенном дне Аральского моря. Проанализированы наиболее активный период накопления песка, его роль в снижении ветровой эрозии, улучшении водно-физических свойств почвы и стабилизации экологической среды. Приведены результаты исследований по прорастанию и сохранению перспективных видов растений при проведении фитомелиорационных мероприятий в Приаральском регионе. Ключевые слова: Аральское море, фитомелиорация, песконакопительные борозды, ветровая эрозия, динамика накопления песка, свойства почвы, особенности рельефа, песчаный поток, экологическая устойчивость. Abstract. In this study, the dynamics of sand accumulation in furrows planted with droughtand salt-tolerant species — saksaul (Haloxylon aphyllum), tamarisk (Tamarix pentandra), kandym (Calligonum caput-medusae), and halostachys (Halostachys belangeriana) — were investigated to ensure the effective implementation of phytomelioration processes on the dried seabed of the Aral Sea. The most active period of sand accumulation, its role in reducing wind erosion, improving the soil’s water-physical properties, and stabilizing the ecological environment were analyzed. The research also presents results on the germination and survival of promising plant species used in phytomelioration activities in the Aral Sea region. Keywords: Aral Sea, phytomelioration, sand-trapping furrows, wind erosion, sand accumulation dynamics, soil properties, relief characteristics, sand flow, ecological stability. Orol dengizining qurigan tubini fitomelioratsiya qilishda tuproqning suv-fizik xossalarini yaxshilashda, shubhasiz, qum yig‘uvchi egatlar keng qo‘llaniladi. Ularning samaradorligi shamol yordamida qum bilan qanchalik tez va to‘liq to‘ldirilishiga bog‘liq bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida shamol faoliyatining xususiyatlari va tuproq yuzasida qumning mavjudligi bilan belgilanadi. Orol dengizining qurigan tubi (Kenglik:44°7’36.84"S Uzunlik: 58°50’39.25"V) ning 1,0 ga (50x200 m) qismida qum to‘plovchi egatlar qazildi. 15-noyabrda oddiy traktor ariq qazuvchi mashinasi bilan egat ochilgan. Uzunligi 200 m va kengligi 100 sm bo‘lgan 11 ta egat qazildi. Chuqurligi 25-30 sm, egatlar orasidagi masofa 400 sm. Egatlar shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa esayotgan shamolga perpendikulyar 412 yo‘naltirilgan. Butalarni ekish 1,0-1,5 m masofada egatlar bo‘ylab amalga oshirildi. Qum to‘plangandan so‘ng, egatlarga qurg‘oqchilikka va sho‘rga chidamli o‘simlik turlarining aralash urug‘lari ekildi (saksovul-Haloxylon aphyllum, yulg‘un-Tamarix pentandra, Belenje sho‘raboshi-Halostahys belangeriane, qandim-Calligonum caputmedusae, oqqush-Atriplex va boshqalar.). Bu jarayonlarning ba’zi qonuniyatlari ilgari aniqlangan (Momotov, 1973). Qumning eng kuchli ko‘chishi deflyatsiya o‘choqlaridan kuzatiladi, biroq u nisbatan tor polosani egallaydi [1]. Oqimning harakatlanish yo‘llari qumning rangi va granulometrik tarkibidan seziladi. Uchlamchi davr qumtoshlarining deflyatsiya va sochilish o‘choqlaridan uzun-uzun qizil qum yo‘llari o‘tadi. Allyuvial yotqiziqlarning deflyatsiya o‘choqlaridan kulrang slyudali qum keladi. Uning harakatlanish yo‘lida o‘simlik tuplari ostida har xil kattalikdagi uyumlar to‘planadi. Orol dengizining qurigan tubidagi katta maydonlarda tuproq yuzasidagi qum miqdori kam bo‘lib, u o‘simliklarning shamol ostida tepaliklar shaklida ham to‘planadi. Bu o‘simlik va hasharotlarning organik qoldiqlari bo‘lgan changli qum bo‘lib, u shamolga qarab doimo goh u tomonga, goh bu tomonga harakat qiladi. Qum to‘plovchi egatlarga boshqa biogeotsenozlardan ham qumli materiallar kelib tushadi. Egatlar har xil relefli uchastkalarni kesib o‘tadi, pastliklarda ular tezroq to‘ladi, ko‘tarilgan uchastkalarda ba’zan butunlay to‘lmaydi. Egatlarni qum bilan to‘ldirish jadalligi ularning konstruksiyasiga, hosil qilish texnikasiga ham bog‘liq. Ma’lum oraliqlar bilan olingan egatlar seriyasida (egatlar orasidagi masofa 4-5 m) dastlab birinchi egatlar shamol yo‘nalishidagi qum oqimi tomonidan to‘ldiriladi, keyin esa shamol yo‘nalishidagi keyingi egatlar tezroq to‘ldiriladi. Ag‘dargich shamolga qaragan plugning orqaga yurish egatlari sekinroq to‘ladi: ag‘dargich yonbag‘rida to‘planib qoladigan qum uchun to‘siq bo‘lib xizmat qiladi va faqat kuchli shamol bo‘lgandagina qum ag‘dargichni surib, egatga tushadi. 1-jadval Egatlarda qum to‘planish dinamikasi (egatlar 14.XI.2022-yilda olingan) Egatlar orasidagi masofa, m Qum og‘irligi, kg/0.1 m2 Jami gektar hisobida, t 14.V 15.VI 25.X Mavsumda 4. 0,23 2,3 18,6 22,2 2270 Qaysi masofada egat ochish kerak, degan savol muhim ahamiyatga ega. Kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, egatlar orasidagi masofalar oshishi bilan bir xil vaqt ichida ularda to‘planadigan qum miqdori birinchi yil davomida yaqinlashtirilgan 413 egatlarga qaraganda jadalroq oshadi. Intensiv ko‘chirish massivlarida ikkinchi yili hamma egatlar to‘liq qum bilan to‘ldiriladi. Shunday qilib, qumni jadal ko‘chirishda egatlar orasidagi masofa muhim rol o‘ynamaydi. Qumning to‘planish jadalligini uning tuproq yuzasidagi haqiqiy miqdori yoki egatlarning to‘ldirilish darajasi bo‘yicha aniqlash mumkin. Kenglik egatining g‘arbiy qismida qum kamroq to‘planadi. Relefning ko‘tarilgan joylarida u pasaygan joylaridagiga (90 kg/m2) qaraganda birmuncha ko‘proq (101 kg/m2). Egatning sharqiy qismida qum to‘planishi ancha jadal davom etmoqda, bundan tashqari, relyefning pasaygan qismlarida ko‘tarilgan (170 kg/m2) qismlariga qaraganda ko‘proq (371 kg/m2) qum to‘planadi. Dastlab oddiy plug bilan 25 sm chuqurlikda olinadigan qum yig‘uvchi egatlar sinovdan o‘tkazildi. Ular Orolqumning zichlashgan sho‘rxokli qumoq tuproqlarida yaylovlarni yaxshilash uchun yetarlicha samarali bo‘lib chiqdi, bu yerda shudgorlash ko‘chat olish uchun sharoit yaratmaydi. Chuqur egatlarda shamol qum oqimidan qum tushishi uchun qulay sharoit yaratilgan. Bu yerda asosiy narsa egat cheti hosil qilgan relyefning keskin o‘zgarishi bo‘lib, uning yaqinida yer yuzasiga yaqin qatlamning tezligi oshgan va qum egatlarga cho‘kkan. 2024-yildagi kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, bir xil massivda yoz mavsumida chuqur (35-40 sm) egatlarda qum o‘rtacha og‘irligi 120 kg/m2 bo‘lgan sayoz (20-25 sm) egatlarga qaraganda ikki baravar ko‘p (210 kg/m2) to‘planadi. Egatlarning yo‘nalishi muhim ahamiyatga ega. Shamol qum oqimiga qarshi ochilgan egatlarda cho‘kuvchi qum miqdori plugning orqaga qaytish egatlariga qaraganda ikki marta ko‘p bo‘ladi (1-jadval). Shamolning kichik tezligi tufayli yuzaga keladigan kuchsiz shamol qum oqimida birinchi egatlar fitomelioratsiyalanadigan massivdagi qum zaxiralari hisobiga yaxshiroq to‘ldiriladi. Shamolning jadalroq tezligi (7-10 m/sek) tuproqning butun yuzasidan, shu jumladan egatlar orasidan chang va qumni ko‘taradi, bu esa butun fitomelioratsiyalanadigan maydon bo‘ylab egatlarning qum bilan bir tekis to‘ldirilishini ta’minlaydi. To‘planadigan qumning umumiy miqdori yaxlit maydonga hisoblaganda mayda egatlarda 0,3-1,2 ming tonnani, chuqur egatlarda esa 1 gektarga 1-2 ming tonnani tashkil etadi. 2023-yilda kuzatuvlar noyabr oyida olingan egatlar ustida olib borildi. Bahorda bu yerda g‘arbiy shamollar ustunlik qilgan, ular odatda kam miqdordagi qumni ko‘chiradi, bu esa uning egatlarga zaif kirishiga sabab bo‘lgan. Faqat may oyining oxirida sharqiy rumb shamollari esib, qumning tuproq yuzasi bo‘ylab jadal 414 harakatlanishiga va uning egatlarga tushishiga sabab bo‘ladi, bu yoz faslida yanada kuchayadi. Ko‘pchilik qumtutgichlarda 25-iyulgacha 6 kg dan 15 kg gacha qum hisobga olinib, maksimal to‘planish 29,4 kg ni tashkil etgan bo‘lsa, keyingi davrda (25-oktyabrgacha) qumtutgichlarda hisobga olingan qum miqdori 7,5 kg dan 25 kg gacha bo‘lib, maksimal to‘planish 36 kg ni tashkil etgan. Binobarin, egatlarni qum bilan eng ko‘p to‘ldirish yozning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi (2-jadval). Shuningdek, kuzatuv bilan qamrab olingan butun profil bo‘ylab shamol-qum oqimi intensivligining taqsimlanish qonuniyati aniqlandi. Ma’lumki, qumning ko‘chish jadalligi shamol tezligiga bog‘liq (Babayev, 1973). Vizual kuzatishlar eng kuchli shamollar tez-tez bo‘lib turishini ta’kidlash imkonini beradi. Yozda bu yerda shamol bilan havoga ko‘tarilayotgan katta miqdordagi changni ko‘pincha, asosan kunning o‘rtasida ko‘rish mumkin. Shimolga tomon bu jarayon susayib boradi. Intensiv shamollarning tez-tez takrorlanib turishini bu yerda yo‘lda to‘planadigan mayda do‘ng qumlarning nisbatan ko‘pligi ham ko‘rsatadi. Qum yig‘uvchi egatlarning amaliy ahamiyatini alohida ta’kidlash lozim. Tabiiy omillar - shamol va qum energiyasi ta’sirida egatlarda melioratsiyalanadigan tuproqqa nisbatan qulay ekologik rejim vujudga keladi. Bu usulni qo‘llash istiqbolli, chunki egatlarni qum bilan to‘ldirish bo‘yicha katta mehnat talab qiladigan ish shamol energiyasi, ya’ni ushbu holatda ishlab chiqarish kuchi hisobiga amalga oshiriladi. Agar egat olishdagi umumiy mehnat sarfini taqqoslaydigan bo‘lsak, ularni qum bilan to‘ldirish uchun, ehtimol, ishning kamida 75 foizi ketar. 2-jadval 2022-yilda chuqur egatlarda qum to‘planish dinamikasi № egatlar Qum to‘plovchi egatlardagi qum miqdori, kg/0,1 m2 25.VII 25.X Mavsumda 1. 11,7 13,8 25,5 2. 10,4 12,7 23,1 3. 8,6 10,9 19,5 4. 9,8 7.5 17,3 5. 8,8 10,7 19,5 6. 6,7 9,0 15,7 7. 11,5 9,4 20,9 8. 9,4 11,3 20,7 9. 6,7 8,2 14,9 10. 9,5 11,7 21,2 11. 8,5 29,5 38,0 Jami 36,7 59,8 96,5 415 Agar qum to‘plovchi egatlar o‘simlik urug‘lari va nihollarining yashovchanligini ta’minlay olishini hisobga olsak, bu amaliyot uchun maqbul hisoblanadi. Biroq, sun’iy ekinlarda barqarorlik bir xil emas, bizning tajriba ekinlarimizda o‘simliklar qator oralariga ekilgan ekinlarga qaraganda qum to‘plovchi egatlarda yaxshiroq unib chiqdi va tutib qoldi, garchi ekilgan o‘simliklarning urug‘lari qator oralarida ham unib chiqishi kuzatilgan bo‘lsa-da. Sifat jihatidan qarabaraq ekinlari eng qimmatli hisoblanadi. Masalan, uzunligi 50 m bo‘lgan qum to‘plovchi egatlarda qorabaraq boshqa o‘simlik turlariga nisbatan yaxshi saqlangan. 2024-yil aprel oyida uzunligi 50 metr bo‘lgan bitta qum to‘plovchi egatda 5 tadan 15 tagacha karabarak maysalari, har bir metrda 3-7 ta klimakopter maysalari borligi aniqlandi. biz bu yerda 50 dan ortiq Halostachys belangeriana namunalarini hisobga oldik, ularning balandligi 2-3 sm. bo‘lib, birinchi qishdan omon qolgan kuzgi maysalar ham bor edi, bular 2023-yilgi novdalar bo‘lib, o‘tgan yilgi novdalar yovvoyi quyonlar tomonidan zararlangan edi. Urug‘lar majmuasini (klimakoptera, qorabaraq, yulg‘un, saksovul va yantoq) qum to‘playdigan jo‘yaklarga ekilganda ko‘plab yantak urug‘lari mayda jonivorlar tomonidan iste’mol qilinganligi va shuning uchun unib chiqa olmasligi kuzatilgan. Ekilgan urug‘lar sirtidagi qum ostida kemirilib, qazilgan sichqon uyalariga o‘xshash g‘ovak izlar qoldirilgan. Biz urug‘larni dala sichqoni tomonidan yeb ketilgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qildik. Shunday ekan tajriba ekinlarini yanada kengaytirish orqali Orol dengizining qurigan tubidagi sho‘rlangan tuproqlar orasidan o‘simliklarni madaniylashtirish uchun qulay bo‘lgan turlarni ajratib olish mumkin bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Момотов И.Ф. Теоретические основы и методы фитомелиорации пустынных пастбищ Юго-западного Кызылкума. Ташкент: Фан, 1973. 2. Бабаев А.Г. Оазисные пески Туркменистана и пути их освоения. Ашхабад: Ылым, 1973, с. 34-48. 3. Ажиев А.Б., Оразбаев Т.Ж., Жаксымуратов А., Уснатдинов Ж.Н. Перспективные методы фитомелиорации осушенного дна Аральского моря. Типография НГПИ, 2024. 4. Ажиев А.Б., Мамарахимов O.M. Climacoptera lanata (Pall.) Botsch. ўсимли-гининг географик тарқалишига оид маълумотлар// Ilim hám jámiyet. №1.2025. 33-35 Bb. 5. Ажиев А.Б., Мамбетуллаева С.М., Оразбаев Т.Ж. Современное состояние почвенного покрова, образовавшегося на обсохшем дне Аральского моря // Вестник ККО АН РУз, – 2023. –№2. 42-49