КУЗГИ ЮМШОҚ БУҒДОЙ НАВЛАРИ БИОМЕТРИК КЎРСАТКИЧЛАРИГА ТУРЛИ СТИМУЛЯТОР МЕЬЁРЛАРИНИНГ ТАЬСИРИ
Full text
427 КУЗГИ ЮМШОҚ БУҒДОЙ НАВЛАРИ БИОМЕТРИК КЎРСАТКИЧЛАРИГА ТУРЛИ СТИМУЛЯТОР МЕЬЁРЛАРИНИНГ ТАЬСИРИ Nadjimov T.E. Don va dukkali ekinlar ilmiy tadqiqot institute DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752780 Annotatsiya. Ushbu maqolada kuzgi bug’doyning ayni vaqtda sug’oriladigan maydonlarda katta hududlarda ekilayotgan navlarining biometrik ko’rsatkichlariga biologik faol moddalar turli me’yorlarining ta’siri to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan. Kalit so’zlar: tajriba, kuzgi yumshoq bug’doy, Asr, biostimulyatorlar, nazorat, variant, maxsuldorlik, hosildorlik, boshoq uzunligi, 1000 dona don vazni. Annotation. This article presents data on the effect of different rates of biologically active substances on the biometric parameters of winter wheat varieties currently cultivated over large irrigated areas. Keywords: experiment, winter soft wheat, variety, Asr, biostimulators, control, variant, productivity, yield, spike length, weight of 1000 grains Кириш. Кузги юмшоқ буғдой дунё аҳолисининг асосий озиқ-овқат захирасини таьминловчи экинлардан бири ҳисобланади. ФАО маьлумотларига кўра, 2025 йилда донли экинлардан олинган ҳосил 2024 йилдаги кўрсаткичдан 4,4% га юқори бўлиб, рекорд даражада яьни 2990 млн. тоннани ташкил этди. Шундан аҳамиятга молик бошоқли дон экинларидан бири бўлган буғдойдан олинган дон ҳосили 819,2 млн. тоннани қайд этган . Қишлоқ хўжалик экинларини жумладан, бошоқли дон экинларини ўсиши ва ривожланишини бошқариш, уларни табиатнинг ноқулай стресс омилларга бардошлилигини, касаллик ва зараркунандаларга чидамлилигини ошириш ҳисобига юқор ва сифаили ҳосил етиштиришда биологик фаол моддаларнинг аҳмияти катта. Аграр сохани келажакдаги аҳволи ҳақида сўз юритилганда, ер ва сув ресурсларининг тобора қисқариб бориш жараёнида экстенсив технология ўз қийматини йўқотиб, ўрнига энг тўғри ва оқилона йўл - интенсив асосда сохани ривожлантириш, тупроқнинг унумдорлигини сақлаган ҳолда деҳқончилик қилиш, селекция ишларини янада чуқурлаштириш, замонавий билим ва технологияларни жорий этиш муҳимдир. Кузги буғдойдан барқарор юқори ва сифатли ҳосил олиш учун нафақат илдиздан, балки баргдан озиқлантиришга ҳам эьтибор қаратиш лозим. Чунки биргина макро ёки микро элементнинг етишмаслиги ҳам ўсимликнинг нормал ўсиш, ривожланишига салбий таьсио кўрсатиши мумкин [4].
428 Ўсимлик хаётида азотли ўғитлар муҳим ўрин тутади. Шунинг учун баргдан озиқлантиришнинг мақбул меьёр ва муддатларини билиш, ҳосилдорлик ва дон сифатини шаклланишида тўғри таьсир кўрсатишга сабаб бўлади [1; 544]. Қурғоқчил минтақаларда кузги буғдойдан юқори ва дон сифати юқори ҳосил олиш учуш баргдан озиқлантириш яхши самара беради. Тупроқда фосфор миқдори кам ҳолатда 50 кг/га суюқ ўғит билан тупланиш даврида ишлов бериш, фосфор билан етарли таьминлаган тупроқларда карбамид билан 30 кг/га меьерда бошоқлаш даврида озиқлантириш тавсия этилади [2; 36-39]. Кузги буғдой вегетация даврида қўлланилган минерал ўғитлардан азотнинг 70 фоизини, фосфорнинг 80 фоизини калийнинг 10 фоизини ҳосил билан бирга тупроқдан олиб чиқиб кетади [3; 544]. Тaдқиқот нaтижaлaри. Илмий изланиш Дон ва дуккакли экинлар илмий тадқиқот институти Марказий тажриба майдони даласида амалга оширилган. Тажрриба ўсимлик бўйи ўрганилаётган Аср навида стандарт вариантда 75,4 см. ни ташкил этган бўлса, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 76,3 см. ни, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 77,1 см. ни ва 2,0 л/га қўлланилган вариантда эса 77,6 см. ни қайд этди. Бундан кўриниб турибдики Аср навида стимулятор меьёри ошган сари ўсимлик бўйи ҳам ошган. Алексеич навида ўсимлик бўйи стандарт вариантда 69,8 см. бўлган бўлса, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 70,3 см. ни, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 71,2 см. ни ва 2,0 л/га қўлланилган вариантда эса 71,9 см. ни қайд этди. Равнақ навида стандарт яьни ишлов ўтказилмаган вариантда ўсимлик бўйи 68,4 см. ни қайд эди, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 69,3 см. ни, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 70,6 см. ни ва 2,0 л/га қўлланилган вариантда эса 71,1 см. бўлганлиги аниқланди. Кузги буғдойда ҳосилдорликни белгиловчи муҳим органларидан бири бўлган бошоқ узунлиги ўрганилганида қуйидаги натижалар олинди. Аср навида назорат вариантда бошоқ узунлиги 9,6 см.ни ташкил этган бўлса, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 9,7 см. натижа кўрсатди, 1,5 л/га қўлланилган вариантда назорат вариантга нисбатан 0,3 см. юқори, 2,0 л/га қўлланилган вариантда 0,1 см. юқори бўлди. Алексеич навида назорат ва GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда бир хил – 8,6 см. ни кўрсатган бўлса, 1,5 л/га қўлланилган вариантда юқоридагиларга нисбатан 0,2 см. юқори, 2,0 л/га қўлланилган вариантда 0,1 см. юқори бўлди. Равнақ навида энг узун бошоқ GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда кузатилиб, 9,0 см. ни қайд этган бўлса, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 0,1 см. қисқа, 2,0 л/га
429 қўлланилган вариантда 0,2 см. қисқа ва назора вариантда 0,3 см. га қисқароқ бўлди. Битта бошоқдаги дон сони кўрсаткичи таҳлил этилганида, Аср навида назорат вариантда битта бошоқдаги дон сони 45,4 донани ташкил этиб, бу натижа GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантдан 0,5 донага, 1,5 л/га қўлланилган вариантдан 0,9 донага, 2,0 л/га қўлланилган вариантдан 0,4 донага кам бўлди. Алексеич навида битта бошоқдаги дон сони назорат 1-жадвали Кузги буғдой навларининг биометрик кўрсаткичларига стимулятор меьёрларининг таъсири вариантда 42,1 дона, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 43,7 дона, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 44,2 дона ва 2,0 л/га қўлланилган вариантда 43,6 дона бўлганлиги кузатилди. Равнақ навида энг кўп битта бошоқдаги дон сони 1,5 л/га қўлланилган вариантда кузатилиб, 44,4 донани қайд этди ва назорат вариантга нисбатан 1,8 донага, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантга нисбатан 1,3 донага, 2,0 л/га қўлланилган вариантга нисбатан 0,6 донага юқори бўлди. Тадқиқот давомида битта бошоқдаги дон вазни ўрганилганида, Аср навнинг битта бошоқдаги дон вазни GSN 2004 стимулятори 1,5 л/га қўлланилган вариантда энг юқори бўлиб, 2,0 гр. ни ташкил этиб, бошқа вариантларга нисбатан юқори натижа кўрсатди. Алексеия навида ҳам битта бошоқдаги дон вазни GSN 2004 стимулятори 1,5 л/га қўлланилган вариантда
430 энг юқори бўлиб, 1,9 гр. ни ташкил этди. Юқордаги навлардан фарқли равишда Равнақ навида битта бошоқдаги дон вазни GSN 2004 стимулятори 1,5 л/га қўлланилган вариантда эмас балки, 1,0 л/га қўлланилган вариантда кузатилиб, 2,0 гр. ни ташкил этганлиги таҳлил натижаларига кўра аниқланди. Умумий олганда, ўрганилаётган барча навларда бир-бирига яқин кўрсаткич қайд этилди. Охирги йилларда глобал иқлим ўзгариши яъни ҳаво ҳароратининг баҳор ойларида аввалги йиллардагидан эрта кўтарилиши кузги буғдойнинг ривожланишига ҳам ўз таъсирини ўтказмоқда. Буғдойнинг гуллаш даврида ҳароратининг кескин ортиши оқибатида ўсимлик чанг доначаларининг нобуд бўлиши ва бунинг натижасида бошоқдаги доннинг тўлиқ ривожлана олмаслигига олиб келмоқда. Натижада бошоқдаги доннинг пуч бўлиши 1000 дона дон вазнига ҳамда ҳосилдорликнинг паст бўлишига сабаб бўлмоқда. Тажрибада 1000 дона дон вазни бўйича олинган маьлумотларда, Аср навида назорат вариантда 43,5 гр. ни, GSN 2004 стимулятори 1,0 л/га қўлланилган вариантда 43,8 гр, 1,5 л/га қўлланилган вариантда 44,2 гр, 2,0 л/га қўлланилган вариантда 43,7 гр. ни ташкил этди. Алексеич навида 1000 дона дон вазни назорат вариантда 42,2 гр кўрсаткич қайд этган бўлса, 1,0 ва 2,0 л/га қўланилган вариантларда деярли бир хил натижа кузатилди. 1,5 л/га қўлланилган вариантда энг юқори бўлиб, 43,8 гр натижа қайд этди. Равнақ навида 1000 дона дон вазни 1,5 л/га қўлланилган вариантда энг яхши натижа қайд этиб, 42,4 гр қийматни қайд этиб, колган вариантларга нисбатан юқори натижа кузатилди. Фойдаланилган адабиётлар рўйхати 1. Грабовец А.И., Фоменко М.А. Озимая пшеница // Ростов-на-Дону. «Издательство ЮГ». 2007. –С, 544. 2. Грабовец А.И., Бирюков К.Н. Роль некорневых подкормок при возделывании озимых пшеницы и тритикале в условиях засухи // Журнал Земледелие. 2018. № 7. -С. 36–39. 3. Грабовец А.И., Бирюков К.Н., Крохмаль А.В. Роль внекорневых подкормок при возделывании новых сортов озимого тритикале при засухах // Тритикале. Агротехника, технологии использования зерна и кормов. Материалы международной научнопрактической онференции «Тритикале и стабилизация производства зерна, кормов и продуктов их переработки». Ростов-на-Дону. ООО «Издательство «ЮГ». 2016. -С. 3–22. 4. https://makosh-group.com.ua/ru/blog/listovoe-pitanie-ozimoypshenitsy/?srsltid=AfmBOoqk7Rk6LKDgeNWJefkPktMS7QsrrpYFdIJ335OVH1dpDqxvG_y 3