MUHOFAZA QILINADIGAN TABIIY HUDUDLARNING AHAMIYATI VA ULARNI MONITORING QILISH ZARURATI

443 MUHOFAZA QILINADIGAN TABIIY HUDUDLARNING AHAMIYATI VA ULARNI MONITORING QILISH ZARURATI A.U.Nuratdinov O‘zbekiston Milliy universiteti tayanch doktoranti Z.U.Kannazarov., M Berdimuratova Qoraqalpoq davlat universiteti assistenti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752836 Annotatsiya: Ushbu maqolada muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarning ekologik, ilmiy va ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati hamda ularni muntazam monitoring qilish zarurati tahlil qilingan. Tabiiy ekotizimlarning barqarorligini saqlash, biologik xilma-xillikni muhofaza etish, tuproq, suv va o‘simlik qoplamining degradatsiyasini oldini olishda zamonaviy monitoring tizimlari, jumladan masofadan zondlash va geografik axborot tizimlarining roli yoritilgan. Kalit so‘zlar: ekologik monitoring, masofadan zondlash, GAT, biosfera rezervati. Annotation: This article analyzes the ecological, scientific, and socio-economic significance of protected natural areas and the necessity of their regular monitoring. The role of modern monitoring systems, including remote sensing and geographic information systems, in maintaining the stability of natural ecosystems, preserving biological diversity, and preventing the degradation of soil, water, and vegetation cover is highlighted. Keywords: ecological monitoring, remote sensing, GIS, biosphere reserve. Butun dunyo bo‘ylab tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha uzoq muddatli maqsadlarga erishish uchun ekotizim xizmatlari va madaniy qadriyatlar bilan himoyalangan hududlar tashkil etilgan. Global miqyosda Antarktidadan tashqari dunyodagi quruqlik va ichki suvlarning 15% muhofaza qilinadigan hududlar sifatida belgilangan. Jahon okeanining taxminan 4,12% va milliy yurisdiktsiyadagi qirg‘oq va dengiz hududlarining 10,2% dengiz muhofazasi zonalari sifatida belgilangan. Muhofaza qilinadigan yerlar va suvlar hukumatlar va xalqaro institutlar tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan deyarli barcha milliy va xalqaro tabiatni muhofaza qilish strategiyalarining asosiy qurilish bloklari bo‘lib xizmat qiladi. Ba’zi muhofaza qilinadigan hududlar Yer sayyorasidagi buzilmagan landshaft, dengiz manzarasi va ekotizimlarni o‘z ichiga olgan yagona joylardir. Iqlim va atrof-muhit o‘zgarishi ta’sirining kuchayishi bilan muhofaza qilinadigan hududlar ekotizim holati va funktsiyalarining ko‘rsatkichlari sifatida xizmat qilish uchun muhimroq bo‘ldi. Yerning qolgan cho‘l hududlari o‘zgaruvchan sharoitlarga qarshi tobora muhim buferga aylanmoqda [7]. Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar (ing. Protected areas) — bu qonun bilan muhofaza qilinadigan hududlar boʻlib, ularning asosiy maqsadi tabiiy va madaniy merosni saqlash, biologik xilma-xillikni himoya qilish, ekologik muvozanatni ta’minlash, ilmiy tadqiqotlar olib borish va turizmni rivojlantirish maqsadida 444 qonunchilik bilan belgilangan tartibda ajratib qoʻyilgan yer va suv maydonlaridir. Ular nafaqat noyob oʻsimlik va hayvonot dunyosini saqlab qolish, balki atrof-muhitga ijobiy ta’sir koʻrsatish, iqlim oʻzgarishlariga qarshi kurashish va aholining ekologik xavfsizligini ta’minlashda muhim ro‘l oʻynaydi. Bu hududlarda inson faoliyati qat’iy cheklanadi yoki butunlay taqiqlanadi. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining hisob-kitoblariga koʻra, Yer yuzidagi alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarning maydoni quruqlik maydonining 6,5% dan kamrogʻini (Antarktida va Grenlandiyadan tashqari) tashkil qiladi. Har bir davlat alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning oʻziga xos turlari va toifalari nomenklaturasiga ega. Hozirgi vaqtda Markaziy Osiyoda 286 ta qoʻriqlanadigan hududlar mavjud, ularning asosiy qismi togʻ ekotizimlarida tashkil etilgan [1]. Oʻzbekiston Respublikasida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar va ularni rivojlantirish maqsadida koʻpgina tashabbusli loyihalar amalga oshirilmoqda shu bilan bir qatorda birqancha qonun hujjatlari ishlab chiqildi. 2019-yil 16-dekabr Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida”gi qonuni qabul qilindi. Ushbu qonun qabul qilingandan keyin koʻp sonli ob’yektlarga – oʻrmon xoʻjalik korxonalari va ovchilik xoʻjaliklariga muhofaza etiladigan tabiiy hududlar maqomi berildi. Mazkur qonunning maqsadi muhofaza etiladigan tabiiy hududlarni tashkil etish, muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat [6]. Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarni ilmiy asosda monitoring qilish natijasida o‘simlik qoplamining o‘zgarishi, tuproq sho‘rlanishi, suv resurslarining holati va inson ta’siri natijalari tahlil qilinadi. Bu esa ekologik boshqaruvning zamonaviy yondashuvlarini shakllantirish va barqaror rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Bu jarayonlar nafaqat tabiatni muhofaza qilishni, balki kelajak avlodlar uchun sogʻlom va barqaror muhitni ta’minlashning asosidir. Shuning uchun tabiiy hududlarni muhofaza qilish va ularni monitoring qilishning ahamiyatini tushunish va bu boradagi ishlarni yanada rivojlantirish zarurdir. Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar holatini doimiy kuzatib borish, ularning ekologik barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Monitoring quyidagi maqsadlarga xizmat qiladi: Ekologik o‘zgarishlarni aniqlash – o‘simlik qoplamining yo‘qolishi, tuproq sho‘rlanishi, suv sathi o‘zgarishlarini baholash; 445 Antropogen ta’sirni baholash – inson faoliyati (qishloq xo‘jaligi, chorvachilik, turizm) natijasidagi bosimni aniqlash; Barqaror boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish – tabiiy resurslardan foydalanish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar tayyorlash; Xalqaro majburiyatlarni bajarish – BMTning “Barqaror rivojlanish maqsadlari” hamda “Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya” talablariga muvofiq nazoratni olib borish. Hozirgi kunda muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarda ekologik monitoringni tashkil etishda masofadan zondlash va geografik axborot tizimlari texnologiyalaridan keng foydalanilmoqda [3]. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari yordamida o‘simlik qoplamining holatini, suv sathi o‘zgarishlarini va tuproq sho‘rlanishini aniqlash mumkin. Sentinel-2, Landsat-8 kabi sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosida NDVI (Normalized Difference Vegetation Index), EVI (Enhanced Vegetation Index), SAVI (Soil Adjusted Vegetation Index) kabi indekslar hisoblanadi. Ular yordamida vegetatsiya qoplamining yillik o‘zgarish dinamikasi tahlil qilinadi. GAT orqali tabiiy hududlarning raqamli xaritalari yaratiladi, ularning maydoni, relyefi, o‘simlik qoplamasi va boshqa fazoviy ma’lumotlar tahlil qilinadi. Bu esa muhofaza hududlarida resurslardan oqilona foydalanish, nazorat va rejalashtirish jarayonlarini avtomatlashtirishga imkon beradi [4]. Muhofaza qilinadigan hududlar to‘g‘risidagi qonunga va Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi tomonidan o‘rnatilgan ko‘rsatmalarga muvofiq, qo‘riqlanadigan hududlar har biri o‘z maqsadi va operatsion tizimi bilan belgilanadigan alohida toifalarga bo‘linadi: 446 1 –rasm. Oʻzbekistonda qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar maydoni va turlar ulushining koʻpayishi5 2-rasm. O‘zbekistondagi qo‘riqlanadigan hududlar kategoriyalar bo‘yicha5 Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar milliy va global ekologik xavfsizlikning asosi hisoblanadi. Ularning ahamiyati faqat tabiiy boyliklarni saqlash bilan cheklanmay, balki ekologik barqarorlik, ilmiy tadqiqotlar, turizm va aholi ekologik madaniyatini oshirishda ham beqiyosdir. Shu sababli bu hududlarda zamonaviy monitoring tizimlarini joriy etish, xususan masofadan zondlash va GAT texnologiyalarini qo‘llash ekologik boshqaruvning eng samarali yo‘nalishlaridan biridir. Kelajakda muhofaza qilinadigan hududlarda muntazam ekologik nazorat olib borish, xalqaro tajribalarni joriy etish va milliy ekologik monitoring platformasini yaratish O‘zbekistonning barqaror rivojlanish strategiyasida ustuvor yo‘nalish bo‘lib qoladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. World Heritage Thematic Study For Central Asia A Regional Overview Prepared by Dr Chris Magin for IUCN Programme on Protected Areas Maps prepared by UNEP-WCMC August 2005 2. Nuratdinov, K. Bekanov, Z. Allashov, A. Mominov, M. Reimov, Y. Khudaybergenov, Issues of conducting geobotanical research in pastures and hayfields (In the case of Ellikkala district of the Republic of Karakalpakstan), E3S Web of Conferences 590, 01002 GI 2024 https://doi.org/10.1051/e3sconf/202459001002 447 3. Nuratdinov, P. Reymov , Z. Kannazarov, Land use remote sensing and monitoring using GIS technologies (in the example of the Republic of Karakalpakstan), Nature and Science 2025, 23(2) 4. Nuratdinov, Djuraev, D. Mirdjalalov, T. Khushvaktov, Y. Karimov, Evaluation of soil salinity level through NDVI in Syrdarya province, Uzbekistan E3S Web of Conferences 258(4):03017 UESF (2021) 5. O‘zbekiston bioxilmaxillikni moliyalashtirish siyosiy va institutsional sharhi Toshkent – 2023. 6. O‘zbekiston Respublikasining “Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar to‘g‘risida”gi Qonuni 2019-yil 16-dekabr, №03/19/590/4238. 7. Бурнакова О.А., Голубничий А.А. Oсобо охраняемые природные территории мира Форум молодых ученых №6(10) 2017 285-289 б.