OTLAQÍ ALLYUVIAL TOPÍRAQLARÍ SHARAYATÍNDA PAXTAǴA ORGANIKALÍQ AZÍQLÍQTÍ QOLLAǴAN HALDA JOQARÍ ZÚRÀÀTLIKKE ERISIW

455 OTLAQÍ ALLYUVIAL TOPÍRAQLARÍ SHARAYATÍNDA PAXTAǴA ORGANIKALÍQ AZÍQLÍQTÍ QOLLAǴAN HALDA JOQARÍ ZÚRÀÀTLIKKE ERISIW Oteuliev J.B., Turganbaeva A Qaraqalpaq mámleketlik universiteti docenti hámde magistrı DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17752959 Annotaciya: Qaraqalpaqstan Respublikasınıń shorlanǵan topıraqları sharayatında paxtaǵa organikalıq azıqlıq normalarınıń mineral tóginler menen birgelikte qollaǵanda ǵawashanıń ósip rawajlanıwına, hasıl elementlerine hámde zúráátligine tàsirin úyrenildi. Tayanısh sózler: topıraq, mineral tógin, organikalıq azıq, mikroorganizmler, shorlanıw, ónimdarlıq. Аннотация: В условиях засоленных почв Республики Каракалпакстан изучено влияние норм внесения органических питательных веществ на хлопчатник в сочетании с минеральными удобрениями на рост, развитие, урожайность и продуктивность хлопчатника. Ключевые слова: почва, минеральные удобрения, органическое питание, микроорганизмы, засоление, плодородие. Annotation: In the conditions of saline soils of the Republic of Karakalpakstan, the influence of organic nutritional norms on cotton in combination with mineral fertilizers on the growth and development of cotton, yield elements, and yield was studied. Keywords: soil, mineral fertilizer, organic food, microorganisms, salinization, fertility. Dúnya boyınsha global mashqalalardıń biri bul shorlanıw bolıp esaplanadı. Aymaǵımızdıń derlik 70% topıraqları àlleqashan shorlanǵan. Bul kórsetkish jıl sayın artpaqta. Keyingi jıllarda xalıq sanınıń artıwı menen xalıqtıń azıq-awqatqa bolǵan talabı da artıp barmaqta. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń kópshilik jerleri kúshli hàm ortasha shorlanǵanlıǵı sebepli mineral tóginlerdi kóp qollaw topıraqlarda duzlardıń artıwına alıp keledi. 2022-jıl global mineral tóginler islep shıǵarılıwı shama menen 207,7 mln tonna bolǵan sonnan, azotlı tóginler 118,08 mln tonna, fosforlı 46,08 mln tonna, kaliyli tóginler 42,9 mln tonnanı quraǵan. Bul kórsetkish jıl sayın kóterilmekte. Hàmmemizge belgili mineral tóginniń ózin kóp qollaǵanda topıraqta jasawshı mikroorganizmlerdiń iskerligi tómenlep topıraqta ósimlikler ushın kerekli bolǵan organikalıq hám mineral zatlardı ósimlik tàrepinen ózlestiretuǵın formaǵa ótkeriw halatı tómenlep qaladı. Bul bolsa ósimlikler ushın topıraqta jeterli qolaysız ortalıqtı alıp keledi. Sol sebepli bunday jerlerde organikalıq azıqlıqlardı mineral tógin menen birgelikte qollaw ósimlikler ushın da, mikroorganizmler ushın da qolaylı bolıp, topıraq ónimdarlıǵınıń asıwına yamasa tikleniwine alıp keledi. Bul bolsa ósimlikten joqarı zúrààt alıwǵa erisiwge imkanıyat jaratıladı. 456 Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında shorlanǵan topıraqları maydanı kópligi, onıń aldın alıw hám topıraqtı jaqsılawǵa mútàj bolǵanlıǵı ushın aymaqtaǵı shorlanǵan topıraqlar sharayatında hár qıylı organikalıq azıqlıq qollaǵan halda zúrààtlikti asırıw boyınsha ilimiy izertlewler ótkerilmegenligi sebepli usı ilimiy jumıstı ótkeriw zàrúriyatı tuwılmaqta. Topıraq hám ósimlik úlgileri analizi Qaraqalpaq màmleketlik universiteti janındaǵı Ekologiya hàm topıraq analizi laboratoriyasında àmelge asırıladı. Izertlewde hár bir variant 480m2 bir qaytarıq 3360 m2 maydanda jaylastırılıp ulıwma maydanda 10080 m2 quradı. Bàrshe variantlar bir yarusta jaylastırıldı. Izertlew ótkeriwde «Dala tàjiriybelerin ótkeriw usılları» T 2007., Б. А Доспехов «Методика полевого опыта » 1985 usıllarınan paydalanıldı. Izertlew ótkerilgen Qaraqalpaqstan Respublikası shorlanǵan topıraqlar sharayatında ǵawashaǵa organikalıq azıqlıqlardı túrli muǵdarda qollaw nàtiyjesinde topıraq ónimdarlıǵıniń ózgeriwi hàm zúrààtliktiń kóbeyiwi gúzetildi (1-keste). 1-keste Sultan ǵawasha sortınıń ósip rawajlanıwına hám zúráátligine mineral tógin menen orgnik azıqlıqlardıń tásiri N Paxta sortı Mineral togin muģdarı kg/ga Plantastim organik azıqlıq muǵdarı l/ga Sentyabr Ónimdarlıq tası ts/ga Paqal boyı Górek sanı Ashılǵanı 1 Sultan N200P140K100 - 95,7 9,5 2,8 28,9 2 N200P140K100 0,5 98,8 10,5 2,9 35,4 3 N200P140K100 1,0 97,0 11,5 3,1 37,8 4 N200P140K100 1,5 102,5 12,0 3,3 39,6 5 N200P140K100 2,0 107,7 12,7 3,5 41,5 6 N200P140K100 2,5 108,6 13,3 3,9 43,8 7 N200P140K100 3,0 109,0 13,1 3,8 43,1 Esletpe: Plantastin organikalıq azıq ósiw dàwirinde birinshi suwdan aldın berildi. 1-keste maǵlıwmatlarına tiykarlanıp paxtaǵa mineral tógin menen birge organikalıq azıqlıqlardı qollaǵanımızda ósimliktiń ósiwi, rawajlanıwı, pisip jetilisiwi hàm ónimdarlıǵında da àdewir ózgeris bar ekenligi belgili boldı. Organikalıq azıqlıqlar qollanılmaǵan tek ǵana mineral tógin qollanılǵan variantta ónimdarlıq 35 c/ga bolǵan bolsa, mineral tógin menen organikalıq azıq birge berilgen 6-variantda mineral tógin N200P140K100 hámde organik azıq sıpatında plantastim 2,5 l/ga qollanılǵanda eń joqarǵı kórsetkishke erisildi. 457 Juwmaqlap aytqanda, Qaraqalpaqstan Respublikası shorlanǵan topıraqlarına mineral tóginler menen birge organikalıq azıq qollaw arqalı kútilgen natiyjelerge erisiw imkanıyatı artadı. Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. “Dala tájiriybelerin ótkiziw usillari” УЗПИТИ Т.2007; 2. B.A.Dospexovtiń “Методика полевого опыта” 1985