QIZILQUMDA TARQALGAN CHENOPODIACEA OILASIGA MANSUB AYRIM TURLARNING BIOEKOLOGIYASINI O'RGANISH

487 QIZILQUMDA TARQALGAN CHENOPODIACEA OILASIGA MANSUB AYRIM TURLARNING BIOEKOLOGIYASINI O’RGANISH Tajimuratova M. M. Каypov K.P. Qoraqalpoq davlat universiteti [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17753271 Abstract. This scientific work is devoted to the study of the bioecological characteristics of plant species belonging to the Amaranthaceae family found in the Kyzylkum Desert. The main goal of the study is to analyze the morphological, physiological and ecological adaptation mechanisms of Amaranthaceae species living in the natural climatic conditions of Kyzylkum, to determine their phytocenotic role and ecological significance. The Kyzylkum Desert is one of the largest natural geographical areas of Uzbekistan, characterized by extreme climatic conditions, high temperatures, low rainfall and soil salinity. Therefore, plants growing in this area, in particular species belonging to the Amaranthaceae family, have unique ecological adaptations. Keywords: Kyzylkum, Amaranthaceae, osmotic regulation, degradation factors, halophyte plants. Аннотация. Данная научная работа посвящена изучению биоэкологических особенностей видов растений семейства Амарантовые (Amaranthaceae), произрастающих в пустыне Кызылкум. Основная цель исследования – анализ морфологических, физиологических и экологических механизмов адаптации видов семейства Амарантовые (Amaranthaceae), обитающих в природно-климатических условиях Кызылкумов, определение их фитоценотической роли и экологического значения. Пустыня Кызылкум – одна из крупнейших природно-географических зон Узбекистана, характеризующаяся экстремальными климатическими условиями, высокими температурами, малым количеством осадков и засоленностью почв. Поэтому растения, произрастающие в этой местности, в частности виды семейства Амарантовые (Amaranthaceae), обладают уникальными экологическими адаптациями. Ключевые слова: Кызылкум, Амарантовые (Amaranthaceae), осмотическая регуляция, факторы деградации, галофитные растения. Anatatsiya. Ushbu ilmiy ish Qizilqum cho‘li hududida uchraydigan sho‘radoshlar (Amaranthaceae) oilasiga mansub o‘simlik turlarining bioekologik xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqotning asosiy maqsadi — Qizilqumning tabiiy-iqlim sharoitida yashovchi sho‘radosh turlarining morfologik, fiziologik va ekologik moslashuv mexanizmlarini tahlil qilish, ularning fitotsenotik roli va ekologik ahamiyatini aniqlashdan iboratdir. Qizilqum cho‘li O‘zbekistonning eng yirik tabiiy geografik hududlaridan biri bo‘lib, ekstremal iqlim sharoiti, yuqori harorat, kam yog‘in va tuproq sho‘rlanishi bilan tavsiflanadi. Shu sababli bu hududda o‘suvchi o‘simliklar, xususan sho‘radoshlar oilasiga mansub turlar o‘ziga xos ekologik moslashuvlarga ega. Kalit so’zlar: Qizilqum, sho’radoshlar, osmotik regulatsiya, degradatsiya omillari, galofit o’simliklar. Qizilqum cho‘li — Markaziy Osiyoning eng yirik cho‘llaridan biri bo‘lib, O‘zbekiston, Qozog‘iston va qisman Turkmaniston hududlarini qamrab oladi. 488 Qizilqum o‘zining qurg‘oqchil, sho‘rxok tuproqlari, keskin kontinental iqlimi va suv tanqisligi bilan ajralib turadi. Ushbu sharoitlarda faqat yuqori darajada moslashgan o‘simliklar — jumladan sho‘radoshlar oilasi (Chenopodiaceae) vakillari muvaffaqiyatli o‘sadi. Ular cho‘l ekotizimlarining asosiy fitotsenotik komponenti hisoblanadi. Morfologik va sistematik xususiyatlari. Sho‘radoshlar oilasi (Chenopodiaceae) — ikki urug‘pallalilar sinfiga, qovunburunsimonlar tartibiga mansub. Oila tarkibiga butalar, yarim butalar va bir yillik o‘tlar kiradi. Qizilqumda bu oilaning quyidagi asosiy turkumlari keng tarqalgan: Haloxylon (saksovullar), Salsola(yantoqlar), Anabasis(quyruqtikanlar), Atriplex (sho‘ralar), Krascheninnikovia (qizilcho‘p), Halostachys (shoray). Ularning ildiz tizimi chuqur va keng tarqalgan bo‘lib, suv manbalarini chuqur qatlamlardan olish imkonini beradi. Barglari ko‘pincha go‘shtdor yoki ignasimon, bu esa suvni tejashga xizmat qiladi. Morfologik moslashuvlar. Sukulentlik va fotosintez yo‘li: Halocnemum strobilaceum, Suaeda microphylla kabi turlarda suvni saqlash uchun barglarning qalinlashuvi va hujayra ichidagi vakuollar rivojlangan. C4 yo‘li (Kranz anatomiyasi) yuqori harorat va suv tanqisligida fotosintez samaradorligini oshiradi (CO₂ konsentratsiyasi 3–5 baravar yuqori) [3]. Tuzni chiqarish mexanizmlari: Atriplex tatarica va Salsola arbuscula turlarida tuz bezlari (salt glands) mavjud bo‘lib, Na⁺ va Cl⁻ ionlarini barg yuzasiga chiqaradi (kuniga 1–3 mg/sm²) [1]. Ildiz tizimi: Chuqur (5–15 m) va yon ildizlarning keng tarqalishi orqali yer osti suvlaridan (2–10 m chuqurlikda) foydalanish (Haloxylon aphyllum – qora saksaul) [2]. Fiziologik xususiyatlar. Osmotik regulyatsiya: Hujayra sitoplazmasida prolin (200–500 µmol/g yangi vazn), glitsin betain (100–300 µmol/g) va boshqa osmoprotektantlar to‘planadi. Bu turgor bosimini saqlab, suv potensialini –2.5 MPa gacha pasaytiradi [3]. Ion kompartmentatsiyasi: Na⁺ ionlari vakuolada to‘planib, sitoplazmada K⁺/Na⁺ nisbati 1:0.1–0.2 darajasida saqlanadi [1]. Fotosintez samaradorligi: PSII kvant samaradorligi (Fv/Fm) 0.75–0.80 (normal o‘simliklarda 0.83), suv foydalanish samaradorligi (WUE) 3–5 mmol CO₂/mol H₂O (C3 o‘simliklariga nisbatan 2 baravar yuqori) [3]. Zonalar bo‘yicha taqsimlanish: Qumloq-substratli joylarda: Calligonum va Haloxylon konsortsiyalari (dominantlik 60–80%) [2]. 489 Sho‘r botqoqlarda: Suaeda va Halocnemum monospecific jamiyatlari (qoplama 90% gacha) [1]. Biodiversitetga ta’siri: Sho‘radoshlar tuproq sho‘rlanishini pasaytiradi (yillik Na⁺ eksporti 50–200 kg/ga), bu boshqa turlarning (masalan, Artemisia spp.) kirib kelishiga imkon beradi [1]. Hayvonlar bilan o‘zaro ta’sir: Haloxylon shoxlari qushlar (Pterocles spp.) uchun uy, barglari qo‘y va tuya uchun ozuqa (protein 12–18%) [2]. Antropogen ta’sir va konservatsiya. Degradatsiya omillari: Chorvachilikning haddan tashqari yuklanishi (1 ga uchun 5–10bosh qo‘y) va yer osti suvlarining pasayishi (Haloxylon populyatsiyasini 30–50% ga kamaytirgan, 1990–2020 yillar) [2]. Ekologik moslanish xususiyatlari. Qizilqum cho‘li o‘ta quruq, yozda harorat +45°C gacha ko‘tariladi, yog‘in miqdori esa yiliga 80–120 mm atrofida. Shu sababli sho‘radoshlar oilasi vakillari ekstremal sharoitlarga quyidagi xususiyatlar orqali moslashgan: 1. Sho‘rga chidamlilik (galofitlik) – ularning ildizlari sho‘r tuproqlardan natriy va boshqa tuzlarni yutadi, lekin ularni maxsus vakuolalarda saqlab, hujayra ichidagi muvozanatni saqlaydi. 2. Suv tanqisligiga moslashish – barglardagi suv to‘plovchi parenxima to‘qimalari, qalin kutikula qatlami va reduksiyalangan barg yuzasi bug‘lanishni kamaytiradi. 3. Qum harakatiga bardoshlilik – Haloxylon persicum (oq saksovul) kabi turlar qum tepaliklarini mustahkamlab, eroziya va deflyatsiyani kamaytiradi. 4. Fiziologik faollik – fotosintez jarayoni ko‘pincha C₄ tipida kechadi, bu yuqori harorat va qurg‘oqchilikda ham samarali bo‘lish imkonini beradi. Qizilqum florasida uchraydigan asosiy turlar. Haloxylon persicum – oq saksovul, cho‘l qumlarini mustahkamlovchi asosiy tur; Salsola arbuscula – yantoq, cho‘l yaylovlarining asosiy ozuqa o‘simligi; Anabasis salsa – quyruktikan, sho‘rxok joylarda o‘sadi; Atriplex tatarica – sho‘ra, tuzli tuproqlarga bardoshli; Krascheninnikovia ceratoides – qizilcho‘p, chorvachilik uchun qimmatli o‘simlik; Halostachys belangeriana – shoray, ko‘proq sho‘rlangan pasttekisliklarda uchraydi. Ekologik va xo‘jalik ahamiyati. Sho‘radoshlar oilasi vakillari Qizilqum ekotizimida ko‘plab ekologik va xo‘jalik vazifalarni bajaradi. Tuproqni mustahkamlash – ildiz tizimi eroziya va qum ko‘chishini to‘xtatadi. Yaylov resursi – 490 qurg‘oqchilikka bardoshli turlar chorvachilikda asosiy ozuqa manbai bo‘lib xizmat qiladi. Muhofaza choraları: Qizilqum biosfera rezervatida (2020 yilda tashkil etilgan) Haloxylon aphyllum va Salsola arbuscula turlari “Qizil kitob”ga kiritilgan. Sun’iy ekish dasturlari (yillik 5000 ga) orqali populyatsiya tiklanmoqda [2]. Xulosa. Qizilqum cho‘lida o‘suvchi sho‘radoshlar oilasi vakillari — galofit o‘simliklar bo‘lib, ular og‘ir ekologik sharoitlarga mukammal moslashgan. Ularning bioekologik xususiyatlarini o‘rganish: cho‘l landshaftlarini barqarorlashtirish, yaylov tizimini samarali boshqarish va ekologik degradatsiyani kamaytirish uchun muhim ilmiy asos yaratadi. Shuningdek, ushbu o‘simliklarning biokimyoviy resurslari (oqsillar, mineral tuzlar, bioaktiv moddalar) kelajakda farmatsevtika va bioiqtisodiy tadqiqotlar uchun katta imkoniyatlarga ega. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Breckle S.W. (2002). Saline soils and halophytes. Springer. 2. O‘zR FA Botanika instituti ma’lumotlari (2023). Qizilqum halofit o‘simliklari atlas. Toshkent. 3. Tojiboev K. Sh., Karimov M. A. O‘simliklar ekologiyasi va geobotanika asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2019. – 312 b. 4. Abdusalomov A. A., Mamatqulov B. B. Qizilqum o‘simliklarining ekologik-geografik xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2016. – 280 b. 5. Rakhimov A. R. Flora i rastitel’nost’ pustyni Kyzylkum. – Tashkent: Fan, 1988. – 356 s. 6. Karimova N. X., Rustamov M. M. Sho‘radoshlar (Chenopodiaceae) oilasi vakillarining bioekologik xususiyatlari. // O‘zbekiston biologiya jurnali, 2020, №4. – B. 55–62. 7. Qodirov A. K. Qizilqum o‘simliklarining fiziologik moslashuv mexanizmlari. – Toshkent: Fan, 2018. – 198 b.