БУХОРО ВИЛОЯТИ СУВ ҲАВЗАЛАРИДА УЧРОВЧИ КАМ СОНЛИ НОДИР ҚУШЛАРНИНГ ТАРҚАЛИШ ЭКОЛОГИЯСИ

519 БУХОРО ВИЛОЯТИ СУВ ҲАВЗАЛАРИДА УЧРОВЧИ КАМ СОНЛИ НОДИР ҚУШЛАРНИНГ ТАРҚАЛИШ ЭКОЛОГИЯСИ Тўраев М.М Биология кафедраси доценти (БухДУ) Умедов Азизбек магистрант (БухДУ), Ибодуллаева Ноила Эргаш қизи магистрант (БухДУ), Мансурова Ойбарчин Жобир қизи талаба (БухДУ ). DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17753350 Аннотация: Мақолада Қизилқум чўлининг жанубий ғарбидаги сув ҳавзаларда учровчи “Қизил китоб”га киритилган, нодир қушларнинг тур таркиби, тарқалиш экологияси, учраш характерига доир маълумотлар таҳлил этилади. Ушбу турларнинг биоэкологиясида кузатилаётган баъзи ўзгаришлар ва унга таъсир этувчи омилар мисолар асосида баён этилган. Калит сўзлар: Қушлар, мигрант, фауна, Қизил китоб, экология, мосланиш, Аbstrakt:In the article,information on the species composition,distribution ecology and occurrence characteristics of rare bird species included in the Red Book and found in the water bodies of the southwesterylkum Desert is analyze. Key words:birds, migrant, fauna, Red Book, ecology, adaptation Кириш. Республикамизда сўнгги йилларда антропоген фаолиятлар таъсирлари асосида ҳудудларда шаклланган сунъий биоценозлар ва унинг теварагида биотопларда, биологик жамоалар бирлиги йиллар давомида табиий яхлитлик асосида шакилланиб, мустаҳкамланиб бориши кузатилмоқда. Бу ҳолат айниқса Оролбўйи минтақасида юзага келган экологик танглик шароитида муҳим аҳамият касб этмоқда. Бизга маълумки, Орол денгизи ва унинг теварагидаги сув ҳавзалар, дарахтзор тўқайлар узоқ йиллар давомида ҳайвонот дунёсининг хилма-хиллиги жиҳатидан салмоқли ўринга эга бўлиб келган. Ўтган асрнинг сўнгги ўн йилликларидан бошлаб ҳудуднинг фаунистик таркибидаги барча турларнинг тарқалиш ареали республикамизнинг жанубишарқий йўналишга силжий бошлади ва шу йўналишдаги вилоятлар ҳудудида, жумладан Бухоро вилоятининг биотопларини эгалай бошлади. Мақолада ушбу жараён вилоят орнитофаунасида учровчи нодир қуш турларининг учраш характеридаги ўзгаишлар баён этилмоқда. 520 Материал методикаси: Қуйида баён этилаётган маълумотлар 1989-2025 йиллар давомида Жанубий-ғабий Қизилқум саҳросидаги Бухоро, Навоий вилоятларининг турли типдаги сув ҳавзаларида олиб бориган кузатувларимиз натижаларига асосланган.Тадқиқотларимиз умумқабул қилинган Кашкаров (1927), Новиков, (1949) методлар асосида амалга оширилди [4,5]. Натижалар таҳлили. Тадқиқотларимиз давомида Бухоро вилояти ва унга чегарадош ҳудудларда Республикамизда учровчи 476 турдаги қушларнинг 70,4% яъни 335 тури қайд этилиши аниқланди (6,7,8). Ушбу турларнинг 14% ёки 47 тури Ўзбекистон “Қизил китоби” ва Халқаро Турларни муҳофаза қилиш Қизил рўйхатидан жой олган турлар ташкил қилади (1-Жадвал). Кузатишлар олиб борилган сув ҳавзаларида қайд этилган кам сонли нодир қушлар (1-Жадвал) Т/р Турлар Турларнинг мақоми Турларнинг учраш характери Қайд этилгн жой ва сана ўтроқ Уя қурувчи мигрант Учиб ўтувчи Қишлашда келиб кетувчи Нодаврий учровчи 1 Pelеcanus onocrotalus ЎзҚК Х.Қ.Р + Қорақир, 1992 йил 2 Pelеcanus crispus ЎзҚК Х.Қ.Р + Барча йирик сув ҳавзаларда муназзам 3 Phalacrocorax рygmaeus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021, 2024 4 Egretta garzetta ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 5 Аrdеоla ralloides ЎзҚК Х.Қ.Р + Қорақир, Замонбобо 2012-17-21-24 6 Platalea leucorodiа ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 7 Plegadis falcinellus ЎзҚК + Тўдакўл, 521 Х.Қ.Р Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 8 Ciconia сiconia ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл 201920242025 9 Ciconia nigra ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл 2019202410 Phoenicopterus roseus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Оёқоғитма 2017-2019 2024 12 Anser erythropus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Хадичакўл 20142017 13 Cygnus olor ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24-25 14 Cygnus cygnus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24-25 15 Rufibrenta ruficollis ЎзҚК Х.Қ.Р + Хадичакўл 2004 16 Marmaronetta angustirostris ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24-25 17 Aythya nyroca ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 18 Оxyura leucocephala ЎзҚК Х.Қ.Р +? Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 19 Pandion haliaetus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24 20 Circus macrourus ЎзҚК Х.Қ.Р + 2022-23-24 қишлашда ва миграцияда 21 Circaetus gallicus ЎзҚК Х.Қ.Р + Ҳар йил қишлашда ва миграцияда 22 Hieraaetus pennatus ЎзҚК Х.Қ.Р + Ҳар йил миграцияда 23 Aquila clanga ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 24 Aquila heliaca ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 25 Aquila chrysaetos ЎзҚК Х.Қ.Р + Қулжуқов тизмаларида 26 Aquila nipalensis ЎзҚК Х.Қ.Р + Қизилқум чўлининг жанубида 27 Haliaeetus leucoryphus ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, 2021-22-23-24 28 Haliaeetus albicilla ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, 2022-23-24 29 Gypaetus barbatus ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 30 Neophron percnopterus ЎзҚК Х.Қ.Р + Оёқ-оғитма. 2022-23-25 522 31 Aegypius monachus ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 32 Gyps fulvus ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 33 Falco cherrug ЎзҚК Х.Қ.Р +? + Миграцияда 34 Falco pelegrinoides ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 35 Falco peregrinus ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 36 Falco naumanni ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 37 Phasianus colchicus zerafschanicus ЎзҚК Х.Қ.Р + Доим, йилнинг барча мавсумларида 38 Otis tarda ЎзҚК Х.Қ.Р + Ҳар йил учратилади. 39 Tetrax tetrax ЎзҚК Х.Қ.Р + Ҳар йил учратилади. 40 Chlamydotis macqueenii ЎзҚК Х.Қ.Р + Ҳар йил учратилади. 41 Chettusia gregaria ЎзҚК Х.Қ.Р + Тўдакўл, 2021-22-24 42 Numenius enuirostris ЎзҚК Х.Қ.Р +? Нодаврий миграцияда 43 Limosa lapponica ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 44 Glareola nordmanni ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 45 Larus ichthyaetus ЎзҚК Х.Қ.Р + + Тўдакўл, Қуйимозор Қорақир, Денгизкўл 2021-22-24-25 46 Pterocles alchata ЎзҚК Х.Қ.Р + Миграцияда 47 Columba eversmanni ЎзҚК Х.Қ.Р + Нотекис тарқалган, кам сонда учрайди 48 Streptopelia turtur ЎзҚК Х.Қ.Р + Жайрон питомниги 2019,2024 2 19 20 6 1 Изоҳ: ЎзҚК –Ўзбекистон Қизил китоига киритилган тур; Х.Қ.Р – Турларни муҳофаза қилиш Халқаро Иттифоқининг Қизил рўйатига киритилган тур 523 Вилоятда қайд этилган қушларнинг 48 тури Ўзбекистон Республикаси Қизил китобида киритилган турлардан иборат. Жадвалда келтирилган қушларнинг 19 тури (40,4%) вилоят ҳудудида уя қуришда иштирок этиши кузатишларимиз давомида қайд этилди. Ушбу уя қурувчи турлардан кичик қоравой, кичик оқ қарқара, қошиқбурун, каравайка, вишилдоқ оққуш, мармар ўрдак, оқбош ўрдак, олақанот ўрдакларнинг сони ва уларнинг вилоят сувликларидаги тарқалиш ареали 1980 йилардан бошлаб кенгайиб бормоқда[1,3,4,5]. Бугунги кунда мазкур турларнинг уя қуриш ҳаракатлари асосан Тўдакўл сув омборининг ғарбий қисмидаги кўлмак қамишзорларида, Қорақир кўли, Замонбобо кўли, Денгизкўл кўлининг жанубий ғарбидаги қамишзорлар, Хадича, Қумсутон ва Чўчқахон кўлларида кузатилса, турларнинг мигрциялар ва қишлаш мавсумларида асосий концентратцияси йирик сув ҳавзалар – Тўдакўл, Денгизкўл, Қорақир, Хадича, Қумсултон кўлларида қайд этилади [3,4]. Бугунги кунда вилоятда нодир қуш турларини муҳофаза қилиш мақсадида Денгизкўл ва Тўдакўл , Қуйимозор сувомборлари Халқаро Рамсар рўйхатидаги ҳудудлар сифатида фаолият йўлга қўйилган бўлса, Қорақир ва Денгизкўл республика миқиёсидаги “орнитологик буюртмахона” сифатида уя қурувчи турларни кўпайтиришга доир тадбирлар йўлга қўйилган. Шунингдек 2007 йилдан бошлаб вилоятнинг Мулохол масивида кам сонли нодир қуш турлардан “Йўғатувалоқ”ни кўпайтиришга ихтисослаштирилган “Питомник” ташкил этилди. Вилоятда 2006 – 2009 йиллар давомида “Bird Life international” Халқаро Қушларни муҳофаза қилиш жамиятиниг ташаббуси билан олиб борилган тадқиқотлар натижасида вилоятнинг 9 та нуқтаси, жумладан; Денгизкўл, Зикри кўл, Хадича кўли, Қорақир, Оёқ-оғитма кўллари, Когон балиқчилик ҳовузлари, Хўжадавлат массиви, Жайрон экологик маркази ва Вардонзе табиий ёдгорликлари ҳудуди Халқаро аҳамиятдаги МОҲ-(муҳим орнитологик ҳудуд) сифатида белгиланди ва ушбу ҳудудларда кам сонли турларни муҳофазасига доир қатор таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилди. Хулоса қилиб айтганда Бухоро вилоятида ўтган асрнинг сўнгги ўн йилликларида шакиллаган турли типдаги сунъий сув ҳавзалар (сув омборлар, ташланма кўллар, балиқчиик хўжаликлари ҳовузлари) майдонининг кенгайиши, Оролбўйи сув ҳавзалари орнитофаунасининг қайта тақсимланиши шароитида муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳудуд сифати қушлар томонидан осон ўзлаштирилганлигини кузатишимиз мумкин. 524 Адабиётлар 1. Кашкаров Д.Н. Метод количественного изучения фауны позвоночных и анализ полученных данных. // Тр.СР.Гос Ин-та., сер.8, Зooлl., вып.1,1927. Ташкент. Издат-во СР.Гос Ин-та. С.3-24. 2. Новико Г.А. Методика полевых исследований по экологии наземных позвоночных. Москва , 1953. С 7-591. 3. Тўраев М.М., Холбоев Ф.Р. “Бухоро вилоятида учровчи нодир ва кам сонли қушлар экологияси” Илмий услубий қўлланма. “Дурдона” нашриёти, Бухоро, 2017й 4. Тўраев М.М., Райимов А.Р. ва бош. “Бухоро вилояти умуртқали ҳайвонлари систематикаси" Монография. “Дурдона” нашриёти, Бухоро, 2024 5. Turaev Mukhtor Murodovich, Kholliev Askar ergashovich // The role of environmental factors in the re-breeding of waterfowl in the steppe zone . ISSN: 2278-4853 Vol 8, Issue 10, October 2019 Impact Factor: SJIF 2018 = 6.053 TRANS Asian Research Journals http://www.tarj.in 3 Published by: Asian Journal of Multidimensional Research, 71-79