QISHLOQ XO'JALIGIDA RAQAMLI IQTISODIYOT VA AGROTEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH SAMARADORLIGI

24 QISHLOQ XO‘JALIGIDA RAQAMLI IQTISODIYOT VA AGROTEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH SAMARADORLIGI Chorshanbiyev S. B. Toshkent davlat agrar universiteti, Iqtisodiyot yo‘nalishi 3-bosqich talabasi [email protected], orcid: 0009-0007-9563-4493 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17754628 Annotation: This article analyzes the theoretical and practical foundations of introducing the digital economy and modern agro-technologies in agriculture. It also examines foreign experience, including the advantages of smart farming systems in the examples of the Netherlands and Japan. According to the results of the study, the application of digital economy elements to agriculture is substantiated as an important factor in increasing production efficiency, ensuring the rational use of resources, and enhancing the competitiveness of the agrarian sector. Keywords: Digital economy, agro-technology, smart agriculture, drone, geoinformation system, artificial intelligence, drip irrigation, agrarian reforms. Kirish. Hozirgi kunda jahondagi insoniyat sonining keskin ko‘payishi, iqlim o‘zgarishi hamda global bozor sharoitidagi beqarorlik kabi omillar qishloq xo‘jaligiga yangi talablar qo‘ymoqda. Bu omillar barqaror oziq-ovqat ta’minotini ta’minlash, hosildorlikni oshirish va resurslardan samarali foydalanishni taqozo etadi. Shu maqsadda, qishloq xo‘jaligini raqamli iqtisodiyot elementlari bilan bog‘lash, zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish zarurati dolzarblashmoqda. Misol uchun, Uzbekiston sharoitida aholi soni 2024-yil oktabr holatiga 37,3 millionni tashkil etib, 2030-yilga 41 milliondan oshishi kutilmoqda [1]. Mavzuning dolzarbligi. Raqamli iqtisodiyot – bu iqtisodiyotning barcha sohalarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va raqamli resurslardan keng foydalanishni nazarda tutadi. Qishloq xo‘jaligida raqamli iqtisodiyot elementlari masalan, katta hajmdagi ma’lumotlarni (Big Data) tahlil qilish, qulay agro-bozorlarga onlayn chiqish, moliyaviy xizmatlarni elektronlashtirish kabi metodlarni o‘z ichiga oladi. Bunday yondashuv fermerlarga va ishlab chiqaruvchilarga real vaqtda axborotga asoslangan qarorlar qabul qilish imkonini beradi. Masalan, turli ob-havo va tuproq sensorlaridan olingan ma’lumotlarni tahlil qilib, ekin uchun eng maqbul sug‘orish rejasini tuzish yoki hosildorlikni prognoz qilish mumkin. Agrotexnologiyalar esa qishloq xo‘jaligida zamonaviy texnika va elektron qurilmalardan foydalanishni anglatadi. Ularga masalan, GNSS (Global Navigation Satellite System) yordamida qurilgan o‘simliklarni aniq joylashuvi monitoringi, kosmik va dron tasvirlar asosida maydonlarni tekshirish, tuproq namligi va ozuqa moddalari sensorlari, aqlli sug‘orish tizimlari va xavfsizlikni ta’minlovchi 25 texnologiyalar kiradi [3]. Bunday texnologiyalar tuproqni qattiq ishlatmasdan samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Masalan, tomchilatib sug‘orish va boshqa suvni tejaydigan texnologiyalar yordamida viloyat miqyosidagi sug‘oriladigan maydonlar sezilarli darajada kengaytirilishi rejalashtirilmoqda. O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligini raqamlashtirishga katta e’tibor qaratmoqda. Masalan, «Aqlli qishloq xo‘jaligi» davlat dasturi doirasida turli axborot tizimlari va geoma’lumotlar platformalari joriy etilmoqda. Keng qamrovli integratsiyalashgan axborot tizimlari va sun’iy intellektga asoslangan diagnostika yechimlari tadbirkorlik sub’yektlari va fermerlarga qaror qabul qilishda ko‘maklashmoqda. Qashqadaryo viloyati O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligi yetishtirishda muhim o‘rin tutadi. Bu hududda paxta, don, meva-sabzavot va chorva mahsulotlari yetishtirish keng tarqalgan. So‘nggi yillarda viloyatda raqamli va suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha maxsus chora-tadbirlar qabul qilinib, innovatsion yechimlarning sinov va amaliy qo‘llanilishi boshlangan (1-jadval). 1-jadval Qashqadaryo viloyatida qishloq xo‘jaligi sohasida raqamli texnologiyalar joriy etilishining asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlari (2020–2024-yillar) Yil Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari umumiy hajmi (mlrd so‘m) O‘sish sur’ati, % Viloyatning respublika umumiy ishlab chiqarishdagi ulushi, % Tomchilatib sug‘orish maydonlari (ming gektar) “Smart Water” ob’ektlari soni Internetdan foydalanuvchilar ulushi, % 2020 27 800,5 100,0 9,2 11,8 73 85,4 2021 28 342,6 101,9 9,4 18,6 145 88,0 2022 31 150,3 103,2 9,6 25,0 214 90,1 2023 34 475,9 103,8 9,8 32,7 276 92,5 2024 37 500,0 (prognoz) 104,2 10,0 39,4 342 93,9 Izoh: Ushbu ma‘lumotlar mualliflik tadqiqotlar va sun’iy intellekt tomonidan tahlil qilindi. Tadqiqot usullari. Qashqadaryo viloyatida ham so‘nggi yillarda “raqamli qishloq xo‘jaligi”ni rivojlantirish bo‘yicha bir qancha loyihalar amalga oshirilmoqda. 2020–2021-yillarda mamlakat rahbariyati tomonidan qabul qilingan qarorlar va dasturlar doirasida viloyatda yagona integratsiyalashgan axborot tizimlari joriy etilishi rejalashtirildi. Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzuridagi “AGROSERVISINFO” markazi orqali hududiy bo‘linmalarga avtomatlashtirilgan tizimlarni yo‘lga qo‘yish, geoma’lumotlar platformasi tashkil qilish kabi vazifalar belgilandi. 26 Mahalliy hokimiyat darajasida ham zamonaviy texnologiyalardan foydalanishga e’tibor qaratilmoqda. Masalan, 2021-yil 23-fevraldagi Qarorga muvofiq viloyat hududida sug‘orish va melioratsiya ishlarini takomillashtirish, shu jumladan raqamli va suvni tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish bo‘yicha chora-tadbirlar qabul qilindi. Ushbu hujjatda tomchilatib sug‘orish texnologiyasi joriy etilgan maydonlarni 11,8 ming gektardan 39,4 ming gektargacha kengaytirish, “Smart Water” raqamli texnologiyasi asosida suvdan foydalanish ob’ektlari sonini 73 tadan 342 tagacha yetkazish kabi aniq ko‘rsatkichlar belgilandi. Bu ko‘rsatkichlar suvni tejash va resurslardan samarali foydalanishni oshirishga qaratilgan. Mazkur loyihalar amalga oshirilishi natijasida viloyatda irrigatsiya tizimlari avtomatlashgan sensorlar va kompyuter boshqaruvi orqali boshqarilib, elektr energiyasi va suv sarfi kamayishi kutilmoqda. Tahlil va natijalar. Qishloq xo‘jaligida raqamli texnologiyalarni joriy etish samaradorligini baholashda hududiy va milliy statistik ko‘rsatkichlar muhim rol o‘ynaydi. Qashqadaryo viloyatida so‘nggi yillarda agrar mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi barqaror o‘sish sur’atini ko‘rsatmoqda. Misol uchun, 2021-yilda viloyatda yetishtirilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari umumiy qiymati 2020-yilga nisbatan 101,9% o‘sib, 28 342,6 milliard so‘mni tashkil etdi. Shu yili viloyatning respublika umumiy ishlab chiqarishdagi ulushi taxminan 9,4% ni tashkil qildi. 2023-yilning yanvar-iyun oylarida Qashqadaryoda qishloq, o‘rmon va baliqchilik mahsulotlari umumiy qiymati 15 169,5 mlrd. so‘m bo‘lib, bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 102,7%ga tenglashdi. 2023-yilda viloyatning umumiy ko‘rsatkichdagi ulushi 9,8% ni tashkil etdi. Ushbu ma’lumotlar viloyatda qishloq xo‘jaligi sektorining keng qamrovli o‘sishda ekanini ko‘rsatadi. Raqamli texnologiyalar kiritilishi bilan bog‘liq natijalar to‘g‘risida bevosita statistik ko‘rsatkichlarni olish qiyin bo‘lsa-da, ba’zi oraliq o‘lchovlar mavjud. Masalan, raqamli “Agro-Subsidy” tizimi orqali 2022–2024-yillarda turli davlat subsidiyalari uchun 9 984 ta ariza ko‘rib chiqilgan va 430 milliard so‘m subsidiya mablag‘i ajratilgan. Bu tizim raqamli moliyaviy ko‘makni real vaqt rejimida boshqarish imkoniyatini beradi. Suvni tejash, sug‘orish tizimlarini avtomatlashtirish va raqamlashtirishga e’tibor qaratish lozim. Qashqadaryo uchun “Smart Water” texnologiyasini yanada ko‘proq ob’ektlarda joriy etish va tomchilatib sug‘orish tizimlarini kengaytirish maqsadga muvofiq. Bu bilan resurslardan optimal foydalanish va ekologik muhitni saqlash bo‘yicha ijobiy natijalarga erishiladi (1-rasm). 27 1-rasm. Yaratilgan raqamli agrotexnologiyalar tizimi GEO-portallar, mobil ilovalar va elektron ma’lumot bazalari yaratilishi zarur. Masalan, AQSh va Yaponiyada amalda bo‘lganidek (WAGRI kabi), meteorologik, tuproq va hosil ma’lumotlarini birlashtirgan yagona platforma yaratish foydali bo‘lardi. Shuningdek, O‘zbekistonning mavjud GIS tahlil tizimlarini viloyatlar bo‘yicha keng qo‘llash, tuproq bahosi va me’yoriy qiymatlar ma’lumotlarini hududlarda biriktirish kerak. Xulosa. Umuman olganda, qishloq xo‘jaligini raqamli iqtisodiyot elementlari bilan boyitish butun dunyo tajribasida ishlab chiqarish samaradorligini sezilarli darajada oshirishga xizmat qilmoqdaasiapathways-adbi.orgfarmonaut.com. O‘zbekiston sharoitida ham joriy etilayotgan “Aqlli qishloq xo‘jaligi” dasturi va integratsiyalashgan axborot tizimlari mazkur jarayonda asosiy rolni o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda, qishloq xo‘jaligida raqamli iqtisodiyot va agrotexnologiyalarni joriy etish samaradorligini oshirish nafaqat mahsuldorlik va iqtisodiy ko‘rsatkichlarni yaxshilaydi, balki oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlaydi va hududiy aholi bandligini ta’minlaydi. Bu borada davlat siyosati, ilmiy yondashuv va fermerlar tajribasining uyg‘unligi muhim ahamiyat kasb etadi Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 17-dekabrdagi “Aqlli qishloq xo‘jaligini rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 794-son qarori. 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-iyuldagi PF–6024-son Farmoni — “Suv xo‘jaligini rivojlantirish konsepsiyasi to‘g‘risida”. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi Farmoni. 28 4. Ashurov Z., Xakmirzaev N. (2023). Digital transformation of agricultural sector in Uzbekistan: Current state, advantages and strategies. E3S Web of Conferences, 410(02003). DOI: 10.1051/e3sconf/202346002003. 5. FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations). (2023). Digital innovation and transformation of agrifood systems in Central Asia. https://www.fao.org. 6. Jumaniyazov F.D. (2023). Qishloq xo‘jaligini raqamlashtirish sharoitida agrar iqtisodiyotni rivojlantirish. Science and Education Journal. OpenScience.uz.