OROL DENGIZI HAVZASIDA EKOLOGIK TIKLANISH: QORAQALPOG'ISTONDA YASHIL ZONALARNI KENGAYTIRISHNING YANGI TENDENSIYALARI

44 OROL DENGIZI HAVZASIDA EKOLOGIK TIKLANISH: QORAQALPOG‘ISTONDA YASHIL ZONALARNI KENGAYTIRISHNING YANGI TENDENSIYALARI Kalimbetova R.N Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17754699 Annotatsiya: Qoraqalpog‘iston Respublikasi Orol dengizi havzasida joylashgan bo‘lib, hududning ekologiyasi cho‘llanish, chang-to‘zon bo‘ronlari va tuproq degradatsiyasi tufayli jiddiy muammolarga duch kelmoqda. 2025-yil holatiga ko‘ra, Qoraqalpog‘istonda yillik iqtisodiy zarar 44,2 million AQSH dollarini tashkil etadi, bu asosan Orol dengizi qurishi oqibatida yuzaga kelgan [3]. Sovet davridagi irrigatsiya loyihalari tufayli dengiz hajmi 90% ga qisqargan, bu esa Oralkum cho‘li paydo bo‘lishiga va har yili 75-100 million tonna chang-to‘zon havoga chiqarilishiga olib kelmoqda [8]. Hozirgi vaqtda global iqlim o‘zgarishi fonida ushbu muammolar kuchayib, hududda o‘rmonlashtirish va qayta tiklash loyihalari dolzarb masalaga aylanmoqda. Mazkur tezisda Qoraqalpog‘iston ekologiyasining hozirgi holati, cho‘llanish muammolari va 2025-yildagi o‘rmonlashtirish tadbirlari ko‘rib chiqiladi, aniq ma’lumotlar BMT, Yevropa Ittifoqi va Jahon banki hisobotlaridan olingan. Kalit so‘zlar:Orol dengizi,ekologiya, Qoraqalpog‘iston, BMT, Cho'llanish, Iqlim Abstract: The Republic of Karakalpakstan is located in the Aral Sea basin, and the region's ecology faces serious problems due to desertification, dust storms, and soil degradation. By 2025, the annual economic damage in Karakalpakstan is projected to reach US$44.2 million, primarily as a result of the Aral Sea's desiccation [3]. Soviet-era irrigation projects have caused the sea's volume to shrink by 90%, leading to the formation of the Aralkum Desert and the release of 75-100 million tons of dust into the atmosphere annually [8]. Currently, against the backdrop of global climate change, these problems are intensifying, making afforestation and restoration projects in the region an urgent matter. This thesis examines the current state of Karakalpakstan's ecology, the challenges of desertification, and planned afforestation measures for 2025, drawing on specific data from reports by the UN, European Union, and World Bank. Keywords: Aral Sea, ecology, Karakalpakstan, UN, Desertification, Climate Qoraqalpog‘istonda cho‘llanish jarayoni Aral dengizi qurishi tufayli kuchaygan bo‘lib, hududning 50% dan ortiq yerlari degradatsiyaga uchragan [0]. Bu muammo chang-to‘zon bo‘ronlarining kuchayishiga sabab bo‘lib, ular aholi salomatligiga jiddiy zarar yetkazmoqda – nafas yo‘llari kasalliklari holatlari mamlakat o‘rtacha ko‘rsatkichidan 1,5-2 baravar yuqori [4]. Tuproq sho‘rlanishi va suv tanqisligi tufayli qishloq xo‘jaligi samaradorligi 30% ga pasaygan, biologik xilma-xillik esa 40% ga kamaygan [5]. Iqlim o‘zgarishi fonida 2025-yilda harorat oshishi va qurg‘oqchilik kuchayishi kuzatilmoqda, bu Amudaryo daryosi oqimini 25% ga qisqartirgan [6]. Aholi salomatligi va iqtisodiyotiga ta’siri sezilarli: Qoraqalpog‘istonda qashshoqlik darajasi 20% atrofida bo‘lib, chang-to‘zon tufayli saraton kasalliklari holatlari ortmoqda [9]. 45 2025-yilda Qoraqalpog‘iston ekologiyasini qayta tiklash bo‘yicha bir qator yangi loyihalar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston hukumati Aral dengizi qayta tiklash va yashil biznesni rivojlantirish bo‘yicha ikkita asosiy tashabbusni e’lon qildi, ular Qoraqalpog‘istonda o‘rmonlashtirish va ekologik turizmga yo‘naltirilgan [0]. Yevropa Ittifoqi 8,8 million yevro grant ajratgan holda, 2025-yilda Aral dengizi havzasi yerlarini qayta tiklash loyihasini boshladi, bu Qoraqalpog‘istonda degradatsiyaga uchragan yerlarni o‘rmonlashtirishga xizmat qiladi [1,9]. BMT Tashqi rivojlanish dasturi (UNDP) "Yashil Aral dengizi" tashabbusi doirasida 2025-yil mart oyida 80 gektar maydonga 80 000 dona saksaul ko‘chatlari o‘tqazdi, bu chang-to‘zon bo‘ronlarini 25% ga kamaytirishga imkon beradi [2]. Jahon banki va IUCN tomonidan qo‘llab-quvvatlangan loyihalar cho‘llanishga qarshi o‘rmonlashtirish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltirilgan, masalan, 2025-yil yanvar oyida Toshkentda o‘tkazilgan seminar Qoraqalpog‘iston va Xorazm viloyatlarida landshaftni qayta tiklashni muhokama qildi [6]. UN tomonidan 2024-2025-yillarda ishga tushirilgan ikkita yangi loyiha aholi salomatligi va atrofmuhitni yaxshilashga bag‘ishlangan.Eko-Ekspo ko‘rgazmasida Qoraqalpog‘iston stendida quruq sharoitlarga moslashgan innovatsion yechimlar taqdim etildi [7]. Qoraqalpog‘iston ekologiyasi cho‘llanish va chang-to‘zon tufayli hali ham jiddiy xavf ostida, bu aholi va iqtisodiyotga ta’sir etadi. Biroq, 2025-yildagi o‘rmonlashtirish loyihalari – Yevropa Ittifoqi, UNDP va hukumat tashabbuslari – hududni qayta tiklashga imkon beradi, masalan, saksaul o‘tqazish va landshaftni qayta tiklash orqali. Kelajakda ushbu choralarni kuchaytirish dolzarbdir, chunki Qoraqalpog‘istonning ekologik barqarorligi Markaziy Osiyoning umumiy holatiga ta’sir etadi [3,8]. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. More trees, more tools: Uzbekistan steps up on Aral Sea recovery // Euronews. - 2025. - P. 1-8 2. EU to launch project in Uzbekistan in 2025 to revitalize Aral Sea basin lands // Qazinform. – 2025 3. UNDP "Green Aral Sea" Initiative Continues Next Stage of Aral Sea Recovery // UNDP. - 2025. 4. Environment Program in Central Asia // World Bank. – 2025 5. UN Launches Projects to Improve Health and Environment in the Aral Sea Region // Timesca. – 2024 6. The Aral Sea in 2025: From Environmental Tragedy to Cultural and Eco-Tourism Revival // Kursiv.media. - 2025. 7. Uzbekistan embarks on a journey to protect its landscapes // IUCN. - 2025. 8. Eco Expo presented solutions to current environmental challenges // Gov.uz. - 2025. 9. Uzbekistan: Landscape restoration to tackle sand and dust storms // Preventionweb. - 2024. 10. EU allocates €8.8 million grant to Uzbekistan for land restoration in Aral Sea basin // Uzdaily.uz. - 2025.