TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT HAPËSINOR DIGJITAL NË MBËSHTETJE TË MENAXHIMIT TË ZONAVE TË MBROJTURA

TEKNOLOGIA E INFORMACIONIT HAPESINOR DIGJITAL NE MBESHTETJE TE MENAXHIMIT TE ZONAVE TE MBROJTURA Enkela Begu1 * Xhulia Bygjymi2 1,2Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Histori Filologjisë, Departmenti i Gjeografisë, Tiranë, Shqipëri. 1ORCID ID: https://orcid.org/0009-0003-3484-4930 2ORCID ID: https://orcid.org/0009-0000-4975-4709 *e-mail i Autorit për korrespondencë: [email protected] Abstrakt Zonat e Mbrojtura përfaqësojnë pasuri të jashtëzakonshme natyrore dhe kulturore që kërkojnë menaxhim të kujdesshëm dhe të qëndrueshëm. Në kontekstin e sfidave bashkëkohore si urbanizimi, ndotja, ndryshimet klimatike dhe presioni njerëzor, përdorimi i teknologjive të avancuara hapësinore është bërë i domosdoshëm për të mbështetur proceset e monitorimit, planifikimit dhe vendimmarrjes në këto zona. Ky punim trajton rolin e teknologjisë së informacionit hapësinor digjital, veçanërisht Sistemet e Informacionit Gjeografik (GIS) dhe Remote Sensing (RS) në fuqizimin e menaxhimit të zonave të mbrojtura në Shqipëri dhe më gjerë. Analiza fokusohet në aplikimin e këtyre teknologjive për hartëzimin e burimeve natyrore, vlerësimin e rreziqeve (si zjarret, erozioni dhe përmbytjet), monitorimin e biodiversitetit dhe identifikimin e ndërhyrjeve ilegale. Përdorimi i të dhënave satelitore me rezolucion të lartë, të kombinuara me të dhëna tematike dhe statistikore, mundëson një qasje dinamike dhe të detajuar për të ndjekur ndryshimet në kohë reale. Ndërveprimi me platforma të hapura si Copernicus, Landsat dhe Sentinel, si dhe përdorimi i softwareve te informacionit hapësinor si ArcGIS Dekstop dhe online, e bëjnë këtë teknologji të aksesueshme për institucionet publike vendimarrëse dhe organizatat mbështetëse. Ky punim nënvizon edhe njëherë se teknologjia e informacionit hapësinor digjital nuk është vetëm një mjet mbështetës, por një faktor kyç për transformimin e mënyrës se si menaxhohen dhe mbrohen zonat natyrore. Ajo ofron një platformë të fuqishme për vendimmarrje të informuar, planifikim strategjik dhe ndërhyrje të synuara, duke kontribuar në arritjen e objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm dhe të agjendës mjedisore globale. Fjalë kyçe: Zonat e Mbrojtura,GIS,Remote Sensing,planifikim afatgjatë 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 145 of 199 Botuar në Librin e Artikujve (Book of Proceedings) të Konferencës Shkencore Ndërkombëtare "Sfidat kryesore të menaxhimit të qendrueshëm të zonave të mbrojtura në Shqipëri sipas Direktivave dhe Rregulloreve të BE-së / 1st SMPA-EU", 145–154. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17753857, organizuar në kuadër të Modulit Jean Monnet “Albanian Protected Areas in the Frame of EU Integration: ALPAsEU”, financuar nga BE. ISBN: 9789928488602; e-ISBN: 9789928488633 dhe DOI:https://doi.org/10.5281/zenodo.17476890. Botues: RUR.AL Konferenca u organizua në bashkëpunim me Universitetin “Ismail Qemali”, Vlorë, Shqipëri. 18 tetor 2025 1.HYRJE Menaxhimi i Zonave të Mbrojtura (ZM), siç janë parqet kombëtare, rezervat natyrore dhe vendet e ruajtjes së biodiversitetit varet gjithnjë e më shumë nga informacioni hapësinor i saktë, në kohë dhe i integruar. Teknologjia digjitale e informacionit hapësinor, që përfshin Sistemet e Informacionit Gjeografik (GIS), Remote Sensing (RS), Sistemet e Pozicionimit Global (GPS) dhe infrastrukturat e të dhënave përkatëse, ka transformuar mënyrën se si vendimmarrësit e kuptojnë, monitorojnë dhe planifikojnë përdorimin e burimeve natyrore [1]. Ndërsa sfidat globale mjedisore intensifikohen për shkak të ndryshimeve klimatike, zgjerimit urban dhe shfrytëzimit të burimeve, nevoja për mjete menaxhimi të bazuara në të dhëna dhe të qarta në aspektin hapësinor është bërë e domosdoshme. Teknologjitë hapësinore dixhitale mundësojnë mbledhjen, përpunimin dhe vizualizimin e të dhënave komplekse mjedisore. RS ofron imazhe shumëkohore dhe shumëspektrale që mbështesin identifikimin e ndryshimeve të mbulesës së tokës, degradimin e pyjeve, humbjen e ligatinave dhe ndryshimeve të tjera ekologjike. GIS, nga ana tjetër, i integron këto të dhëna me informacionin socio-ekonomik dhe administrativ, duke ofruar një kornizë hapësinore për analizë dhe menaxhim. GPS kontribuon në saktësinë e të dhënave në terren, duke mundësuar hartëzimin e saktë të kufijve, habitateve dhe shpërndarjes së specieve. Integrimi i këtyre teknologjive lehtëson modelimin hapësinor, analizën e skenarëve dhe simulimet parashikuese që informojnë vendimet e menaxhimit. Për shembull, menaxherët mund të identifikojnë zona me vlerë të lartë konservimi, të zbulojnë shkelje të paligjshme, të vlerësojnë lidhshmërinë e ekosistemit dhe të vlerësojnë ndikimet e aktiviteteve njerëzore. Për më tepër, platformat gjeohapësinore të bazuara në cloud, të tilla si Google Earth Engine1 dhe shërbimet Copernicus2, kanë përmirësuar aksesin në të dhënat satelitore, duke mundësuar monitorim pothuajse në kohë reale dhe duke zvogëluar barrierat e kostos që tradicionalisht shoqërohen me teknologjine e imazherisë. Një avantazh i madh i teknologjive hapësinore dixhitale qëndron në aftësinë e tyre për të integruar burime të ndryshme të të dhënave - mjedisore, socio-ekonomike dhe administrative - në sisteme gjithëpërfshirëse të mbështetjes së vendimeve. Sistemet e Mbështetjes së Vendimeve Hapësinore (Spatial Data Decision Systems) kombinojnë modelimin analitik, vizualizimin dhe vlerësimin shumëkriterësh për të udhëhequr menaxherët në planifikimin e skenarëve dhe prioritizimin e veprimeve të ruajtjes [2]. Përveç kësaj, qasjet pjesëmarrëse të GIS (PGIS) angazhojnë komunitetet lokale në mbledhjen dhe validimin e të dhënave, duke nxitur përfshirjen dhe duke përmirësuar qëndrueshmërinë sociopolitike të menaxhimit të zonave të mbrojtura. 1 https://earthengine.google.com/ 2 https://www.copernicus.eu/en 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 146 of 199 2. METODOLOGJIA Ky punim bazohet në kërkimet e literaturës mbi zonat e mbrojtura dhe lidjen me teknologjinë RS dhe GIS-in në mbështetje të ruajtjes së biodiversitetit dhe jetës së egër, mbrojtjen, hartëzimin e pyjeve, analizën e përshtatshmërisë së habitateve, vlerësimin LULC të kryera nga bazat e të dhënave online si Science Direct, IOP Publishing, World Database of Protected Aras (WDPA)3 ESRI4 dhe artikuj të publikuar mbi këtë temë. Rasti studimor mbi përdorimin e tokës në Parkun Kombëtar të Qafshtamës u realizua në platformën ArcGIS Desktop 10.8 duke përdorur të dhëna “open source” nga Copenrnicus LULC5 për periudhën 2000-2018. 3. ZBATIMET E TEKNOLOGJIVE DIGJITALE NE MANAXHIMIN E ZM Zbatimi i informacionit hapësinor dixhital në Zonat e Mbrojtura përfshin disa fusha kryesore: Monitorimi i biodiversitetit dhe habitatit: Të dhënat hapësinore lejojnë hartëzimin e habitateve të specieve, korridoreve të migrimit dhe dinamikës së popullsisë. Për shembull, imazhet RS ndihmojnë në zbulimin e ndryshimeve në mbulesën e bimësisë, ndërsa shtresat GIS mund t'i mbivendosin këto të dhëna me modelet e lëvizjes së kafshëve, duke mundësuar ndërhyrje të synuara për speciet e rrezikuara. Zonimi dhe planifikimi i përdorimit të tokës:GIS mbështet përcaktimin e zonave të menaxhimit brenda zonave të mbrojtura - të tilla si zonat kryesore, zonat tampon dhe zonat e tranzicionit - bazuar në ndjeshmërinë ekologjike dhe nivelet e aktivitetit njerëzor. Ky planifikim hapësinor është themelor për përdorimin e qëndrueshëm të tokës, duke minimizuar konfliktet midis objektivave të ruajtjes dhe zhvillimit. Figura 1: Përdorimi i tokës në Parkun Kombëtar të Qafshtamës, 2000-2018 3 https://www.protectedplanet.net/en/thematic-areas/wdpa?tab=WDPA 4 https://www.esri.com/en-us/industries/conservation/strategies/conservation-land-management 5 https://www.copernicus.eu/en 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 147 of 199 Zbulimi i Kërcënimeve dhe Vlerësimi i Rrezikut: Imazhet satelitore janë të dobishme në identifikimin e prerjeve të paligjshme të pyjeve, zjarreve dhe pushtimit të tokës. Të kombinuara me modelet parashikuese, ato ndihmojnë në parashikimin e rreziqeve të tilla si erozioni ose përmbytjet, duke përmirësuar përgatitjen për fatkeqësitë dhe strategjitë e menaxhimit adaptiv. Menaxhimi i Vizitorëve dhe Ekoturizmi: Të dhënat hapësinore ndihmojnë në hartimin e rrugëve të vizitorëve, vlerësimin e kapacitetit mbajtës dhe monitorimin e presionit turistik. Kjo siguron që përdorimi rekreativ i zonave të mbrojtura të mbetet i pajtueshëm me objektivat e ruajtjes. Ndryshimi Klimatik dhe Rezistenca e Ekosistemit: Seritë e të dhënave satelitore afatgjata mbështesin analizën e trendit të temperaturës, shëndetit të bimësisë (NDVI) dhe dinamikës hidrologjike, duke mundësuar vlerësimin e ndikimeve klimatike në biodiversitet dhe shërbimet e ekosistemit [1]. 3.1 Aktorët kryesorë në manaxhimin e ZM Në Shqipëri mund të veçohen disa aktorë kryesorë të përfshirë në Sistemet e Mbështetjes së Vendimeve Hapësinore (SDSS-Spatial Decision Support System) për menaxhimin e Zonave të Mbrojtura. Në tabelën e mëposhtme janë listuar këta aktorë së bashku me rolet e tyre kryesore si vijon: Aktorët Roli i tyre Ministria e Turizmit dhe Mjedisit politika kombëtare, korniza ligjore, koordinimi i strategjisë së zonave të mbrojtura dhe partneritetet zyrtare (nënshkruan memorandume, miraton planet e menaxhimit Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura (AKZM) dhe Agjencitë Rajonale (AdZM) organi operativ që menaxhon rrjetin e zonave të mbrojtura dhe përgatit/zbaton planet e menaxhimit dhe monitorimin; ajo drejton administratat rajonale të zonave të mbrojtura (AdZM). AKZM është menaxheri/operatori kryesor që konsumon dh e prodhon të dhënat hapësinore të përdorura nga SSDSS Autoriteti Shtetëror për Informacionin Gjeohapësinor (ASIG) ndërton dhe mirëmban infrastrukturën kombëtare gjeohapësinor (NSDI, gjeoportal, harta bazë), shpërndan të dhëna dhe standarde gjeohapësinor dhe ofron mbështetje teknike (trajnim, harmonizim INSPIRE); ofruesi kryesor i të dhënave hapësinore të përdorura në çdo SSDSS. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 148 of 199 Tabela 1: Aktorët dhe rolet e tyre në Sistemet e Mbështetjes së Vendimeve Hapësinore në funksion të manaxhimit të ZM në Shqipëri Autoritetet rajonale/bashkiake (AdZM, bashkitë) zbatimi lokal, zbatimi i zonimit, të dhënat e planifikimit lokal dhe të dhënat në terren. ASIG dhe agjencitë e tjera punojnë në mënyrë të qartë me stafin teknik bashkiak për përdorim gjeohapësino r dhe ndërtim kapacitetesh. Institucionet kërkimore dhe Universitetet ofrojnë studime shkencore, projekte kombëtare dhe ndërkombëtare,inventarë të biodiversitetit, analiza GIS/RS, metoda monitorimi dhe ekspertizë të të diplomuarve OJQ-të kombëtare/lokale dhe rrjetet e ruajtjes (p.sh., PPNEA, INCA, iniciativat rajonale të WWF etj aktive në monitorimin në terren, angazhimin e komunitetit, avokimin, mbledhjen e të dhënave të pavarura (raportet e qytetarëve, anketat e biodiversitetit), zbatimi n e projekteve dhe rolet mbikëqyrëse; ata shpesh bashkë-dizajnojnë ose furnizojnë grupe të dhënash dhe aplikacione pilot të SDSS-së. Organizatat dhe donatorët ndërkombëtarë (UNDP, IUCN, programet e BE-së) financojnë projekte që ndërtojnë kapacitetin e SDSS-së (qëndrueshmëri financiare, platforma monitorimi, plane menaxhimi), ofrojnë ekspertizë teknike dhe burime të dhënash rajonale (satelit, trajnim) dhe mbështesin harmonizimin e politikave. Sektori privat dhe zhvilluesit (operatorët e turizmit, zhvilluesit e infrastrukturës) si palët e interesuara ashtu edhe burimet e presionit; ata furnizojnë të dhëna ekonomike, propozime dhe të dhëna të VNMsë për planifikim; projektet e tyre (p.sh., aeroportet, vendpushimet) mund të ndikojnë fuqishëm në vendimet e menaxhimit dhe shpesh janë objekt i analizës së skenarëve të SDSS-së ose debatit ligjor/politikor. Komunitetet lokale, përdoruesit e tokës dhe palët e interesuara tradicionale burime thelbësore të njohurive lokale, të dhëna pjesëmarrëse të GISit dhe monit orim në terren; pranimi i tyre është thelbësor për legjitimitetin dhe zbatimin e SDSS-së (zonimi, përdorimet e lejuara, menaxhimi i vizitorëve). Dokumentet e politikave kombëtare dhe projektet e ZM-së theksojnë përfshirjen e komunitetit. Gjyqësori / legjislatura / organet mbikëqyrëse (Parlamenti, Gjykata Kushtetuese, agjencitë rregullatore) krijojnë ose sfidojnë bazën ligjore për zonimin dhe menaxhimin e ZM-së (ligje, ndryshime, çështje gjyqësore) që përcaktojnë se cilat rezultate të SDSS-së mund të zbatohen në praktikë; debatet e fundit ligjore mbi ligjin e ZM-së tregojnë ndikimin vendimtar të këtyre aktorëve. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 149 of 199 3.2 Sfidat në sistemet mbështetëse të vendimmarrjes hapësinore për menaxhimin e ZM në Shqipëri Sfidat me të cilat përballen aktorët në sistemet mbështetëse të vendimmarrjes për menaxhimin e zonave të mbrojtura në Shqipëri paraqiten në tabelen 2 si më poshtë: Sfidat Problematikat 1. Sfidat institucionale dhe të qeverisjes a. Përgjegjësi të fragmentuara dhe koordinim i dobët Përgjegjësitë për zonat e mbrojtura, turizmin, pylltarinë dhe planifikimin hapësinor ndahen midis agjencive të shumta (MT&E, AKZM, ASIG, bashkitë, etj.), shpesh pa një platformë të unifikuar operative.Mbive ndosjet midis ministrive (Mjedisi kundrejt Bujqësisë ose Infrastrukturës) çojnë në politika të të dhënave jokonsistente dhe vendime kontradiktore për përdorimin e tokës.Ndarja e të dhënave ndëragjenci mbetet e kufizuar, edhe pse Infrastruktura Kombëtare e të Dhënave Hapësinore (NSDI) e ASIG synon t'i integrojë ato. b. Ristrukturimi i shpeshtë institucional Bashkimi ose ndarja e shpeshtë e ministrive dhe agjencive (p.sh., ndryshimet midis portofoleve të Mjedisit, Turizmit dhe Pylltarisë) prish vazhdimësinë në menaxhimin afatgjatë të të dhënave, ekspertizën e stafit dhe ndjekjen e projektit. 2. Probleme Teknike dhe të Lidhura me të Dhënat a. Të dhëna gjeohapësinore të kufizuara dhe të vjetruara Shumë grupe të dhënash hapësinore për zonat e mbrojtura (kufijtë, habitatet, speciet, përdorimi i tokës) janë të paplota ose të vjetruara. Disa harta janë ende në formë analoge ose sisteme koordinative të papajtueshme, duke penguar integrimin dixhital. Përditësimet e vazhdueshme (p.sh., mbi mbulesën pyjore, shkeljet e paligjshme) shpesh mungojnë për shkak të kufizimeve të buxhetit ose të stafit. b. Mungesa e standardeve të ndërveprimit dhe metadatave Pavarësisht punës së ASIG-ut mbi standardet në përputhje me INSPIRE, shumë institucione ende mirëmbajnë sistemet e tyre të paharmonizuara. Metadatat (të dhënat mbi të dhënat) publikohen rrallë, duke e bërë të vështirë vlerësimin e besueshmërisë së të dhënave ose ripërdorimin e grupeve të të dhënave në modelet SDSS. c. Validimi i kufizuar i të dhënave në terren Verifikimi në terren (p.sh., monitorimi i biodiversitetit i ndjekur nga GPS) është i pazhvilluar për shkak të kufizimeve logjistike dhe të financimit. AdZM lokale 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 150 of 199 (administratat rajonale të zonave të mbrojtura) shpesh kanë mungesë të pajisjeve dhe stafit për mbledhjen sistematike të të dhënave. 3. Kufizime Njerëzore dhe të Kapaciteteve a.Mungesa e specialistëve të GIS/RS në institucionet publike Shumica e zyrave rajonale të AdZM kanë staf teknik minimal (shpesh një specialist GIS për rajon ose asnjë). Përpjekjet për ndërtimin e kapaciteteve varen nga projektet e donatorëve dhe rrallë vazhdojnë pas mbylljes së projektit. b. Boshllëqe në trajnim dhe flukse të stafit Stafi i trajnuar në kuadër të projekteve ndërkombëtare (UNDP, GIZ, IUCN) shpesh kalon në sektorin privat ose OJQtë, duke i lënë institucionet pa vazhdimësi të ekspertizës. Ka trajnim të kufizuar vendas në sistemet e mbështetjes së vendimmarrjes hapësinore - programet universitare mbulojnë GIS dhe teledeteksionin, por nuk aplikojnë SDSS për politikën e ruajtjes. 4. Kufizime Financiare dhe të Burimeve a. Varësia nga donatorët e jashtëm Shumica e iniciativave të lidhura me SDSS (p.sh., hartëzimi GIS, platformat e monitorimit) janë nxitur nga donatorët, jo të institucionalizuara brenda buxheteve qeveritare. Pas përfundimit të projektit, mirëmbajtja e të dhënave dhe licencimi i softuerëve shpesh ndërpriten. b. Buxhete të kufizuara operative për zonat e mbrojtura Administratat rajonale të ZM-ve nuk kanë fonde për automjete, punë në terren dhe mirëmbajtje të softuerëve - duke çuar në monitorim sporadik dhe jo sistematik. 5. Barrierat Ligjore dhe Politike a. Zbatimi jo i plotë i legjislacionit për të dhënat hapësinore Edhe pse Ligji Nr. 72/2012 mbi Infrastrukturën Kombëtare për Informacionin Gjeohapësinor kërkon ndarjen e të dhënave, përputhshmëria mbetet e dobët. Disa ministri ose bashki i trajtojnë të dhënat si pronë ose i klasifikojnë si të ndjeshme, duke kufizuar kështu aksesin edhe brenda institucioneve brenda vendit. b. Konflikte midis prioriteteve të ruajtjes dhe zhvillimit Projektet e zhvillimit të turizmit dhe energjisë (p.sh., vendpushimet, hidrocentralet, aeroportet) shpesh marrin miratim përpara se vlerësimet gjithëpërfshirëse të ndikimit hapësinor të integrohen në SDSS. Rezultati është vendimmarrje reaktive në vend të vendimmarrjes proaktive, duke minuar menaxhimin e bazuar në prova. 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 151 of 199 6.Çështjet e Pjesëmarrjes së Komunitetit dhe Palëve të Interesuara a. Përfshirja e kufizuar e komuniteteve lokale në proceset SDSS GIS pjesëmarrës (PGIS) ose monitorimi i bazuar në komunitet është i rrallë.Njohuritë lokale dhe modelet tradicionale të përdorimit të tokës shpesh përjashtohen nga të dhënat zyrtare. b. Qasje e ulët publike në të dhënat gjeohapësinore Edhe pse gjeoportali i ASIG është funksional, të dhënat relevante për zonat e mbrojtura nuk janë plotësisht të hapura ose të lehta për t'u interpretuar për joekspertë.Transparenca dhe njohuritë mbi të dhënat mbeten të kufizuara, duke dobësuar besimin dhe përfshirjen e qytetarëve. 7. Presionet e Jashtme dhe Mjedisore a. Urbanizimi dhe presioni i turizmit Zhvillimi i shpejtë rreth zonave të mbrojtura bregdetare dhe malore krijon konflikte të vazhdueshme të të dhënave (zonimi kundrejt infrastrukturës turistike). Modelet SDSS shpesh anashkalohen nga interesat ekonomike afatshkurtra. b. Ndikimet e ndryshimeve klimatike Nuk ka një sistem të qëndrueshëm për integrimin e të dhënave klimatike (p.sh., thatësira, temperatura, hidrologjia) në modelet e menaxhimit të zonave të mbrojtura. Kjo kufizon menaxhimin adaptiv dhe planifikimin e qëndrueshmërisë së ekosistemit. 8. Varësia nga Sistemet e Bazuara në Projekte a. Iniciativa të Fragmentuara të SDSS Disa sisteme të financuara nga donatorët (p.sh., bazat e të dhënave të biodiversitetit, modelet e rrezikut të zjarrit, panelet e monitorimit të pyjeve) ekzistojnë veçmas, pa ndërlidhje ose mirëmbajtje afatgjatë.Mungesa e integrimit do të t hotë që vendimmarrësit duhet të konsultohen me mjete të shumta të papajtueshme. b. Boshllëku i qëndrueshmërisë pas mbylljes së projektit Pa strehim të përhershëm institucional, servera ose staf teknik, mjetet SDSS të ndërtuara nga projekti bëhen të vjetëruara pas përfundimit të financimit. Tabela 2: Sfidat dhe problematikat në Sistemet e Mbështetjes së Vendimeve Hapësinore në funksion të manaxhimit të ZM në Shqipëri 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 152 of 199 4. KONKLUZIONE Teknologjitë e informacionit hapësinor digjital, përfshirë GIS, Remote Sensing, GPS dhe platformat gjeohapësinore të integruara përbëjnë tashmë shtyllën kryesore të menaxhimit bashkëkohor të zonave të mbrojtura. Ato sigurojnë bazën për vendimmarrje të bazuar në prova, monitorim të vazhdueshëm dhe planifikim afatgjatë të qëndrueshëm, duke mundësuar një qasje të integruar ndërmjet ruajtjes së biodiversitetit, zhvillimit ekonomik dhe përfshirjes sociale. Rasti i Shqipërisë tregon se, pavarësisht progresit të dukshëm në ndërtimin e infrastrukturës kombëtare të të dhënave gjeohapësinore (NSDI) dhe përdorimit të platformave ndërkombëtare si Copernicus apo Sentinel, sfidat mbeten të shumta: fragmentimi institucional, mungesa e ndarjes së të dhënave, kapacitetet teknike të kufizuara dhe varësia nga projektet e përkohshme. Përmirësimi i bashkëpunimit ndërinstitucional, harmonizimi i standardeve sipas direktivës INSPIRE, si dhe ndërtimi i kapaciteteve njerëzore për përdorimin e SDSS (Spatial Decision Support Systems) janë domosdoshmëri për një menaxhim efikas dhe transparent të pasurive natyrore [4]. Po aq e rëndësishme është përfshirja aktive e komuniteteve lokale dhe e sektorit akademik në proceset e monitorimit dhe vendimmarrjes, për të garantuar legjitimitetin dhe qëndrueshmërinë e politikave mjedisore. E ardhmja e menaxhimit të zonave të mbrojtura lidhet ngushtë me integrimin e teknologjive të reja si inteligjenca artificiale, mësimi automatik, UAV-të që ofrojnë mundësi për monitorim në kohë reale dhe analizë parashikuese të ndryshimeve mjedisore. Vetëm përmes një ekuilibri midis inovacionit teknologjik, bashkëpunimit institucional dhe pjesëmarrjes shoqërore mund të arrihet mbrojtja efektive e ekosistemeve dhe arritja e objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm në përputhje me agjendën mjedisore globale. Bibliografia 1.Mahato,A., Singh,K.A., 2020 Application of Geospatial Technology In Conservation Of Protected Areas: A comprehensive review,Chhattisgarh Journal of Science and Technology,SSN: 0973-7219, Volume 17, Issue 3, 2020, fq. 34-37 2.DeFries, R., Karanth, K. K., & Pareeth, S. 2010 Interactions between protected areas and their surroundings in human-dominated tropical landscapes. Biologicalconservation, 143(12), 28702880 3.Atalay.A., et.al., 2025 Artificial Intelligence Technologies as Smart Solutions for Sustainable Protected Areas Management,Special Issue Innovations in Environment Protection and Sustainable Development,17(11), 5006; https://doi.org/10.3390/su17115006 4. National Agency for Protected Areas Strategic Plan 2019 – 2023, Albania 1st SMPA-EU — Tetor 2025 Libri i Artikujve/Book of Proceedings 153 of 199