MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA SOG'LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHNING ANTROPOMETRIK ASOSLARI

184 MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHNING ANTROPOMETRIK ASOSLARI Kudeshova G.T., Jaksilikova G.Q., Azatbayeva N.A. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761275 Annotatsiya: Mazkur maqolada maktab yoshidagi bolalarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda antropometrik o‘lchovlarning roli ilmiy manbalar tahlili asosida yoritilgan. Antropometrik ko‘rsatkichlar – bo‘y, vazn, tana massasi indeksi (TMI), bel aylanasi, mushak va yog‘ massasi nisbatlari – bolalarning jismoniy rivojlanish holatini baholashda asosiy mezon sifatida xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bolalarning sog‘lom ovqatlanish odatlari, jismoniy faollik darajasi va uyqu gigiyenasi antropometrik rivojlanish bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu adabiyotlar sharhi sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda monitoring tizimlarini takomillashtirish va ta’lim jarayoniga integratsiya qilish zarurligini asoslaydi. Kalit so‘zlar: antropometriya, sog‘lom turmush tarzi, maktab yoshidagi bolalar, TMI, jismoniy faollik, ovqatlanish holati. Abstract: This article analyzes the role of anthropometric measurements in shaping a healthy lifestyle among school-aged children, based on a review of scientific literature. Anthropometric indicators - such as height, weight, body mass index (BMI), waist circumference, and the ratio of muscle to fat mass - serve as fundamental criteria for assessing children’s physical development. Research findings indicate that children’s healthy eating habits, levels of physical activity, and sleep hygiene are directly related to their anthropometric development. This literature review substantiates the need to improve monitoring systems and integrate them into the educational process to promote the formation of a healthy lifestyle. Keywords: anthropometry, healthy lifestyle, school-aged children, BMI, physical activity, nutritional status. Kirish. Maktab yoshidagi davr (6-12 yosh) inson hayotining jadal o‘sish va rivojlanish bosqichi bo‘lib, bu jarayonda bolalarning jismoniy holatini nazorat qilish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Antropometrik o‘lchovlar – bu tananing invaziv bo‘lmagan miqdoriy o‘lchovlari bo‘lib, ular orqali o‘sish dinamikasi, ovqatlanish darajasi, jismoniy faollik hamda sog‘lom rivojlanish baholanadi. Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari (CDC) ma’lumotlariga ko‘ra, antropometriya bolalar va kattalarda sog‘lom ovqatlanish va umumiy salomatlikni baholashda eng muhim vositalardan biridir [4, 9]. Antropometriya inson tanasining o‘lchami, shakli va nisbatlarini aniqlovchi ilmiy yo‘nalish bo‘lib, u jismoniy rivojlanishni kuzatish va sog‘liq holatini baholash uchun qo‘llaniladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, maktab yoshidagi bolalarning o‘sish sur’atlarini tahlil qilishda TMI eng keng ishlatiladigan mezonlardan biridir[1, 3]. Bundan tashqari, o‘lchovlar (bo‘y, vazn, bel aylanasi) orqali semirish xavfi, ozuqaviy nomutanosiblik yoki jismoniy faollik yetishmovchiligi erta aniqlanadi. 185 O‘zbekiston sharoitida bu o‘lchovlar maktab tibbiyot xizmati va jismoniy tarbiya darslari orqali kuzatib borilishi lozim. Bir qator xalqaro tadqiqotlarda sog‘lom turmush tarzi elementlari – balansli ovqatlanish, yetarli jismoniy mashg‘ulotlar, uyqu gigiyenasi – bolalarning antropometrik rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. Masalan, Wang va boshq. (2025) tomonidan olib borilgan tadqiqotda jismoniy mashg‘ulotlarning 12 haftalik dasturi maktab o‘quvchilarining TMI va bel aylanasi ko‘rsatkichlarini sezilarli yaxshilagan [2]. Shuningdek, Conesa-Milian et al. (2025) tomonidan olib borilgan tadqiqotda noto‘g‘ri ovqatlanish va past jismoniy faollik TMI oshishiga sabab bo‘lishi empirik tarzda isbotlangan [6]. Sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda faqat biologik omillar emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy omillar ham muhim ahamiyatga ega. Khurana, Taksande va Meshram (2024) Hindistonning shahar va qishloq hududlarida bolalar o‘rtasidagi antropometrik farqlarni tahlil qilib, ijtimoiy muhit, ota-ona ma’lumoti va maktab infratuzilmasi o‘sish ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan [5]. Antropometrik monitoring tizimlarini ta’lim jarayoniga integratsiya qilish o‘quvchilarning salomatligini tizimli nazorat qilish imkonini beradi. Maktabda jismoniy tarbiya, ovqatlanish dasturlari va gigiyenik mashg‘ulotlar antropometrik ma’lumotlar asosida qayta yo‘naltirilsa, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishda samaradorlik ortadi. Shuningdek, ota-ona, pedagog va tibbiyot xodimlari o‘rtasidagi hamkorlik antropometrik natijalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi [4, 7]. Xulosa. Maktab yoshidagi bolalarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish antropometrik monitoring tizimlari bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘lchovlar orqali bolalarning o‘sish dinamikasi, ovqatlanish holati va jismoniy faollik darajasi muntazam tahlil qilinishi, natijalar asosida individual yondashuvlar ishlab chiqilishi zarur. Sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantiruvchi pedagogik va ijtimoiy dasturlar antropometrik ko‘rsatkichlar bilan uyg‘unlashtirilsa, o‘quvchilarning sog‘lom rivojlanish salohiyati sezilarli darajada oshadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Casadei K., Kiel J. Anthropometric Measurement. StatPearls [Internet]. 2022. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537315/ 2. Wang N, Wang Q, Wang M and Abdul Rahman MNB (2025) Effect of physical activity on anthropometric and physiological parameters in preschool and school-aged children: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Front. Public Health. 13:1592098. doi: 10.3389/fpubh.2025.1592098 3. Кудешова Г., Шакирова Г. Исследования антропометрических показателей детей подросткового возраста // Теория и практика современной науки. 2023. №1 (91). URL: 186 https://cyberleninka.ru/article/n/issledovaniya-antropometricheskih-pokazateley-deteypodrostkovogo-vozrasta. 4. Кудешова Г., Мамбетниязова З. Исследование физического развития детей школьного возраста // Мировая наука. 2023. №1 (70). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/issledovanie-fizicheskogo-razvitiya-detey-shkolnogo-vozrasta. 5. Khurana A, Taksande A, Meshram R.J. Beyond Boundaries: A Comprehensive Review of Anthropometric Indices in Urban and Rural India. 2024; 16(2): -P. 1-11. e53944. DOI 10.7759/cureus.53944. 6. Conesa-Milian E, Aixa-Requena S, Pano-Rodriguez A, Hernández-González V, BatallaGavaldà A, Beltran-Garrido JV, Jové-Deltell C, Albuquerque de Sousa Junior JJ, ReverterMasia J. Lifestyle Habits and Anthropometric Indicators Associated with Mediterranean Diet Adherence in Spanish Youth. Nutrients. 2025; 17(10):1718. https://doi.org/10.3390/nu17101718 7. Victo E.R. et al. Lifestyle indicators, body composition variables and parental educational level influence the number of steps/day of children. Revista Paulista de Pediatria, -2021; -P.1-10. https://www.scielo.br/j/rpp/a/LkT3bSv96wh6wvLZp6Nf9tS/?lang=en 8. https://www.cdc.gov/nchs/data/nhsr/nhsr160-508.pdf 9. https://www.cdc.gov/