JANUBIY OROLBOʻYIDA YASHOVCHI BOLALARDA MAKRO VA MIKROELEMENTLAR ALMASHINUVINING XUSUSIYATLARINI O'RGANISH

203 JANUBIY OROLBOʻYIDA YASHOVCHI BOLALARDA MAKRO VA MIKROELEMENTLAR ALMASHINUVINING XUSUSIYATLARINI O’RGANISH Maturazova Elmira Matiyazovna Biologiya fanlari nomzodi “Umumiy biologiya va fiziologiya” kafedrasi dotsenti O’razboyeva Kamola “Biologiya” yo’nalishi bo’yicha 2-kurs magistranti Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761392 Annotatsiya Maqolada Janubiy Orolboʻyi ekologik hududida yashovchi bolalar organizmidagi makro va mikroelementlar almashinuvi xususiyatlari yoritiladi. Orolbo‘yi ekologik tanglik zonasida atmosfera changlanishi, tuproq sho‘rlanishi va ichimlik suvi sifatining pasayishi natijasida mineral balansning buzilishi, temir tanqisligi anemiyasi, yod yetishmovchiligi, kalsiymagniy almashinuvi o‘zgarishi kabi sog‘liq muammolari qayd etiladi. Tadqiqot metodlari, kuzatiladigan klinik belgilari va profilaktik choralar tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Orolbo‘yi, ekologiya, bolalar sog‘ligi, makroelementlar, mikroelementlar, anemiya, mineral balans. Kirish Orol dengizi bilan bog‘liq ekologik inqiroz O‘zbekistonning shimoliy va janubiy hududlarida yashayotgan aholiga, ayniqsa bolalarga kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Atmosferadagi tuz va chang aerozollari, sho‘r va og‘ir metall bilan ifloslangan ichimlik suvi, tuproqdagi toksik moddalar biologik tizimlarga kirib, makro va mikroelementlar almashinuvi jarayonlarini buzadi. Bolalar organizmi esa bunday omillarga sezgirligi yuqori bo‘lgan qatlam hisoblanadi. Shu sababli hududda yashovchi bolalarda mineral balansdagi o‘zgarishlarni o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi. Orol dengizi mintaqasi, xususan, janubiy Orolboʻyi (Qoraqalpog’iston va Xorazm viloyatlari) ekologik falokat zonasi sifatida tanilgan. Dengizning qurishi natijasida tuproq shoʻrlanishi, chang-toʻzon boʻronlari va suv ifloslanishi kabi omillar aholi salomatligiga, ayniqsa bolalarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda. Makro va mikroelementlar (masalan, temir, sink, mis, yod, xrom va boshqalar) organizmning normal faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Ularning almashinuvi buzilishi anemiya, immunitet pasayishi, oʻsish kechikishi va boshqa kasalliklarga olib kelishi mumkin. 204 Nazariy qism. Orol dengizi tubida qolgan choʻkindi qatlamlarning ko‘tarilishi natijasida atmosfera tarkibiga natriy xlorid, sulfat va og‘ir metallar aralashgan chang massasi kiradi. Bu aerozollar nafas yo‘llari orqali organizmga kirib: • kalsiy va fosfor almashinuvida buzilishlar, • temir so‘rilishining pasayishi, • oksidativ stressning kuchayishi kabi o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Sho‘r ichimlik suvi Mg/Na nisbatini buzib, yurak va buyrak faoliyatiga yuklama beradi. Mahalliy oziq-ovqatlarda yod, selen, rux miqdorining pastligi hudud bolalarida mikroelement tanqisligiga omil bo‘ladi. Qo‘rg‘oshin (Pb), kadmiy (Cd) va boshqa og‘ir metallarning tuproq va suvda yuqoriligi bolalarda gemopoez, endokrin tizim va suyak rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolalarda makroelementlar almashinuvidagi xususiyatlari. Orolbo‘yi bolalarida Ca miqdorining pasayishi quyidagilarda namoyon bo‘ladi: • suyak o‘sishining sekinlashuvi, • tish emalining yemirilishi, • mushak tirishishlari, • osteopeniya xavfining ortishi. Sho‘r suvlar iste’moli magniyning organizmdan chiqib ketishini kuchaytiradi. MG tanqisligi: • asab tizimining qo‘zg‘aluvchanligi, • uyqusizlik, • yurak ritmida o‘zgarishlar bilan kuzatiladi. Natriyning oshishi va kaliyning kamayishi: • qon bosimining o‘sishi, • yurak mushagi faoliyatining buzilishi, • charchoq va holsizlik kabi belgilarni keltirib chiqaradi. Mikroelementlar almashinuvidagi xususiyatlar. Temir tanqisligi anemiyasi Orolbo‘yi bolalarida eng keng tarqalgan muammo hisoblanadi. U: • gemoglobin darajasining pasayishi, • diqqat va xotiraning sustlashuvi, • immunitetning zaiflashuvi bilan kechadi. 205 Ruxning pastligi: • terida yallig‘lanishlar, • o‘sishning sekinlashuvi, • ishtahaning pasayishi bilan namoyon bo‘ladi. Orolbo‘yi yod tanqisligi mintaqasi hisoblanadi. Bolalarda: qalqonsimon bez gormonlari darajasining pasayishi, intellektual rivojlanishning sustlashuvi, endemik bo‘qoq kabi holatlar uchraydi. Tadqiqot metodlari: Biologik materiallarni laborator tahlil qilish. Qon va siydikda makro-mikroelementlar miqdorini aniqlash (AAS, ICP-MS). Antropometrik o‘lchovlar Bolalarning bo‘y, vazn va tana massasi indeksi o‘sish dinamikasini baholash. Klinik diagnostika, Anemiya, endokrin buzilishlar, Oziqlanishni baholash Kundalik ratsion tarkibi, mikroelementlarga boy mahsulotlar iste’moli chastotasi aniqlanadi. Xulosa Janubiy Orolboʻyi ekologik hududida yashayotgan bolalarda makro va mikroelementlar almashinuvi turli darajada buzilgan bo‘lib, bu ko‘plab somatik va psixofiziologik muammolarni yuzaga keltiradi. Eng ko‘p uchraydigan holatlar — temir tanqisligi anemiyasi, yod va rux yetishmovchiligi, kalsiy-magniy balansining buzilishi hisoblanadi. Shu sababli hududda muntazam diagnostika, profilaktik dasturlar, oziqlanishni to‘g‘rilash va ekologik muhitni sog‘lomlashtirish choralarini kuchaytirish zarur. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov F., Qodirova S. Orolbo‘yi ekologik muammolari va aholining sog‘lig‘i. – Toshkent: Fan, 2019. – 220 b. 2. Raximova G. Bolalarda mikroelementlar almashinuvi: nazariya va amaliyot. // “Pediatriya” ilmiy jurnali. – 2020. – №2. – B. 45–52. 3. I.Asqarov, M.Ashuraliеva, Kimyoviy elеmеntlar inson organizmida T. –«Tafakkur» Nashriyoti, 2012-yil. 4. Mamadaliyeva Z.R., Saidmurodova Z., ‘’Mikroelementlarning inson arganizmidagi roli’’ Samarqand-2016 yil 132 bet 5. . Karimov B. K., Usmonova D. Sh. Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – 256 b. 6. Ismoilova M. Sh. Bolalar organizmiga zararli ekologik omillarning ta’siri. – Toshkent: Tibbiyot, 2022. – 164 b.