TALABA YOSHLARDA QON TARKIBI VA QON AYLANISH TIZIMINI OPTIMALLASHTIRISH IMKONIYATLARI

206 TALABA YOSHLARDA QON TARKIBI VA QON AYLANISH TIZIMINI OPTIMALLASHTIRISH IMKONIYATLARI Maulenova Dilfuza Xayratdin qizi Qoraqalpoq davlat universiteti Biologiya mutaxassisligi 2-kurs magistranti G.Begdullaeva Qoraqalpoq davlat universiteti biologiya fanlari nomzodi, dotsent DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761399 Bugungi kunda talaba yoshlarning sog‘lig‘i jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri sifatida qaralmoqda. Chunki, sog‘lom qon aylanish tizimi nafaqat jismoniy holatni, balki aqliy faoliyat samaradorligini ham belgilaydi. Shu bois, qon tarkibini to‘g‘ri saqlash va qon aylanish tizimini me’yorlashtirish masalasi dolzarbdir. Bundan tashqari, zamonaviy turmush tarzi – uzoq muddatli o‘tirish, harakatsizlik, stress va noto‘g‘ri ovqatlanish – talaba yoshlarning qon aylanish tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli, qon tarkibini chuqur o‘rganish va uni optimallashtirishga yo‘naltirilgan ilmiy yondashuv zarurdir. Avvalo, shuni ta’kidlash kerakki, qon inson organizmidagi eng muhim biologik suyuqlikdir. U kislorod va oziqa moddalarning tashilishini ta’minlaydi, shuningdek, chiqindi moddalarning chiqarilishida ham faol ishtirok etadi. Qon tarkibi asosan eritrotsitlar, leykotsitlar, trombositlar va plazmadan iborat. Shu bilan birga, eritrotsitlar kislorod tashuvchi asosiy hujayralar hisoblanadi, leykotsitlar immunitetni himoya qiladi, trombotsitlar esa qon ivishini tartibga soladi. Bundan tashqari, qon tarkibidagi gemoglobin darajasi ham muhim fiziologik ko‘rsatkich bo‘lib, uning pastligi organizmda kislorod tanqisligini keltirib chiqaradi. Demak, qon tarkibining normal holatda bo‘lishi butun organizm faoliyatining barqarorligini ta’minlaydi [4, 99-105]. Qon aylanish tizimiga ta’sir etuvchi omillarga quyidagilarni kiritish mumkin. Birinchidan, jismoniy faollik qon aylanish tizimini optimallashtirishda asosiy omil hisoblanadi. Chunki muntazam mashqlar yurak mushaklarini mustahkamlaydi, qon bosimini me’yorda ushlab turadi va qon tomirlarining elastikligini oshiradi. Bundan tashqari, faol harakatlar qonning quyulib qolish xavfini kamaytiradi. Ikkinchidan, to‘g‘ri ovqatlanish ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, temir, foliy kislotasi va B12 vitamini yetishmasligi anemiya xavfini oshiradi. Shu sababli, talaba yoshlar ratsionida go‘sht, baliq, sabzavot va mevalar muntazam bo‘lishi zarur. Uchinchidan, psixologik omillar ham qon aylanish tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Chunki stress holatida qon bosimi oshadi, yurak urish tezlashadi va qon tomirlarining torayishi 207 kuzatiladi. Shu bois, stressni boshqarish texnikalarini qo‘llash muhimdir. To‘rtinchidan, uyqu tartibi ham organizmning tiklanish jarayonlariga bevosita ta’sir qiladi. Yetarli uyqu bo‘lmasa, qon bosimi o‘zgaradi va yurak faoliyati izdan chiqadi. Bundan tashqari, atrof-muhit omillari – ekologik ifloslanish, havoning sifat darajasi, iqlim sharoiti – ham qon tarkibiga bevosita ta’sir etadi. Shu sababli, ekologik toza muhitda yashash va dam olish sog‘lom qon aylanishini ta’minlaydi [2, 302-304]. Shunday qilib, qon tizimini optimallashtirish uchun kompleks yondashuv zarurdir. Boshqacha qilib aytganda, faqatgina bir omilni emas, balki bir nechta omillarni uyg‘unlashtirish orqali natijaga erishish mumkin. Avvalo, talaba yoshlar uchun muntazam tibbiy ko‘rikdan o‘tish muhimdir. Chunki, bu orqali qon tarkibidagi o‘zgarishlar erta aniqlanadi. Bundan tashqari, sog‘lom ovqatlanish odatlarini shakllantirish zarur. Masalan, temirga boy mahsulotlar (mol jigar, ismaloq, anor), vitamin C (tsitrus mevalar), foliy kislotasi (yashil bargli sabzavotlar) qon sifatini yaxshilaydi [5, 69-73]. Shuningdek, jismoniy faollikni oshirish, ya’ni kundalik yurishlar, ertalabki badantarbiya yoki sport mashg‘ulotlari qon aylanishini faollashtiradi. Bundan tashqari, psixologik tinchlikni saqlash, ya’ni stressni kamaytirish uchun dam olish mashqlari, yoga, musiqa tinglash ham foydali hisoblanadi. Shu bilan birga, uyqu rejimini saqlash, ya’ni har kuni 7–8 soat sifatli uyqu olish qon bosimini me’yorda ushlab turadi va yurak ritmini barqarorlashtiradi. Jadval 1. Qon tarkibi asosiy ko‘rsatkichlari Ko‘rsatkich Normal miqdor Talaba yoshlarda kuzatilgan o‘zgarishlar Optimallashtirish bo‘yicha tavsiyalar Eritrotsitlar 4.0–5.5 mln/µl 3.8–4.2 mln/µl (kam) Temir va foliy kislotasiga boy ovqatlar iste’moli Gemoglobin 120–160 g/l 110–130 g/l (past) Mol go‘shti, ismaloq, anor, C vitamini Leykotsitlar 4–10 ×10³/µl 4.5–9 ×10³/µl Stressni kamaytirish, immunitetni kuchaytirish Trombositlar 150–400 ×10³/µl 140–380 ×10³/µl Balansli ovqatlanish, jismoniy mashqlar Qon viskozitesi 3.5–5.5 mPa·s 4.0–5.8 mPa·s Suv iste’molini oshirish, faol hayot tarzi Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, qon tarkibi o‘zgaruvchan tizim bo‘lib, u turmush tarzi, ovqatlanish va psixologik holat bilan chambarchas bog‘liq. Shu bilan birga, ilmiy manbalarda qayd etilishicha, sog‘lom yurak-qon tomir tizimi uchun moddalar almashinuvi jarayonini barqaror saqlash muhimdir. Shuningdek, har qanday jismoniy mashq yoki parhez shaxsiy holatga qarab tanlanishi kerak. 208 Xulosa qilib aytganda, talaba yoshlarda qon tarkibi va qon aylanish tizimini optimallashtirish ularning sog‘lig‘ini mustahkamlash, o‘quv samaradorligini oshirish va immunitetni kuchaytirish uchun zarurdir. Shu sababli, jismoniy faollikni oshirish, sog‘lom ovqatlanish, yetarli uyqu, psixologik muvozanat va ekologik xavfsiz muhit yaratish orqali qon tizimini me’yorda ushlab turish mumkin. Bundan tashqari, muntazam tibbiy kuzatuv, individual parhezlar va sog‘lom hayot tarzini shakllantirish qon aylanish tizimini optimallashtirishning eng ishonchli yo‘llaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Abdullajon o'g'li, M. A. (2025). QON VA LIMFA TUZULISHI VA FUKSIYALARI. World scientific research journal, 39(1), 18-23. 2. Erkinovna, K. N., & Shavkatovna, N. S. (2025). QON FIZIOLOGIYASI: QON PLAZMASI, ERITROSITLAR, LEYKO’TSITLAR VA QON GURUHLARI. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI, 3(3), 302-304. 3. No’monjon, K. (2025). QON VA LIMFA TIZIM. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR, 3(10), 304-310. 4. Roʼziboyevich, B. E. (2025). QONNING SHAKLLI ELEMENTLARI VA ULARNING TARKIBI. Medicine, pedagogy and technology: theory and practice, 3(5), 99-105. 5. ZOKIROVNA, X. B. (2025). QON AYLANISH A’ZOLARI TIZIMINI BAHOLASH. Лучшие интеллектуальные исследования, 38(4), 69-73.