MAKTAB O'QUVCHILARIDA YURAK QISQARISH CHASTOTASI VA ARTERIAL QON BOSIMI

249 MAKTAB O‘QUVCHILARIDA YURAK QISQARISH CHASTOTASI VA ARTERIAL QON BOSIMI Utemuratov N.A., Akramjonova Sh.A. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761626 Annotatsiya: Mazkur ilmiy ishda maktab o‘quvchilarining fiziologik holati, xususan, nafas olish tizimining funksional ko‘rsatkichlari o‘rganilgan. Tadqiqot davomida yosh, jins, jismoniy faollik darajasi hamda ekologik omillarning o‘pka hajmi va nafas olish chastotasiga ta’siri tahlil qilindi. Olingan natijalar asosida o‘quvchilarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va jismoniy mashg‘ulotlarning fiziologik ahamiyati yoritib berilgan. Ishda eksperimental ma’lumotlar asosida sog‘lomlashtirish tavsiyalari ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari biologiya ta’limida amaliy qo‘llanilishi mumkinligi bilan ahamiyatlidir. Kalit so‘zlar: nafas olish tizimi, funksional ko‘rsatkich, o‘pka hajmi, jismoniy faollik, sog‘lom turmush tarzi, o‘quvchi fiziologiyasi. Abstract: This scientific work studies the physiological condition of school students, particularly the functional indicators of the respiratory system. The research analyzes the influence of age, gender, physical activity level, and environmental factors on lung volume and respiration rate. Based on the obtained results, the paper highlights the importance of physical exercise and a healthy lifestyle for students. Experimental data were used to develop recommendations for improving respiratory health. The research outcomes are valuable for practical application in biology education. Keywords: respiratory system, functional indicators, lung volume, physical activity, healthy lifestyle, student physiology. Yurak-qon tomir tizimi inson organizmining eng muhim fiziologik tizimlaridan biri bo‘lib, uning asosiy ko‘rsatkichlari — yurak qisqarish chastotasi va arterial qon bosimi — organizmning funksional holati, vegetativ regulyatsiya jarayonlari hamda tashqi muhit omillariga moslashuv darajasini belgilovchi asosiy mezonlardandir. Ayniqsa, o‘sib kelayotgan avlod organizmida ushbu ko‘rsatkichlarning dinamikasi bolaning jismoniy, ruhiy va fiziologik rivojlanish darajasini aks ettiradi. Maktab o‘quvchilari organizmida yurak qisqarish chastotasi va arterial qon bosimi ko‘rsatkichlari yosh davriga xos morfo-funksional o‘zgarishlarga bevosita bog‘liq. Dastlabki sinf o‘quvchilarida yurak massasi kichik bo‘lgani uchun yurak qisqarishlari nisbatan tez-tez sodir bo‘ladi, arterial bosim esa pastroq qiymatlarda bo‘ladi. Yosh o‘tishi bilan yurak mushak to‘qimalari rivojlanib, qon aylanish tizimining hajmiy imkoniyatlari kengayadi, bu esa Yurak qisqarish chastotasining kamayishi va arterial qon bosimning me’yoriy chegarada ortishini ta’minlaydi[1;2019;112-113-b.]. 250 Yosh o‘tgan sari yurak faoliyatining nerv-gumoral regulyatsiya mexanizmlari takomillashadi. Simpatik va parasimpatik nerv tizimlari o‘rtasidagi muvozanat yurak ritmining barqarorligini belgilaydi. Biroq, o‘quv jarayonida intellektual yuklama, psixologik stress, yetarli jismoniy faollikning yo‘qligi kabi omillar vegetativ disbalansga olib kelib, yurak qisqarish chastotasi va qon bosimining fiziologik chegaralarda tebranishiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, yuqori sinf o‘quvchilarida simpatik faoliyat ustunligi kuzatilib, bu holat yurak urish tezligining oshishida va sistolik bosimning nisbatan ko‘tarilishida namoyon bo‘ladi[2;2020;75-78-b.]. Yurak-qon tomir tizimi ko‘rsatkichlariga antropogen va tabiiy ekologik omillar ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Atmosfera havosining ifloslanishi, iqlim sharoiti, o‘quvchilarning yashash muhiti va turmush tarzi Yurak qisqarish chastotasi hamda arterial qon bosimning fiziologik me’yorlardan og‘ishini keltirib chiqaradi. Ekologik jihatdan toza hududlarda yashovchi bolalarda bu ko‘rsatkichlar me’yorga yaqin bo‘lsa, urbanizatsiya yuqori bo‘lgan sharoitlarda yurak faoliyati parametrlari beqarorlik bilan tavsiflanadi[3; 2018;71-74-b.]. Tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha, maktab o‘quvchilari orasida yurak qisqarish chastotasi va arterial bosimning yoshga xos normativ ko‘rsatkichlardan chetlanishi nafaqat funksional yuklamalarga, balki umumiy moslashuv tizimining yetarli darajada shakllanmaganligiga ham bog‘liqdir. Shuning uchun, o‘quvchilarda yurak-qon tomir tizimi faoliyatini muntazam kuzatib borish, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini fiziologik normativlarga moslashtirish hamda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. [4;2022;50-b.] Xulosa qilib aytganda, maktab yoshidagi bolalarda yurak qisqarish chastotasi va arterial qon bosimi ko‘rsatkichlarining o‘zgaruvchanligi ularning morfofunksional yetilish bosqichlari, vegetativ nerv tizimi faoliyati, ekologik omillar hamda ijtimoiy muhit bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu ko‘rsatkichlarning barqaror holatda saqlanishi o‘quvchilarning sog‘lom rivojlanishi va fiziologik moslashuv imkoniyatlarini ta’minlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. G‘ulomov, S. va boshq. (2019). Inson fiziologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2. Karimov, N. (2020). Bolalar fiziologiyasi asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 3. Kolesov, A. A. (2018). Vozrastnaya fiziologiya. Moskva: Akademiya. 4. Umarov, A. (2022). O‘quvchilar sog‘lig‘ini saqlashda ekologik omillarning o‘rni. Biologiya va tibbiyot jurnali, 3(2), 45–52.