UNIVERSITET STUDENTLERI ARASÍNDA EKOLOGIYALÍQ MÁDENIYAT HÁM SANANÍ RAWAJLANDÍRÍWDA EKOLOGIYALÍQ BILIMLENDIRIW HÁM ONÍŃ ORNÍ.

294 UNIVERSITET STUDENTLERI ARASÍNDA EKOLOGIYALÍQ MÁDENIYAT HÁM SANANÍ RAWAJLANDÍRÍWDA EKOLOGIYALÍQ BILIMLENDIRIW HÁM ONÍŃ ORNÍ. Пердебаев Б.Л., Матмуратов М.А. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Nókis qalası. e-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17761821 Annotaciya: Ózbekstan joqarı oqıw orınları studentleri arasında ekologiyalıq mádeniyat hám sana-sezimdi qáliplestiriw processinde ekologiyalıq bilimlendiriwdiń áhmiyeti úyrenilgen. Universitetlerdiń bilimlendiriw baǵdarlamalarına ekologiyalıq komponentti integraciyalaw boyınsha tiykarǵı qatnaslar tallanıp, ekologiyalıq bilimlendiriwdiń nátiyjeli ámelge asırılıwına tosqınlıq etip atırǵan mashqalalar anıqlanǵan. Ekologiyalıq sananı rawajlandırıwda tariyxıy hám mádeniy miyras jáne milliy dástúrlerdiń roli kórip shıǵılǵan, sistemalı hám úzliksiz ekologiyalıq bilimlendiriw jaratıw zárúrligi atap ótilgen. Studentlerde zamanagóy turaqlı rawajlanıw shaqırıqlarına sáykes keletuǵın turaqlı ekologiyalıq qádiriyatlar hám minez-qulıqtı qáliplestiriw zárúrligine ayrıqsha itibar qaratılǵan. Tayanısh sózler: Ekologiyalıq bilimlendiriw, ekologiyalıq mádeniyat, ekologiyalıq sana, joqarı bilimlendiriw, turaqlı rawajlanıw, bilimlendiriw baǵdarlamaları. Abstract: This article examines the importance of environmental education in the formation of ecological culture and awareness among students of Uzbekistan's higher education institutions. The main approaches to the integration of the environmental component into the educational programs of universities were analyzed, and existing problems hindering the effective implementation of environmental education were identified. The role of historical and cultural heritage and national traditions in the development of environmental awareness is considered, and the necessity of creating systematic and continuous environmental education is emphasized. Special attention is paid to the need to form sustainable ecological values and behavior in students, corresponding to the challenges of modern sustainable development. Keywords: Environmental education, environmental culture, environmental awareness, higher education, sustainable development, educational programs. Házirgi dáwirde ekologiyalıq tárbiya máseleleri birinshi dárejege shıqtı hám oǵan kóbirek itibar qaratılmaqta. Hámmege belgili, insannıń tábiyattaǵı háreketi, geyde sawatsızlıǵı dúnyadaǵı ekologiyalıq jaǵdaydıń tómenlewine alıp keldi. Adamzat salamat áwladtıń tiykarları óz tábiyatın, insan hám tábiyattıń óz-ara tásiriniń ǵárezliligin biliwge tiykarlanatuǵının ańlap jetiwi kerek. Ministrler Kabinetiniń 27.05.2019-jıldaǵı 434-sanlı qararı menen Ekologiyalıq bilimlendiriwdi rawajlandırıw koncepciyası tastıyıqlandı. Koncepciyanıń maqseti-jas áwladtıń ekologiyalıq bilim, sana-sezim hám mádeniyatın qáliplestiriw, innovaciyalıq texnologiyalardı tartqan halda ekologiya tarawında ilimdi jetilistiriwden ibarat. Ádebiyatlar metodologiyası hám tallanıwı sonı kórsetedi, Ekologiya túsinigi, onıń ekonomikalıq, sociallıq, huqıqıy sıyaqlı túrli tárepleri kóplegen alımlardıń 295 miynetlerinde bayan etilgen. Bul mashqalalarǵa dáslep I.A.Komenskiy, J.J.Russo, I.G.Pestalotstsi, F.Frebel, K.D.Ushinskiy hám basqalar toqtap ótken. Ózbekstan ilimpazları arasında da ekologiyanıń túrli tarawlarında izertlewler alıp barıldı. YU.Shodimetov ("Ijtimoiy ekologiyaga kirish," 1994 y.), B.Ziyomuhamedov ("Ekologiya va ma’naviyat," 1997 y.), A.S.Tuxtayev ("Ekologiya," 1998 y.), E.V.Qodirov ("Atrof-muhitni muhofaza qilishning ekologik asoslari," 1999 y.), O.Qudratov ("Sanoat ekologiyasi," 1999 y.), J.Xolmúminov ("Ekologiya va huquq, " 2000 y.), A.N.Nigmatov ("Ózbekiston Respublikasining ekologiya huquqi," 2004 y.) hám basqalar studentlerde ekologiya[a tiyisli bilim hám ekologiyalıq mádeniyattı qáliplestiriw máseleleri boyınsha bir qatar ilimiy izertlewler alıp barǵan. Bul tarawda alınǵan nátiyjelerge súyensek insannıń mádeniyatı haqqında onıń minez-qulqına, basqa adamlarǵa hám qorshaǵan ortalıqqa bolǵan múnásibetine qarap pikir júrgiziw múmkin. Ekologiyalıq mádeniyat E.K.Fedorovtıń miynetinde "tábiyattan paydalanıwdıń tariyxıy ózine tán mádeniyatı" dep táriyplenedi hám óziniń ekonomikalıq, siyasiy, sociologiyalıq, ilimiy, filosofiyalıq, estetikalıq, etikalıq, diniy, huqıqıy táreplerine iye. Ulıwma insanıylıq mádeniyat kónlikpeleri, ádette, balalıq dáwirden baslanadı hám pútkil ómir dawamında rawajlanıp baradı. Oqıwshılardıń ekologiyalıq mádeniyatın rawajlandırıw ushın oqıw-tárbiya processinde didaktikalıq shártlerge ámel etiw zárúr. Bunday sharayatlardıń jaratılıwı ekologiyalıq rawajlanıw hám bilimlendiriw tarawındaǵı kompetenciyalardı arttırıw imkaniyatın beredi. Joqarı oqıw ornı studentleri - bolajaq pedagoglar bolıp, jas áwladtı tárbiyalaw olardıń qolında bolıp, bul óz gezeginde jámiyettiń ekologiyalıq turaqlı, qáwipsiz rawajlanıwın qollapquwatlawǵa alıp keleri sózsiz. Álbette, universitette ekologiyalıq tárbiya ortalıǵın jaratıw studentlerdiń ekologiyalıq mádeniyatın arttırıwdıń qosımsha pedagogikalıq shárti boladı. Pedagogikalıq ortalıq shaxs minez-qulqına, yaǵnıy tek ǵana ishki emes, al sırtqı ekologiyalıq mádeniyattıń kórinisine de úlken tásir kórsetedi. Ekologiyalıq pedagogikalıq ortalıq ekologiyalıq shaxstı qáliplestiriw shárti hám quralı esaplanadı. Studentlerdiń ekologiyalıq mádeniyatın qáliplestiriwdiń jáne bir shárti oqıtıwshılardıń ekologiyalıq mádeniyatın asırıw bolıp, ol birinshi gezekte oqıtıw processin ekologiyalastırıw qábileti hám kónlikpelerin rawajlandırıwdı názerde tutadı. Joqarı ekologiyalıq mádeniyat jaqın keleshekte joqarı oqıw ornı oqıtıwshısınıń áhmiyetli qánigelik ólshemine aylanıwı kerek. 296 Solay etip, ekologiyalıq mádeniyat studentler tárepinen ekologiyalıq minezqulıq "normaların" qabıl etiw zárúrligin ańlaw, olardı túsiniwge umtılıwdı názerde tutadı, ekologiyalıq kózqaraslardı qáliplestiriw zárúrligi; óziniń jeke tájiriybesin anıq ekologiyalıq jaǵdayǵa baylanıslı halda aktuallastırıw qábileti, ekologiyalıq jumıstıń múmkin bolǵan hám eń nátiyjeli usılların, ekologiyalıq minez-qulıq variantların anıqlaw hám tańlaw, qorshap turǵan tábiyǵıy ortalıqtıń jaǵdayı ushın jeke juwapkershilikti óz moynına alıwǵa tayar bolıw. Ádebiyatlar dizimi 1. Федоров E.K. Становление экологических аспектов культуры [текст] : автореф. Дис....Канд. Культурологии / санкт-петербургский гос. Ун-т / E.K. Федоров. - спб., 2000. – 21 с. 2. Тухтаев А.С. «Экология» Тошкент «Ўқитувчи» 1998.- 159. 3. Каримова С.Х. Экологическое воспитание в системе высшего образования /С.Х. Каримова. – Самарканд: СамГУ, 2019. – 245 с.