FAVQULODDA VAZIYATLAR PROFILAKTIKASI OYLIGI: AHAM IYATI, ILMIY ASOSLARI VA AMALIY TADBIRLAR TIZIMI

Noyabr, 2025-Yil 319 FAVQULODDA VAZIYATLAR PROFILAKTIKASI OYLIGI: AHAM IYATI, ILMIY ASOSLARI VA AMALIY TADBIRLAR TIZIMI R. Aybergenov. QR FVB bo‘linma inspektori kapitan. https://doi.org/10.5281/zenodo.17766912 Annotatsiya. Bu maqolada favqulodda vaziyatlar profilaktikasi oyligi: aham iyati, ilmiy asoslari va amaliy tadbirlar tizimi haqida sóz etilgan. Kalit sózlar: favqulodda vaziyatlar, profilaktika, vaziyat, iqlim. Mazkur maqolada favqulodda vaziyatlar profilaktikasi oyligining mazmun-mohiyati, ahamiyati va amalga oshiriladigan chora-tadbirlari ilmiy-ommabop uslubda tahlil qilinadi. Profilaktika oyligi doirasida aholida xavfsizlik madaniyatini shakllantirish, xavf-xatarlarni oldindan baholash, favqulodda vaziyatlarda to‘g‘ri harakat qilish ko‘nikmalarini mustahkamlashga qaratilgan ishlarga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, oylikning ilmiy asoslari, monitoring va ogohlantirish tizimlari, amaliy mashg‘ulotlarning samaradorligi yoritiladi. Kalit so‘zlar: favqulodda vaziyatlar, profilaktika, xavfsizlik madaniyati, monitoring, evakuatsiya, xavf tahlili. Kirish: Jahon miqyosida tabiiy va texnogen favqulodda vaziyatlarning soni va ko‘lamining ortib borayotgani, iqlim o‘zgarishi, urbanizatsiyaning jadallashuvi, sanoatning kengayishi xavfsizlik masalalarining dolzarbligini oshirmoqda. O‘zbekiston ham o‘zining seysmik faolligi, ko‘plab tog‘li hududlari, daryo va suv omborlari mavjudligi, sanoat obyektlarining ko‘pligi bois turli turdagi favqulodda vaziyatlarga moyil hududlar sirasiga kiradi. Shu sababli har yili o‘tkaziladigan “Favqulodda vaziyatlar profilaktikasi oyligi” davlat ahamiyatiga molik kompleks profilaktik tadbirlar tizimidir. Oylikning asosiy maqsadi — aholining xavfsizlik bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini mustahkamlash, tashkilot va muassasalarning favqulodda vaziyatlarga tayyorgarligini oshirish, xavf-xatarlarning oldini olishga doir profilaktika ishlarini tizimli tashkil etishdan iborat. Maqola davomida oylik doirasidagi amaliy ishlar, ilmiy yondashuvlar va aholiga ta’siri batafsil tahlil qilinadi. 1. Favqulodda vaziyatlarning tasnifi va ularning xavf darajasi Favqulodda vaziyatlar o‘zining kelib chiqish sababi, ta’sir ko‘lami va oqibatlariga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi. 1.1. Tabiiy favqulodda vaziyatlar Ularga quyidagilar kiradi: zilzila, yer ko‘chkisi, suv toshqini, sel-suv oqimi, shamol, bo‘ron, jala yog‘ishi, qurg‘oqchilik va ekstremal issiqlik. Tabiiy ofatlarni to‘liq oldini olish imkonsiz, biroq to‘g‘ri profilaktika choralari oqibatlarni kamaytiradi. 1.2. Texnogen favqulodda vaziyatlar Sanoatning rivojlanishi ishlab chiqarish jarayonlarida xavf-xatarlarni oshiradi. Texnogen favqulodda vaziyatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: kimyo sanoatidagi avariyalar, gaz va neft quvurlari portlashi, transport halokatlari, elektr va issiqlik tizimlaridagi yirik nosozliklar. Noyabr, 2025-Yil 320 1.3. Ijtimoiy-epidemiologik favqulodda vaziyatlar: yuqumli kasalliklar tarqalishi, oziqovqat xavfsizligi muammolari, aholining sog‘lig‘iga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarning kuchayishi. 1.4. Ekologik favqulodda vaziyatlar: atmosfera, suv yoki tuproqning kuchli ifloslanishi, o‘rmon yong‘inlari, chiqindilar bilan bog‘liq favqulodda holatlar. Mazkur tasnif favqulodda vaziyatlar profilaktikasi oyligida qanday yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozimligini belgilab beradi. 2. Profilaktika oyligining maqsadi va vazifalari Profilaktika oyligi o‘z mohiyatiga ko‘ra ogohlik va tayyorgarlikni oshirishga qaratilgan davlat dasturi hisoblanadi. Uning asosiy vazifalari quyidagilar: 2.1. Aholining xavfsizlik madaniyatini oshirish Maishiy yong‘inlar, gazdan noto‘g‘ri foydalanish, elektr jihozlarini nosoz holatda qo‘llash eng ko‘p uchraydigan xavf manbalaridir. Shuning uchun aholiga: yong‘in xavfsizligi, gazdan xavfsiz foydalanish, zilzila vaqtida to‘g‘ri harakatlar, favqulodda vaziyatda evakuatsiya tartibi bo‘yicha keng tushuntirish ishlari olib boriladi. 2.2. O‘quv maskanlarida profilaktik mashg‘ulotlar Maktablar, kollejlar va oliy ta’lim muassasalarida: “Xavfsizlik darslari”, evakuatsiya bo‘yicha amaliy mashqlar, “Yong‘indan saqlanish haftaligi”, birinchi yordam ko‘rsatish bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi. 2.3. Tashkilot va korxonalarning tayyorgarligini oshirish Yirik sanoat korxonalari, jamoat bino va inshootlari, bozorlar, savdo markazlari profilaktika oyligida faol ishtirok etadi. Korxonalarda: yong‘inga qarshi vositalarning texnik ko‘rigi, xavfsiz evakuatsiya yo‘laklari, ogohlantirish tizimlari tekshiriladi. 2.4. Aholini xabardor qilish tizimini takomillashtirish Zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida: mobil ilovalar orqali ogohlantirish, qisqa SMS-xabarlar, ijtimoiy tarmoqlarda profilaktik roliklar, radio va televideniyedagi maxsus dasturlar ishlab chiqiladi. 3. Oylik davomida amalga oshiriladigan asosiy chora-tadbirlar Profilaktika oyligi faqat ma’ruzalar emas, balki keng ko‘lamli amaliy mashg‘ulotlar majmuasidir. 3.1. Amaliy o‘quv mashg‘ulotlari Favqulodda vaziyatlar vazirligi, yong‘in xavfsizligi xizmati, tibbiyot brigadalari va boshqa xizmatlar ishtirokida: yong‘in o‘chirish bo‘yicha ko‘rgazmali mashg‘ulotlar, zilzilaga qarshi harakat ssenariylari, odamlarni qutqarish bo‘yicha amaliy ko‘rsatmalar, sun’iy nafas va yurak massaji bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi. 3.2. Profilaktik ko‘riklar Uy-joylarda, ijtimoiy infratuzilma obyektlarida: gaz plitalari, isitish tizimlari, elektr simlari, yong‘in o‘chirgichlar, avariya chiqish yo‘laklari holati o‘rganiladi. 3.3. Mahallalarda targ‘ibot ishlari Mahalla faollari, yoshlar yetakchilari va xotin-qizlar qo‘mitalari bilan birgalikda: “Xonadonma-xonadon” tushuntirish ishlari, bukletlar va eslatmalar tarqatish, bolalar uchun qisqa treninglar o‘tkaziladi. 4. Profilaktika oyligining ilmiy asoslari Noyabr, 2025-Yil 321 Profilaktika tadbirlari tasodifiy emas, balki ilmiy yondashuvlarga asoslanadi. 4.1. Xavf-xatarlarni tahlil qilish metodlari Geografik axborot tizimlari (GIS), seysmik xaritalar, gidrometeorologik ma’lumotlar asosida: xavfli hududlar aniqlanadi, xavf potentsiali baholanadi, profilaktika choralari rejalashtiriladi. 4.2. Monitoring va prognozlash tizimlari Zamonaviy monitoring dasturlari orqali: yer silkinishi, daryo sathining ko‘tarilishi, havo harorati va shamol kuchayishi, kimyoviy modda sizib chiqishi xavfi oldindan aniqlanishi mumkin. 4.3. Psixologik tayyorgarlik Favqulodda vaziyatda insonning tinchligi va aqliy barqarorligi muhim. Oylik davomida: stressni boshqarish, vahima holatida to‘g‘ri qaror qabul qilish, bolalar va qariyalarni tinchlantirish bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi. 4.4. Evakuatsiya logistikasi Evakuatsiya chizmalarini tuzish, odamlarning harakat tezligi, bino sig‘imi va xavfsiz hududgacha bo‘lgan masofani hisoblash — ilmiy tadqiqotlarga asoslangan jarayondir. 5. Profilaktika oyligining samaradorligi va ahamiyati Oylikning keng jamoatchilik ishtirokida o‘tkazilishi bir necha muhim natijalarga olib keladi. 5.1. Aholi ongida xavfsizlik madaniyatining mustahkamlanishi Aholi favqulodda vaziyatda sarosimaga tushmay, aniq harakat rejasiga ega bo‘la boshlaydi. 5.2. Avariyalar sonining kamayishi Profilaktik ko‘riklar natijasida yuzlab nosozliklar aniqlanib, oldi olinadi. 5.3. Sog‘liq va hayot xavfsizligi oshadi Birgina to‘g‘ri harakat ko‘plab insonlarni jarohatlanishdan saqlab qolishi mumkin. 5.4. Davlat va jamiyatning hamkorligi kuchayadi Aholi, mahalla, korxonalar va favqulodda vaziyatlar xizmatlari bir-biriga ko‘mak beruvchi yagona tizimga aylanadi. Xulosa: “Favqulodda vaziyatlar profilaktikasi oyligi” — bu davlat, jamiyat va fuqarolarning xavfsizlikka bo‘lgan mas’uliyatini oshirishga qaratilgan muhim tashabbusdir. Oylik doirasida o‘tkaziladigan amaliy mashg‘ulotlar, ilmiy asoslangan profilaktika tadbirlari, targ‘ibot ishlari favqulodda vaziyatlarning oldini olish va ularning oqibatlarini kamaytirishga xizmat qiladi. Har bir fuqaroning xavfsizlik qoidalariga amal qilishi, uy-joylarda tartib va nazoratni saqlashi, o‘z farzandlariga xavfsizlik ko‘nikmalarini o‘rgatishi — bu umumiy xavfsizlik madaniyatining asosiy omilidir. Shu bois profilaktika oyligi nafaqat davlat organlari tashabbusi, balki har bir insonning o‘z hayoti, sog‘ligi va kelajagi uchun mas’uliyatini aks ettiruvchi muhim jarayondir.