SUN'IY INTELLEKT: ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING KELAJAGI

THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 325 SUN’IY INTELLEKT: ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARNING KELAJAGI Usmonov Abbos Valijon o‘g‘li Toshkent shahridagi Belarus-O‘zbekiston qo‘shma tarmoqlararo amaliy texnik kvalifikatsiyalar instituti https://doi.org/10.5281/zenodo.17768127 Annotatsiya. Ushbu maqola sun’iy intellekt (SI) tushunchasi, uning rivojlanish tarixi, jamiyatdagi o‘rni va kelajakdagi istiqbollari haqida keng qamrovli tahlilni o‘z ichiga oladi. SI ning turli sohalarda, xususan, tibbiyot, moliya, transport va ta’limda qo‘llanilishi, uning afzalliklari va yuzaga keltiradigan xavflari chuqur yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekistonning raqamli transformatsiyasida sun’iy intellektning roli, uning turlari va jamiyatga ta’siri bo‘yicha mulohazalar yuritiladi. Abstract. This article contains a comprehensive analysis of the concept of intelligence (AI), its history, role in society and future prospects. It provides in-depth coverage of the means of supporting, adopting and ensuring AI in various fields, including healthcare, finance, transport and education. It discusses the role of artificial intelligence in the computer transformation of Uzbekistan, its types and impact on society. 1. Kirish: Sun'iy intellektga kirish Bugungi kunda sun’iy intellekt (SI) nafaqat ilm-fan yoki texnologiya ixlosmandlari, balki butun jamiyat uchun dolzarb mavzu bo‘lib qolmoqda. U inson aql-idrokini taqlid qila oladigan va murakkab masalalarni hal eta oladigan kompyuter tizimlarini yaratishga qaratilgan soha. SI ning rivojlanishi zamonaviy texnologiya inqilobining muhim harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. Uning asosiy maqsadi — insonlarning intellektual faoliyatini avtomatlashtirish, xatoliklarni kamaytirish va samaradorlikni oshirishdir. Sun’iy intellekt — bu kompyuter tizimlarining o‘rganish, mulohaza yuritish, muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish kabi inson aql-idrokiga xos funksiyalarni bajarish qobiliyatidir. Uning asosini mashinani o‘rganish (machine learning), chuqur o‘rganish (deep learning), tabiiy tilni qayta ishlash (natural language processing) va kompyuter ko‘rish (computer vision) kabi yo‘nalishlar tashkil etadi. Bu texnologiyalar kompyuterlarga katta hajmdagi ma’lumotlardan naqshlarni aniqlash, ularni tahlil qilish va shu asosda xulosalar chiqarish imkonini beradi. 2. Sun'iy intellektning rivojlanish tarixi va turlari 2.1. Rivojlanish tarixi SI g‘oyasi ilk bor 1950-yillarda Alan Tyuring (Alan Turing) kabi olimlar tomonidan ilgari surilgan. Tyuring testini yaratish bilan u sun’iy aql-idrokning mavjudligini aniqlash uchun nazariy asos yaratdi. "Sun'iy intellekt" atamasi esa 1956 yilda Dartmut konferensiyasida Jon Makkarti (John McCarthy) tomonidan fanga kiritildi. Dastlabki yillarda SI ga bo‘lgan qiziqish yuqori bo‘lsa-da, texnik va moliyaviy cheklovlar tufayli rivojlanish sekin kechdi. 1980-yillarda "ekspert tizimlari"ning paydo bo‘lishi va 2000-yillarning oxiriga kelib "mashinani o‘rganish"ning jadal rivojlanishi SI ning zamonaviy davrini boshlab berdi. Bugungi kunda internet, katta ma'lumotlar (big data) va kuchli hisoblash quvvatlari tufayli SI misli ko'rilmagan tezlikda THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 326 rivojlanmoqda. 2.2. Sun’iy intellektning turlari Sun’iy intellekt bir necha turlarga bo‘linadi, ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega: • Klassik sun'iy intellekt: Ushbu tur asosan oldindan belgilangan qoidalar (algoritmlar) asosida ishlaydi. U ko‘proq mantiqiy muammolarni hal qilishga qaratilgan. • Mashinani o‘rganish (Machine Learning): Bu SI ning eng keng tarqalgan turi bo‘lib, u kompyuterlarga ma’lumotlar yordamida o‘rganish imkonini beradi. Ma’lumotlar asosida u naqshlarni aniqlaydi va bashoratlar qiladi. • Chuqur o‘rganish (Deep Learning): Bu mashinani o‘rganishning bir kichik sohasi bo‘lib, neyron tarmoqlar (neural networks) orqali ishlaydi. U katta hajmdagi murakkab ma’lumotlarni (masalan, tasvirlar, tovushlar) tahlil qilishda yuqori samaradorlikka ega. • Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP): Bu soha kompyuterlarga inson tilini tushunish, qayta ishlash va generatsiya qilish imkonini beradi. Virtual yordamchilar (Siri, Alexa) va tarjimon dasturlari NLP ga asoslangan. 3. Sun'iy intellektning amaliy qo‘llanilishi Sun’iy intellekt bugungi kunda hayotimizning deyarli barcha sohalariga chuqur kirib borgan. • Tibbiyotda: SI kasalliklarni, masalan, o‘smalarni rentgen suratlari yoki KT skanerlarida erta aniqlashda shifokorlarga yordam beradi. U bemor ma’lumotlarini tahlil qilib, davolash usullari bo‘yicha individual tavsiyalar berishi mumkin. • Moliyaviy xizmatlarda: Banklar SI dan kredit xavfini baholash, firibgarlik harakatlarini aniqlash va investitsiya portfellarini optimallashtirish uchun foydalanadi. • Transport va logistikada: Avtonom (o‘ziyurar) avtomobillar, yuk mashinalari va dronlar SI yordamida harakatlanadi. SI tirbandliklarni boshqarish, yo‘nalishlarni optimallashtirish va yoqilg‘i sarfini kamaytirishga xizmat qiladi. • Ta’limda: SI o‘quv jarayonini individual ehtiyojlarga moslashtirishi mumkin. Masalan, u o‘quvchining o‘zlashtirish darajasiga qarab qo‘shimcha materiallar taklif etadi va avtomatlashtirilgan baholash tizimlarini joriy etadi. • Ishlab chiqarishda: Robototexnika va aqlli ishlab chiqarish liniyalari ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, sifat nazoratini avtomatlashtiradi. 4. Sun'iy intellektning iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri Sun’iy intellektning rivojlanishi nafaqat texnologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham katta o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Afzalliklari.Ish samaradorligini oshiradi: SI takrorlanadigan va zerikarli ishlarni avtomatlashtirib, insonlarning ijodiy va strategik vazifalarga e’tibor qaratishiga imkon beradi. • Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qiladi: SI "big data"ni tahlil qilib, biznes, ilmfan va tibbiyotda muhim qarorlar qabul qilish uchun qimmatli ma’lumotlar beradi. • Xarajatlarni tejaydi: Avtomatlashtirish natijasida kompaniyalar mehnat xarajatlarini qisqartiradi, bu esa tovar va xizmatlarning narxiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Xavflari.Ish o‘rinlarining qisqarishi: Ba’zi sohalarda, ayniqsa, avtomatlashtirish mumkin bo‘lgan ishlarda, ish o‘rinlari qisqarishi mumkin. • Maxfiylik va xavfsizlik muammolari: SI tizimlari katta hajmdagi shaxsiy ma’lumotlarni yig‘adi va qayta ishlaydi. Bu ma’lumotlarning xavfsizligi va maxfiyligi bilan bog‘liq jiddiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. THE VI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE “SCIENTIFIC FOUNDATIONS FOR THE USE OF INFORMATION TECHNOLOGIES OF A NEW LEVEL AND MODERN PROBLEMS OF AUTOMATION”, NOVEMBER 20, 2025 327 • Etik (axloqiy) masalalar: SI ning qaror qabul qilish jarayonlarida adolat va shaffoflikni ta’minlash dolzarb muammolardan biridir. 5. O‘zbekistonda sun'iy intellektning kelajagi va xulosa O‘zbekiston ham sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishga katta e’tibor qaratmoqda. "Raqamli O‘zbekiston-2030" strategiyasi doirasida SI ni iqtisodiyotning turli sohalariga tatbiq etish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Sog‘liqni saqlash, moliya va davlat boshqaruvi tizimlarida SI asosidagi loyihalar joriy etilmoqda. Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt nafaqat bugungi kunning, balki kelajakning ham asosiy texnologik drayveridir. U insonlarning ishini yengillashtirishga, yangi imkoniyatlarni yaratishga va jamiyatni yanada samaraliroq qilishga qodir. Biroq, bu texnologiyaning to‘g‘ri va mas’uliyatli ravishda rivojlanishini ta’minlash juda muhimdir. Texnik, ijtimoiy va axloqiy me’yorlarning uyg‘unligi SI ning insoniyat manfaatlariga xizmat qilishini kafolatlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Bini, Stefano Alec. Artificial Intelligence, Machine Learning, Deep Learning, and Cognitive Computing: what do these terms mean and how will they impact health care? The Journal of Arthroplasty. DOI: 10.1016/j.arth.2018.02.067. February, 2018. 2. Livingston, Steven, Risse, Mathias. The Future Impact of Artificial Intelligence on Humans and Human Rights. DOI: 10.1017/S089267941900011X. 2019. 3. Miller, Tim. Explanation in artificial intelligence: Insights from the social sciences. DOI: 10.1016/j.artint.2018.07.007. October, 2018. 4. Filipova I.A. Sun'iy intellektni huquqiy tartibga solish: ma'ruzalar kursi. Rus tilidan tarjima Z.O. Kuvandikov, mas'ul muharrir A.R. Axatov - Samarqand: Samarqand davlat universiteti, 2022. -179 bet. 5. Пантелеева Т.А., Арустамов Э.А., Максаев А.А. Возможности искусственного интеллекта в управлении кадровыми ресурсами в условиях свободного предпринимательства // Интернет-журнал «Отходы и ресурсы», 2019 №3.