OG'ZAKI NUTQDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING FUNKSIONAL VAZIFASI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 876 OG‘ZAKI NUTQDA PAREMIOLOGIK BIRLIKLARNING FUNKSIONAL VAZIFASI Saparova Guldasta Nurmuxammedovna Samarqand ZARMED universiteti Chet tillar kafedrasi o’qituvchisi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17769275 Annotatsiya. Maqolada og‘zaki nutqda paremiologik birliklarning funksional vazifalari, ularning lingvopragmatik, madaniy va kommunikativ xususiyatlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: paremiologiya, maqol, matal, og‘zaki nutq, funksional vazifa. Аннотация. В статье рассматриваются функциональные задачи паремиологических единиц в устной речи и их коммуникативные и культурные особенности. Ключевые слова: паремиология, пословица, поговорка, устная речь, функции. Annotation. The article analyzes the functional roles of paremiological units in spoken language and their communicative, cultural and pragmatic significance. Keywords: paremiology, proverb, saying, oral speech, function. KIRISH Til insoniyatning eng muhim kommunikativ vositasi bo‘lib, u orqali fikr almashinadi, madaniyat avloddan avlodga o‘tadi va jamiyatning ijtimoiy hayoti tashkil etiladi. Tilning tarkibida alohida o‘rin egallagan paremiologik birliklar — maqol, matal, hikmatli iboralar, aforizmlar — xalq tafakkurining eng ixcham, mazmunan teran shakllaridan hisoblanadi. Ular nafaqat xalqning tarixiy tajribasi va ma’naviy dunyosini aks ettiradi, balki og‘zaki nutqning ta’sirchan, badiiy va mazmunli bo‘lishiga xizmat qiladi. Paremiologik birliklarni o‘rganish lingvistikaning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, lingvokulturologiya, pragmatika, kommunikativ tilshunoslik nuqtayi nazaridan ko‘p qirrali ahamiyat kasb etadi. Bugungi globallashuv sharoitida milliy qadriyatlar, xalq og‘zaki ijodi unsurlarini saqlab qolish va nutq madaniyatida ulardan oqilona foydalanish dolzarb masala sanaladi. Mazkur maqolada paremiologik birliklarning og‘zaki nutqda bajaradigan asosiy funksiyalari, ularning lingvopragmatik xususiyatlari, ijtimoiy-psixologik ahamiyati va kommunikativ samaradorligi ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. ASOSIY QISM 1. Paremiologik birliklarning mohiyati va lingvistik tabiati Paremiologik birliklar xalq donoligini jamlagan qisqa, semantik jihatdan zich va ritmik tuzilgan nutq birliklaridir. Ularning tarkibida umumlashma, obrazlilik, mantiqiylik va qadriyat mezonlari mujassam bo‘ladi. Maqol va matallar ko‘pincha hayotiy kuzatishlar, urf-odatlar, ijtimoiy tajribalar asosida yaratilgan bo‘lib, o‘zbek xalq tilida necha asrlardan beri faol qo‘llanib kelmoqda. Lingvistik nuqtayi nazardan paremiologik birliklarning quyidagi xususiyatlari ajralib turadi: Semantik zichlik — ko‘p ma’noni kam so‘z bilan ifodalaydi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 877 Obrazlilik — tasviriy ma’no orqali fikrni jonlantiradi. Struktur barqarorlik — grammatik jihatdan tayyor qolipda keladi. Didaktik mazmun — axloqiy g‘oya, hayotiy tajribani o‘zida mujassamlashtiradi. Bu xususiyatlar ularning og‘zaki nutqda o‘ziga xos ahamiyat kasb etishiga sabab bo‘ladi. 2. Mazmunni ixcham va aniq yetkazish funksiyasi Og‘zaki nutqda fikrni tez, lo‘nda va tushunarli yetkazish juda muhim. Paremiologik birliklar aynan shu vazifani bajaradi. Masalan, uzoq tushuntirishni talab qiladigan vaziyatni: “Ko‘p bilan bo‘lsa — to‘y, yolg‘iz bilan bo‘lsa — voy”, “Mehnat qilgan to‘q bo‘lur” kabi maqollar orqali bir-ikki jumlada izohlab berish mumkin. Natijada muloqot tezlashadi, suhbat mazmuni aniq bo‘ladi va keraksiz tafsilotlar qisqaradi. 3. Ta’sirchanlik va emotsional kuch berish funksiyasi Og‘zaki nutqning eng muhim talabi — tinglovchiga kuchli ta’sir ko‘rsatish. Paremiologik birliklar esa aynan mana shu vazifani nihoyatda samarali bajaradi. Ular obrazli ifoda, ritmik tuzilma va estetik ohangdorligi orqali: tinglovchining e’tiborini jalb qiladi; esda qolarli ma’no yaratadi; nutqqa badiiy jilo bag‘ishlaydi; emotsional ta’sir kuchini oshiradi. Masalan, “Yaxshilik qil — qaytib keladi” yoki “Odam bolasi gapga to‘ymaydi” kabi birliklar nafaqat fikrni ifodalaydi, balki tinglovchining hissiyotiga ham ta’sir qiladi. 4. Milliy-madaniy identifikatsiya vazifasi Paremiologik birliklar xalqning mentaliteti, qadriyati, dunyoqarashi, turmush tarzi bilan chambarchas bog‘liq. Ular og‘zaki nutqda qo‘llanganda: milliy o‘zlik aks etadi; tarixiy tajriba esga olinadi; madaniy muhit yaratiladi; so‘zlovchining madaniy saviyasi namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilidagi “Oq yo‘l”, “Ko‘rgan kechdi — ko‘rmagan o‘tdi” kabi iboralar milliy tafakkur mahsuli bo‘lib, nutqning madaniy rang-barangligini oshiradi. 5. Mantiqiy dalillash va ishonch uyg‘otish funksiyasi Og‘zaki bahs-munozaralarda maqollardan dalil sifatida foydalanish keng tarqalgan. Chunki xalq og‘zaki ijodi — jamiyat tomonidan tan olingan umumiy haqiqatdir. Masalan, “Ustoz otangdek ulug‘” iborasi pedagogik nutqda, “Mehnat qilgan odam kam bo‘lmaydi” iborasi esa mehnat etikasida dalil sifatida ishlatiladi. Maqol keltirilgan nutq tinglovchi uchun: ishonchliroq, mantiqiyroq, asosliroq bo‘lib qabul qilinadi. 6. Kommunikativ soddalashtirish vazifasi ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 878 Paremiologik birliklar suhbatni soddalashtiradi, suhbatdoshlar o‘rtasidagi tushunishni tezlashtiradi. Ular: mavzuga o‘tishni osonlashtiradi; fikrni qisqa yo‘l bilan tugatadi; suhbatning mantiqiy yakunlanishiga yordam beradi. Bu xususiyat kundalik muloqot, ta’lim jarayoni, o‘qituvchi-namunachilik nutqi, ma’ruza va nutq so‘zlash marosimlarida ayniqsa muhimdir. 7. Didaktik va tarbiyaviy vazifa Paremiologik birliklar yoshlar tarbiyasida katta ahamiyatga ega. Ular orqali axloqiy tushunchalar shakllanadi, yosh avlod ongida ezgulik, mehr-shafqat, odob-axloq tamoyillari mustahkamlanadi. Shu sababli ular o‘quv jarayonida ham faol qo‘llanadi. Maqollar orqali o‘qituvchi: mavzuni mustahkamlaydi, o‘quvchi e’tiborini kuchaytiradi, tarbiyaviy maqsadni amalga oshiradi. 8. Pragmatik moslashuv vazifasi Og‘zaki nutqning vaziyatga mosligi juda muhim. Paremiologik birliklar suhbat kontekstiga moslashishni osonlashtiradi. Ular: suhbatdoshning yoshiga; ijtimoiy mavqeiga; mavzuga; muhitga; maqsadga qarab moslab qo‘llanishi mumkin. Bu muloqotni tabiiy va samimiy qiladi. XULOSA Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, paremiologik birliklar og‘zaki nutqda ko‘p qirrali funksiyalarni bajaradi. Ular muloqot mazmunini boyitadi, nutqni ta’sirchan va badiiy qiladi, milliy qadriyatlarni aks ettiradi, fikrni mantiqan asoslaydi, suhbatni soddalashtiradi va tarbiyaviy xulq me’yorlarini shakllantiradi. Paremiologik birliklardan samarali foydalanish — nutq madaniyati, notiqlik mahorati va lingvokulturologik savodxonlikning muhim ko‘rsatkichidir. Bu esa har bir so‘zlovchidan paremiologik boylikni chuqur bilish va undan o‘rinli foydalanishni talab etadi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Nurmuxammedovna, S. G. (2024, December). NEMIS TILIDA MATN SARLAVHASINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. In International Conference (Vol. 1, No. 9, pp. 29-32). 2. Nurmuxammedovna, S. G. (2024, December). NEMIS VA O’ZBEK TILI PAREMIOLOGIK BIRLIKLAR, ULAR O’RTASIDAGI O’XSHASHLIKLAR. In International Conference (Vol. 1, No. 9, pp. 25-28). ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 879 3. Низамов Ғ. М. Используя информационно-коммуникационные технологии, человек способен уравнивать местоимения с помощью предложений //Conference Zone. – 2023. – С. 67-69. 4. Nizamov G. M. Improving the professional competenceofstudents in the specialty by teachingforeignlanguages //Научные исследования и общественные проблемы. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 148-150. 5. Низамов Ғ. М., Турсунова М., Мамаражабов С. М. Олий таълим муассасаларида касбий коммуникатив омилкорликни шакллантириш натижасида экспериментал гуруҳда касбий коммуникатив омилкорликнинг ривожлантириш босқичлари //Agrobiotexnologiya va veterinariya tibbiyoti ilmiy jurnali. – 2022. – С. 996-999. 6. Nizamov M. Axborot kommunikatsiya texnologiyalari vositasida huquqni muhofaza qiluvchi organlarda faoliyat yurutuvchilarning kasbiy kommunikativ komtetensiyasini rivojlantirish xorijiy tilning ahamiyati //Interpretation and researches. – 2024. – Т. 2. – С. 24. 7. Низамов Ғ. М., Тагаева З. С., Мамаражабов С. М. Ахборот-коммуникация технологиялари воситасида чет тилини ўрганиш жараёнида аграномия мутахассислиги талабаларининг касбий коммуникатив омилкорлигини шакллантириш воситалари //Agrobiotexnologiya va veterinariya tibbiyoti ilmiy jurnali. – 2022. – С. 992-995. 8. Низамов Ғ. М., Холмирзаева З. О., Мамаражабов С. М. Олий таълим муассасаларида чет тилини ўқитиш жараёнида номутахассис таълим йўналиши талабаларининг касбий коммуникатив омилкорлигини шакллантириш услублари //Agrobiotexnologiya va veterinariya tibbiyoti ilmiy jurnali. – 2022. – С. 988-991. 9. Nizamov G. M. Methods of forming the professional communicative facility of the students of the field of education in the process of teaching a foreign language in higher education institutions //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022. – Т. 12. – №. 10. – С. 165-167. 10. Nizamov G. M. Important factors and efficiency of using communicative methodology in the process of teaching a foreign language, together with the criteria of professional communicative effectiveness //Conference Zone. – 2022. – С. 155-159. 11. Nizamov G. M. Important principles of foreign language learning training systems in the development of students’ professional communicative competences //Asian Journal of Multidimensional Research. – 2022. – Т. 11. – №. 10. – С. 111-113.