scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

स्वातंत्र्योत्तर काळातील सामाजिक चळवळीचे महत्त्व

शेंडे, प्रणाली

Abstract

सारांश :- 15 ऑगस्ट 1947 रोजी आपल्या भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. भारताला स्वातंत्र्य मिळण्या अगोदर आणि स्वातंत्र्य प्राप्तीनंतर सामाजिक, राजकीय, सांस्कृतिक, आर्थिक अशा विविध क्षेत्रात अनेक प्रकारच्या चळवळी होऊन गेल्या. नाण्याच्या दोन्ही बाजू प्रमाणे कुठलीही गोष्ट असो त्यांना देखील दोन बाजू असतात त्या म्हणजेच चांगलं अथवा वाईट. चळवळीच ही तसंच आहे. चळवळी सुरू झाल्यापासून तर त्या पूर्णत्वास जाईपर्यंत अनेक चांगले वाईट परिणाम समाज जीवनावर पडल्याचे दिसते. ब्रिटिश आपल्या भारतावर जवळपास दीडशे वर्ष राज्य करून गेले आपल्याला गुलामगिरीतून स्वतंत्र केले परंतु कुविचारप्रवाह, अनिष्ट रूढी, प्रथा, परंपरा तसेच अन्यायकारी प्रवृत्ती केवळ आणि केवळ स्वहित अशा विचारसरणीच्या विळख्यात आजही समाजजीवन असल्याचे दिसते. कुठलीही चळवळ घडण्यामागे बरीच कारणे असतात. सामाजिक चळवळीचा संबंध प्रामुख्याने सामाजिक परिवर्तनाशी असतो. तसेच सामाजिक चळवळ ही विशिष्ट तत्व प्रणालीवर विश्वास असणाऱ्या लोकांनी संघटित रित्या केलेला प्रयत्न आहे. सामाजिक चळवळ म्हणजे एक विशिष्ट ध्येय साध्य करण्यासाठी लोकांच्या मोठ्या गटाद्वारे एक सैलपणे आयोजित केलेला प्रयत्नआहे.समाजातील काही महत्त्वपूर्ण प्रश्नांना समोर ठेवून चळवळी आकारास येतात त्यामध्ये मिरवणुका, मोर्चे, घोषणा, आंदोलने इत्यादी कृतींचा उपयोग केला जातो. स्वातंत्र्योत्तर काळाचा विचार करता अनेक चळवळी उदयास आल्या जसे भाषिक, धार्मिक, आदिवासी, जातीय, सांप्रदायिक, शेतकरी, कामगार, पर्यावरण, दलित, शेतकरी, महिला इ.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 169 󰬎󰮇󰰌    󰰍 󰭈 󰰗  󰱳, 󰭅 Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171040 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 169-173 October 2025 Submitted:22 Sept. 2025 Revised: 27 Sept. 2025 Accepted: 20 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  :- 15 󰬎 1947  󰬉  󰬎󰮇 .  󰬎󰮇 󰫼   󰬎󰮇 󰭈󰱺 , 󰲒, 󰬎, 󰲗󰫦   󰫤󰭃  󰭈󰫳   󰬉. 󰫼󰫳 󰬁  󰭈  󰲆  󰫽     󰫽 󰬆   .    .  󰰉 󰬉  󰫽 󰫦󰫽 󰰩    󰲐   󰬉 󰲑. 󰭊󰲐 󰬉    󰫦 󰫵 󰰉  󰬉  󰬎󰭃   󰭈, 󰲆 󰰉, 󰭈,   󰬁 󰭈󰰌    󰬎  󰫳 󰫯   󰬉 󰲑.   󰫼   .    󰭈󰫯  󰲐󰫦 .     󰲆 󰫽 󰭈 󰲂 󰬬  󰲐 󰲐󰫽  󰭈󰱡 .   󰬆  󰲆 󰬀 󰬀 󰫼 󰫳 󰱚 󰱨     󰭈󰱡.  󰰍󰫦 󰭈󰲅      󰫽󰬀 , 󰰘, ,  󰫽 󰰎   . 󰬎󰮇󰰌       󰬉  , 󰲗󰫦, 󰲑, , 󰭈, , , 󰫦, , ,  . 󰬄 :- 󰬎󰮇, , , , 󰲐󰫦 . 󰭈󰬎 :-   󰱿󰬎  ,    󰬊 󰰉, 󰭈, , 󰬎     . 󰫽 󰫯  󰬆  󰫦󰫤  󰫽 .󰫦󰫤  󰰍 󰬉   󰫦, ,     󰭈󰫽 󰫳 󰭈, , 󰬎,  󰫼 󰱮   󰬬󰫤 󰱷 . 󰭈 󰬎󰫳 , 󰫼 󰲐󰫦 󰬉   󰬉 󰬬 󰬁󰰈󰱮  󰫼  󰫳 󰬎󰰉 , 󰰘, ,           󰬎󰰉  .  󰫳  󰭈󰲅       󰫽    󰬆. 󰬎󰮇󰫦  󰬆 1947 󰫦   󰬬 󰭈  󰬉. Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: 󰭈 󰰗 ,  󰱳, 󰭅 How to cite this article: 󰭈 󰰗 . ( 2025). 󰬎󰮇󰰌    󰰍, Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 169 – 173. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 170   󰲓󰫽   󰲓󰫽 󰬎󰰉  .    󰰍 󰬁 .     󰫽 󰭈󰲅, 󰬎  󰬁󰫳 󰫼󰫳 󰱆󰫳 󰲂󰫦 󰫦  .    󰲐󰫦  .   󰫽󰫦   󰱿󰬎  󰫳    󰫼  󰫽󰬀 󰬬   󰭃, 󰲐  󰫼  󰫯 󰱿󰱇󰲒 󰭃  󰫦 󰭈󰱡      󰬆 . 󰬀 󰱯 :- 󰱇  󰬎󰮇󰰌     󰰍   󰫽 󰲑 ,   󰫦     󰬅. 󰫾  :-   󰱨 󰲌󰫳    󰫼 . 󰲐  󰫳  󰰌󰭃, , 󰬎,  󰭃    󰫼  .   󰫦  󰬎󰰉 :-  󰬶󰬀 Movement  󰬄 󰬉 .   󰫦 󰫤 󰫱 󰬉 󰫦󰭈  󰬆 ?  󰫤  󰫽 . ‘’     . 󰫽  󰫳 󰲆  󰫦 󰭈󰲅 󰫦 󰬉    . 󰫮, “󰱳 󰭈󰲅󰫳  󰬋  󰲐  󰫽   󰬋    󰬆.”    󰬋  󰫽,     󰬋  ‘ ’ 󰬆.      󰫽   󰲔  󰬌 .  󰫵 󰬎󰫳 󰫼   󰫦    󰭈󰲅, 󰬎  󰬎   󰬋   󰬎 󰫼  .   󰬆      󰰉   󰱿󰬎, 󰱮, 󰬎 󰭈  󰭈󰲑󰬴 .      󰲐󰫦 .     󰫳  󰭈󰲅    . 󰲐 󰰍󰫥, 󰱇 󰫦󰬴  󰫦󰫤 󰱿󰱇󰲒   󰫽  .   󰬋  󰬋 󰫽  󰭈  󰭈 .  󰫽󰱨   󰲐󰫦 󰫼 󰭈󰱡   󰲕 󰲐󰫦   󰬆  󰫼 󰱮   󰫦 . 󰬎󰮇󰰌     :-    󰫼 󰬴  󰫽󰬴      󰬎󰰉󰫳   󰭈    󰭈  .      󰫽   󰰏  .   󰭈 󰬆 󰱯 󰭈 ,  󰬆  󰭈    󰭈 󰬆 󰫽   .   󰫽   󰬆. 󰬎󰮇󰰌        󰬉   󰰉  󰫽  󰭈 . 1 ) 󰫦   :-  󰲆 󰫦     󰫯 󰲑󰱯󰲆 . , ,  󰫽  󰭈     󰫯 󰱯 󰬀 . 1978  1979 󰬀  󰫳 󰬇  󰰈󰱮    󰰉   ‘  ’  󰬆. 󰫼󰫳 󰲌 ,    .  󰫦   󰫦 󰬀 . 1 )   :- Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 171 .. 1730 󰬀 󰬎󰬉 󰬍   󰫼 󰬎󰫳 󰭈  󰲑.   󰭈󰫳 󰬎󰰉 .. 1973 󰬀       ‘ ’ 󰬆.  󰲌 󰬎󰫳 󰭈        󰫳 󰬀    󰫦 󰫤 . 2 ) 󰬂  :-   󰭈 󰫦  󰲀   󰬂  󰭈󰱮 . .. 1883  1989 󰰩 󰬂  󰰉 .   󰫯 󰱿󰱇󰲒 󰬆 ‘ ’ . 1986  1987 󰬀 󰰗 󰫮 󰫳 , 1992  1994 󰬀 󰰗 󰬬, 󰫳 󰫤󰫦   󰰉 . 󰫽   ,   , 󰲀   . 3 ) 󰫦   :-  󰫦  󰰉 󰬬  󰲒  󰰍   󰲇  󰰘  . 󰫦   󰰈 .. 1988  1989 󰬀 . 󰫦     1979 󰬀   󰰈 󰫦󰭈 1961 󰬀 ‘  󰰉’ 󰫳 󰬎 .  󰬎    󰬇 󰬆 󰰈 ,         . 󰫦   󰫯 󰱯 󰬆  󰫦 󰬬 󰬎󰰉 󰬎  . 4 ) 󰰗 󰬋  :- .. 1973 󰬀 󰭀󰫮󰬾 󰭈󰬉  󰬬  󰫼 󰫼  󰫤   󰬎 󰫽 󰲐 (KSSP) 󰫳 󰫽 NGO 󰱨 ‘ 󰬋 ’ 󰰉 󰫼 .  󰫿 󰲗󰫦   󰲐 󰰗 󰬋 󰬆󰫼 󰫦    . 2 ) 󰲑  :- 󰬎󰮇󰫦 󰭈 󰬎󰮇󰰌  󰲑󰰎  󰲒 󰱆    󰲑 . 1 )   :-   󰲑󰰎   󰬉 󰫵   .  1968 󰬀   󰫼 .  1973 󰬀    󰱇󰲒 󰫦  󰬎 . 2 )   :-  󰲑󰰎   󰫽󰫳 󰬎󰫳 󰬎󰰌  .   󰫽  󰱮 󰬊    . 3 )    :- 󰲑󰰎󰫳 󰬀     󰰍 .  󰭈       󰬎  . 󰲇 󰲑  󰬉  . .. 1920  1930 󰬀 󰬶  󰫵  󰫳 󰫽    . 󰫽 󰭈 󰲑      . 1 )   :- 1920 󰬀 󰲇   󰬀   󰱫.  󰬉   󰲑󰰎  󰲌󰫳     󰫽 󰲌      󰰉    󰲑󰰎 . 2 )   :-   󰲓  󰭈   󰱿   󰰍  . 3 )    󰲐  :- Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 172 󰲑  1946     󰲆 ,   ,   󰲑   󰫽      󰱯 . 4 ) 󰫳   󰫵  :-  1985 󰫳   󰬉󰲎  󰫮 -󰰗  , 󰰣, 󰰀 󰬎󰫳  󰲑󰰎  󰬁  󰱇󰲒  󰬎  󰲑󰰎   . 3 )   :-      󰫵 󰫳 󰲐       󰫳  󰫼  󰭈      .  󰰉 󰬉   󰲐 󰬆  1948 󰬀 󰲑   󰫼 . 1952   󰬍 󰫦   󰫼 .  󰫳 󰫼 󰲐󰫦  󰫽󰫳 󰬎  󰬋   , 󰰘,    󰬀  󰬎󰰉 󰫤 . 4 )   :- 󰬎󰮇󰫦  󰬬󰫳   󰬉. 󰫽󰭈 󰬬󰫳  󰫼   󰬎󰫳 󰲒 󰬎󰮇󰰌     󰬉. 󰲇       󰲑. 󰫽󰬀   (󰫦 1980),  󰬉 󰫦   (󰬋󰰗 1980),   ( 1982) 󰫦 󰱇󰲒   󰫦󰱇󰲒  (1988-1989)      󰬎󰮇󰰌    󰬎󰰉 󰫤 . 5 )   :-   󰰍   󰭃    . .. 1904 󰬀    .      󰫽    󰲑.  󰫽 1920     .   1960 󰰩   .   󰫳      1980  50% 󰰌   󰬀 . 6 )   :- ..1975    󰫦 󰬆  . 󰬎󰮇󰭈󰱺 1960  1975 󰫳 󰬆   , , 󰲐, , 󰭈      󰫽 󰭈, 󰫤 󰭈, 󰰚 , 󰫽,  󰲓, 󰰀   󰭈󰲅    󰫵     .  󰰌 󰫤   󰫽 󰫰  󰬁 , 󰫽󰫳 󰬉󰫦 󰲇 󰫵    󰬎 󰬆 ‘󰫵  ’ 25  1993 󰬀   󰬎 󰬎 󰫼 . 󰬎󰮇󰰌    󰰍 :-    󰲌 󰰍 󰬅 󰫤󰭃       󰰍  󰰉 󰫤 .   󰫤  󰫽  󰫦    󰫳 󰬉 . 󰭈󰫽    󰫽 󰫽 󰫤󰭃, 󰲐󰬎 󰱫 .   󰲆 󰬬    󰰍 .     󰫦 .   󰭈  󰫽 󰭑     .  , 󰫦   󰰍󰫳 .  󰲌󰱇󰲒 , 󰫦 , 󰲑     󰬉 󰫽   󰱞 󰭈 󰲑󰰎, 󰲌   󰬎󰮇    .  󰫦 󰬎󰬎  󰫮  ,  󰬎  . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 173 󰬍󰫦 :-    󰭈󰫳   󰲒, 󰲗󰫦, 󰲗󰫦,   . 󰭈󰫽   󰫽  󰫽  󰱫 .     , 󰫽   󰫽     󰫽  󰬬 󰫤󰭃   󰫳 󰫯  .   󰬉 󰫽     󰱿󰫳, 󰫳      . 󰫦        󰫳 󰬎 󰭈󰲅 󰫦  .      󰬬󰫳 󰫼 󰬬 󰬉 󰫽, 󰫽󰫳   󰬁   . 󰲑󰰎     ,   󰬉 󰫽   󰲑󰰎󰫳  󰬎 󰬉 󰫽  󰫥  󰭑󰱮󰫳 󰫯 󰲑   .  󰲄󰬆     󰬆  󰲒,    󰫽 󰭈󰲅, 󰬎  󰬁󰫳   󰫦  .  󰭈󰲅    󰰍 󰬁 .  󰭈󰲅  󰫦󰲑   󰫽    .  󰬋-󰬋 󰬁, 󰫽  󰬋-󰬋 󰭈    󰫦 . 󰬎󰫳 󰱷, ,     󰭃  󰲐  󰬁󰰈󰱮    󰭈󰫽  󰱳 󰫦󰱿 . 󰫦 󰬶  :- 1.  󰬌 ; (2010), ‘  ’, . 2.  . .  ; ( 2011), ‘  󰲌’ 󰭈 -  󰲓. 3.  󰫤 ; (2011) 󰫦 󰰌, ‘ 󰲌 ’,  󰭈 -  4.   ; (1  2006), ‘󰲇 󰲌  ’ 󰭈 󰭈  󰲌 - 󰬅 󰰗󰭅,  󰱳 󰬉. 5. Rao M. S. ; (1979), A Social Movement and Social Transformation, New Delhi.