UMUMTA'LIM MAKTABLARIDA XOʻR VA VOKAL TOʻGARAKLARINI TASHKIL ETISH

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA XOʻR VA VOKAL TOʻGARAKLARINI TASHKIL ETISH Andijon davlat pedagogika instituti “Tasviriy san’at va musiqa ta’lim” kafedrasi dotsenti Raimova Dilfuza Maxamatsaliyevna Andijon davlat pedagogika instituti “Ijtimoiy va amaliy fanlar” fakulteti “Musiqa taʼlim” yoʻnalishi 2-bosqich 201-guruh talabasi Qurbonova Rahimaxon Shermaxammad qizi Annotatsiya: Ushbu maqolada umumtaʼlim maktablarida xoʻr va vokal toʻgaraklarini tashkil etish jarayoni, metodik tamoyillar, repertuar tanlash, vokal tarbiyasi, sahna madaniyatini shakllantirish masalalari taʼlim-tarbiya jarayoniga qoʻshadigan o‘rni, hamda amaliy misollar orqali to‘garaklarning yoshlar maʼnaviyatini rivojlantirishdagi ahamiyati yoritiladi. Kalit so‘zlar: xor san’ati, vokal mashg‘ulotlari, musiqa ta’limi, repertuar, ijrochilik madaniyati, estetik tarbiya. ORGANIZATION OF CHOIR AND VOCAL CLUBS IN GENERAL EDUCATION SCHOOLS Annotation: This article examines the process of organizing choir and vocal clubs in general education schools, methodological principles, repertoire selection, vocal training, and the formation of stage culture. It also highlights the significance of such clubs in the educational process and their role in nurturing students’ spiritual and cultural development through practical examples. Keywords: choral art, vocal training, music education, repertoire, performance culture, aesthetic education. ОРГАНИЗАЦИЯ ХОРОВЫХ И ВОКАЛЬНЫХ КРУЖКОВ В ОБЩЕОБРАЗОВАТЕЛЬНЫХ ШКОЛАХ Аннотация: В данной статье рассматриваются процесс организации хоровых и вокальных кружков в общеобразовательных школах, методические принципы, подбор репертуара, вокальное воспитание и формирование сценической культуры. Также раскрывается PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) значение данных кружков в образовательном процессе и их роль в духовно-нравственном развитии учащихся на основе практических примеров. Ключевые слова: хоровое искусство, вокальные занятия, музыкальное образование, репертуар, исполнительская культура, эстетическое воспитание. KIRISH Bugungi kunda, umumta’lim maktablarida xoʻr va vokal to‘garaklarini tashkil etish nafaqat o‘quvchilarning musiqiy iste’dodini rivojlantirish, balki ularning ma’naviy dunyoqarashi, nutq madaniyati hamda sahnadagi o‘zini tutish malakasini shakllantirishda muhim omildir. Maktabdagi musiqa mashg‘ulotlari ko‘p hollarda nazariy bilim bilan cheklanib qolishi mumkin, biroq to‘garaklar amaliy ijrochilikni yo‘lga qo‘yish orqali ta’lim jarayonini to‘ldiradi va bolalarda estetik did, ritm sezgirligi hamda ijodiy tafakkurni kuchaytiradi. Bunday to‘garaklar o‘quvchilarni bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish bilan birga, ularning nutq, nafas, talaffuz va ritm sezgirligini yaxshilaydi. To‘garaklar tashkil etish jarayonida o‘quvchilarning yosh, qiziqish va ovoz xususiyatlari hisobga olinadi: boshlang‘ich sinflarda ko‘proq bolalar qo‘shiqlari va sodda ovoz mashqlari, yuqori sinflarda esa ko‘p ovozlik, sahna madaniyati va xor repertuarini boyitishga e’tibor qaratiladi. To‘garakni tashkil etishda avvalo o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, ovoz tembri va diapazonini aniqlash zarur. Boshlang‘ich sinflarda sodda, bir ovozli bolalar qo‘shiqlari, yuqori sinflarda esa murakkab, ko‘p ovozli kompozitsiyalar tanlanadi. Mashg‘ulotlar ovozni to‘g‘ri sozlash, nafas olish, rezonansni ochish, artikulyatsiya va diktsiyani shakllantiruvchi mashqlar orqali boshlanishi talab etiladi. Bu vokal gigiyenasiga rioya qilish, ovozni zo‘riqtirmaslik va tovush jarohatlarining oldini olish uchun muhimdir. Xoʻr va vokal to‘garaklari o‘quvchilarni ijodkor, faollikga tayyor, sahnaviy madaniyatga ega shaxslar sifatida tarbiyalaydi. Bunday to‘garaklar musiqa ta’limining amaliy ko‘rinishi sifatida nafaqat iqtidorlarni yuzaga chiqaradi, balki maktab ma’naviy muhitini boyitadi va yoshlarning umumiy estetik rivojiga xizmat qiladi. METADALOGIYA PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Xoʻr jamoasini shakllantirishda partiyalarni to‘g‘ri taqsimlash katta ahamiyatga ega. O‘quvchilarni soprano, alto, tenor va basga bo‘lish jarayoni shoshiltirilmasdan, ovoz tekshiruvi va individual tinglashlar asosida amalga oshirilishi kerak. Jamoa ichida ovoz balansi saqlanishi uchun kuchli va sust ovoz egalari bir xil qatorda joylashtiriladi. Bundan tashqari, mashg‘ulotlarda ritm o‘qish, nota bilan ishlash, tempi, dinamika, legato va stakkato kabi ijro uslublarini o‘rgatish o‘quvchilarda musiqa savodxonligini kengaytiradi. Repertuar tanlash to‘garak samaradorligining asosiy omillaridan biridir 1 . Tanlangan qo‘shiqlar mazmunan tarbiyaviy, yoshga mos, milliy qadriyatlarni aks ettiruvchi bo‘lishi, shuningdek, xalq kuylaridan moslashtirilgan asarlar va zamonaviy bolalar qo‘shiqlari bilan boyitilishi lozim. Milliy musiqa bilan bir qatorda jahon musiqa merosi namunalaridan foydalanish o‘quvchilarning musiqiy dunyoqarashini kengaytiradi. Rahbar avvalo vokal gigiyenasi, to‘g‘ri nafas olish, ovozni zo‘riqtirmaslik, tovushni ochishda mashqlar tizimiga asoslanadi. Mashg‘ulotlar muntazam bo‘lishi, har bir darsda solfedjio, ritm mashqlari, individual va guruh vokal mashqlari o‘rin olishi kerak. Xor jamoasi uchun ovozlarni to‘g‘ri taqsimlash ham muhim: soprano, alto, tenor va bas kabi partiyalar o‘quvchilar ovoz diapazoni va tembriga qarab belgilanadi. Boshlang‘ich bosqichda ikki ovozlikdan boshlash, keyinchalik ko‘p ovozlikka o‘tish maqsadga muvofiq. Repertuar tanlashda yoshga mos, mazmunan tarbiyaviy, milliy va jahon mumtoz musiqasiga oid namunalar uyg‘un tarzda tanlanishi lozim. O‘zbek milliy qo‘shiqlari, bolalar uchun mos bastakorlar asarlari, xalq kuylaridan moslashtirilgan vokal-kompozitsiyalar, shuningdek, zamonaviy tarbiyaviy qo‘shiqlar repertuarni boyitadi 2 . To‘garak jarayonida o‘quvchilarni tadbirlar, bayramlar, ko‘rik-tanlovlar, maktab konsertlariga tayyorlash ularning motivatsiyasini oshiradi. Texnik jihozlar ham muhim: pianino yoki elektron sintezator, mikrofonlar, akustika uchun kichik jihozlar, notali materiallar va fonogrammalar qo‘llanishi mashg‘ulot samaradorligini oshiradi. Shuningdek, xor rahbari o‘quvchilar bilan psixologik muloqotga e’tibor berib, jamoada bir-birini tinglash, intizom, mas’uliyat, sahna madaniyatiga amal qilishni o‘rgatadi. Muntazam ovoz tekshiruvlari, 1 Yoʻldoshev, B. Musiqa taʼlimi metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2019-yil. 2 Joʻraboyev, R. Xo‘r sanʼati asoslari. Toshkent: Sanʼat, 2017-yil. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) mashg‘ulotlar samaradorligi tahlili va har chorakda kichik konsertlar tashkillashtirilishi yo‘nalishning izchil olib borilishiga xizmat qiladi. Umuman, maktabda xor va vokal to‘garaklarini yo‘lga qo‘yish nafaqat musiqa savodini oshiradi, balki shaxsning ijtimoiylashuvi, ma’naviy tarbiyasi, o‘ziga ishonch va nutq madaniyatini rivojlantiruvchi muhim jarayondir. Bugungi kunda umumtaʼlim maktablarida xo‘r va vokal to‘garaklarini tashkil etishning dolzarbligi bir necha jihatdan namoyon bo‘ladi: 1-Yoshlar maʼnaviy va estetik rivojlanishi: Zamonaviy texnologiyalar va raqamli media ta’siri ostida o‘quvchilar ko‘pincha vizual va tezkor axborotga o‘rganib qoladi. Shu bois, musiqa va vokal mashg‘ulotlari orqali ularni ruhiy barqarorlik, estetik did va madaniy qadriyatlarga hurmat bilan tarbiyalash ayni muddao hisoblanadi. 2-Ijodiy tafakkur va innovatsion ko‘nikmalarni shakllantirish: Hozirgi davrda ijodiy tafakkur nafaqat san’atda, balki ilm-fan, texnologiya va biznes sohalarida ham talab qilinadi. Xo‘r va vokal mashg‘ulotlari bolalarda muammolarni ijodiy yechish, o‘zini ifoda etish va yangi g‘oyalarni amalga oshirish qobiliyatini rivojlantiradi. 3-Ijtimoiy kompetensiyalarni rivojlantirish: Ko‘p ovozli ijro va jamoaviy mashg‘ulotlar bolalarda hamkorlik, mas’uliyat, tinglash va uyg‘unlik ko‘nikmalarini oshiradi. Bu esa ularni jamiyatda samarali ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi. 4-Milliy va global madaniyatni uyg‘unlashtirish: Xor va vokal to‘garaklari orqali o‘quvchilar nafaqat milliy musiqa merosini o‘rganadi, balki jahon musiqasi namunalarini tinglash va ijro etish orqali global madaniyat bilan tanishadi. Bu esa ularning dunyoqarashi va madaniy savodxonligini oshiradi. ADABIYOTLAR TAHLILI Umumtaʼlim maktablarida xoʻr va vokal toʻgaraklarini samarali tashkil etishda o‘qituvchining musiqa pedagogikasiga oid bilimlari bilan bir qatorda, psixologik yondashuvi ham muhimdir. Har bir o‘quvchining ovoz tembri, diapazoni va sahna qo‘rquvi darajasi turlicha bo‘lganligi sababli, individual yondashuv asosida mashg‘ulotlar olib borish kerak. Mashg‘ulotlar avval ovozni “qizdirish” mashqlaridan boshlanadi, rezonansni ochish, artikulyatsiyani yumshatish, lab trillari, diafragmal nafas mashqlari shular jumlasidan. Bu jarayon ovozni sog‘lom rivojlantirish va vokal shikastlanishlarning oldini olishda juda muhim hisoblanadi. Musiqa ta’limi PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) nafaqat o‘quvchilarning estetik didini shakllantirish, balki ularning ijodiy qobiliyati, nutq madaniyati va shaxsiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Xor va vokal to‘garaklari maktabdagi musiqa ta’limining eng amaliy qismi bo‘lib, o‘quvchilarda sahna madaniyati, jamoada ishlash ko‘nikmasi va vokal mahoratini rivojlantirish imkonini yaratadi. Mazkur to‘garaklar yoshlarning ritm sezgirligi, musiqiy tafakkuri va ijodiy tafsiyalarini oshirish bilan birga, ularni milliy va jahon musiqiy merosi bilan tanishtiradi. Shu bois, xo‘r va vokal to‘garaklarini samarali tashkil etish jarayoni metodik jihatdan puxta ishlab chiqilishi, repertuarni tanlash va mashg‘ulotlarni tizimli olib borish muhim ahamiyat kasb etadi. Xo‘r tuzilishida baland ovozli bolalarni faqat soprano yoki yetakchi partiyalarga joylashtirish to‘g‘ri emas, ayrim hollarda ovozi baland bo‘lsa ham, tembri pastroq bolalar alt yoki tenor partiyalariga mos tushishi mumkin. Shuning uchun rahbar partiyalarni taqsimlashda sinov mashqlarini o‘tkazishi, diapazonni aniqlashi va partiya tanlashni shoshilmasdan bosqichma-bosqich amalga oshirishi kerak. Bundan tashqari, jamoa ichida ovoz balansi saqlanishi uchun kuchli ovoz egalari va sust ovozlilarni aralashtirib joylashtirish yaxshi natija beradi. Mashg‘ulotlarda musiqiy savodxonlik ham rivojlantiriladi: ritm o‘qish, notaga qarab kuylash, qaydlarni eshitib aniqlash, dinamik belgilarni tushunish, tempi o‘zgartirish, legato-stakkato kabi ijro uslublari bilan tanishish o‘quvchilarni professionalroq qiladi. Ko‘p hollarda vokal to‘garaklari faqat qo‘shiq aytishga yo‘naltiriladi, lekin ritm plastikasini, sahna harakatlari, xo‘r obyektiga kirish-chiqish madaniyatini o‘rgatish ham muhim. Bu nafaqat sahna ko‘rinishini go‘zal qiladi, balki bolalarda jamoa uyg‘unligini kuchaytiradi. Xo‘r va vokal to‘garaklarini tashkil etish orqali o‘quvchilarda musiqiy ko‘nikmalar bilan birga ijtimoiy va psixologik kompetensiyalar shakllanadi. Masalan, jamoaviy ijro jarayonida bolalar murakkab qarorlar qabul qilish, o‘zaro mas’uliyatni taqsimlash va konfliktlarni konstruktiv hal etish tajribasiga ega bo‘ladi. Shu bilan birga, vokal mashg‘ulotlar diqqat va eshitish qobiliyatini oshiradi, bu esa o‘quvchilarning boshqa fanlarda, xususan til va matematika ko‘nikmalarida ham samaradorligini oshirishga yordam beradi. To‘garak ishida milliy musiqiy ornamentlar, xalq kuylarini zamonaviy aranjimanlar bilan uyg‘unlashtirish bolalarda ijodiy tafakkurni rivojlantiradi va musiqiy eksperimentga qiziqishni uyg‘otadi. Shuningdek, sahna va mikrofon bilan ishlash texnikasi, ovoz yozuvi va tahririni o‘rganish bolalarda texnologik PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) savodxonlikni oshiradi va ularni musiqa sanoati bilan bog‘liq zamonaviy kasblarga tayyorlaydi. Xo‘r va vokal mashg‘ulotlari orqali o‘quvchilar o‘z hissiy tajribasini ifoda etish va empatiya qobiliyatini rivojlantirish imkoniga ega bo‘ladi: musiqa orqali boshqalarning his-tuyg‘ularini tushunish va ularni uyg‘un tarzda ifodalash o‘quvchilarda ijtimoiy intellektni oshiradi. Shu bilan birga, mashg‘ulotlarda improvizatsiya va kompozitsiya ko‘nikmalarini kiritish bolalarda ijodiy mustaqillikni shakllantiradi, ularni kelajakda ijodiy va ilmiy faoliyatga tayyorlaydi. NATIJALAR To‘garak faoliyatini maktabning boshqa fanlari bilan integratsiya qilish ham ijodkorlikni oshiradi. Masalan, adabiyot darslarida o‘rganilgan she’rlar musiqaga moslab kuylanadi, tarix darslarida o‘rganilgan davr madaniyatiga mos asarlar ijro etiladi. Milliy va xorijiy kompozitorlarning hayoti, musiqiy asarlar tarixi haqida suhbatlar o‘quvchilarning musiqaga qiziqishini yanada kuchaytiradi. Shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish fonogramma yozish, vokalni yozib tahlil qilish, nota dasturlaridan foydalanish o‘quvchilarning o‘z ustida ishlash jarayonini interaktiv qiladi. Xor va vokal to‘garaklarining samaradorligi ko‘p jihatdan ijodiy muhitga bog‘liq. O‘qituvchi o‘quvchilarni rag‘batlantirishi, ijodiy tashabbuslarini qo‘llabquvvatlashi, solistlikka qo‘rqmaslikni o‘rgatishi lozim. Har bir mashg‘ulotdan so‘ng kichik aks ettirish (refleksiya) ishlari, baholash, o‘z-o‘zini tahlil qilish jarayoni o‘quvchilarda mas’uliyatni oshiradi. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlik, ularning farzandining san’atga bo‘lgan qiziqishini qo‘llabquvvatlashi ham muhim omildir. Mashg‘ulotlarni interaktiv tarzda tashkil etish vokal yozuvlarini tahlil qilish, fonogramma bilan ishlash, mobil ilovalar orqali nota o‘rganish o‘quvchilarning qiziqishi va mustaqil ishlash ko‘nikmasini oshiradi. To‘garak faoliyati faqat auditoriya ichidagi mashqlar bilan cheklanib qolmasdan, maktab ichki tadbirlari, bayramlar, ko‘rik-tanlovlar, festival va konsertlarda ishtirok etish orqali mustahkamlanadi. Sahna harakati, libos uyg‘unligi, jamoa bo‘lib kirib-chiqish, intizom kabi jihatlar o‘quvchilarda mas’uliyat va estetik madaniyatni shakllantiradi. XULOSA Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, umumtaʼlim maktablarida xo‘r va vokal toʻgaraklarini tashkil etish o‘quvchilarning musiqiy tafakkuri, estetik didi, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Mazkur to‘garaklar orqali o‘quvchilar nafaqat vokal mahoratini egallaydi, balki sahna madaniyati, jamoada ishlash, ritm sezgirligi, nutq madaniyati va o‘ziga ishonch kabi shaxsiy sifatlarni ham shakllantiradi. Xo‘r jamoasini shakllantirishda o‘quvchilarning yosh va individual ovoz xususiyatlariga tayangan holda partiyalarni to‘g‘ri taqsimlash, repertuarni yoshi, tarbiyaviy mazmuni va murakkablik darajasiga ko‘ra tanlash, mashg‘ulotlarni muntazam metodik asosda olib borish jarayonning muvaffaqiyatini belgilaydi. Milliy musiqiy meros namunalarini xo‘r repertuariga kiritish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish, o‘quvchilarni tanlov va konsertlarda faol ishtirok ettirish ularning motivatsiyasini oshiradi. Umuman olganda, xor va vokal to‘garaklari maktab taʼlimining ajralmas qismi sifatida yosh avlod maʼnaviy kamoloti, musiqiy madaniyatini shakllantirish hamda ularni jamiyatga estetik jihatdan yetuk shaxslar sifatida tarbiyalashda katta ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Yoʻldoshev, B. Musiqa taʼlimi metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2019-yil. 2. Joʻraboyev, R. Xor sanʼati asoslari. Toshkent: Sanʼat, 2017-yil. 3. Qosimova, M. Maktabda musiqa darslarini tashkil etish metodikasi. Toshkent: Fan va Texnologiya, 2020-yil. 4. Hasanov, A. Vokal tarbiyasi va sahna madaniyati. Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va Sanʼat nashriyoti, 2016-yil. 5. Sodiqova, D. Bolalar musiqa ijodiyoti va xor ijrochiligi. Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2021-yil. 6. Karimova, Z. Musiqa pedagogikasi nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Sharq, 2018-yil.