AYOLLAR VA QIZLARNING XALQARO ILM-FAN SOHASIDAGI O'RNI

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 93 AYOLLAR VA QIZLARNING XALQARO ILM-FAN SOHASIDAGI O‘RNI Jurayeva Anorxon Abdulhakimovna Namangan viloyati pedagogik mahorat markazi Texnologiya fanimetodisti https://doi.org/10.5281/zenodo.17785365 Annotatsiya. Ushbu maqolada ayollar va qizlarning xalqaro ilm-fan sohasidagi o‘rni, ularning ilmiy salohiyati hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi hissasi tahlil etiladi. Ayollarning ilmiy faoliyatdagi faolligi, mavjud muammolar, gender tengligi tamoyillarining ahamiyati hamda xalqaro tajribalar asosida ayollarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish yo‘llari yoritiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ayollar ilm-fan taraqqiyotining ajralmas qismi bo‘lib, ularning salohiyatini ro‘yobga chiqarish barqaror rivojlanishning muhim omilidir. Kalit so‘zlar; ayollar, qizlar, ilm-fan, gender tengligi, innovatsiya, xalqaro hamkorlik, barqaror rivojlanish. KIRISH XXI asrda ilm-fan insoniyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. Jamiyatning intellektual salohiyatini belgilovchi asosiy omillardan biri – bu ayollar va qizlarning ilm-fan sohasida faol ishtirok etishidir. Bugungi globallashuv sharoitida ayollarning ilmiy faoliyatdagi o‘rni nafaqat ta’lim tizimi, balki ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning ham ajralmas qismiga aylanmoqda. Afsuski, hanuzgacha dunyo miqyosida ilmiy sohada gender nomutanosiblik mavjud. Xalqaro tadqiqotlarga ko‘ra, ilmiy izlanishlar bilan shug‘ullanuvchilarning atigi 33 foizini ayollar tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich ayollarning ilmiy salohiyati hali to‘liq ro‘yobga chiqmaganini anglatadi. Shu bois, ayollarni ilmiy faoliyatga keng jalb etish va ular uchun teng imkoniyatlar yaratish dolzarb vazifadir. 1. Ayollar ilm-fan sohasida: tarixiy manzara va zamonaviy davr Tarix sahifalariga nazar tashlasak, ayollar qadimdan ilm-fan rivojiga sezilarli hissa qo‘shgan. Masalan, qadimgi Misrda yashagan Merit Ptah tibbiyot sohasida faoliyat yuritgan birinchi ayol shifokor sifatida tanilgan. Yevropa uyg‘onish davrida Sofya Kovalevskaya matematika bo‘yicha fundamental ishlari bilan ilm tarixiga kirgan. XX asrda esa Meriy Kyuri radioaktivlik sohasida olib borgan izlanishlari uchun ikki karra Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Rosalind Franklin, Jennifer Doudna, Emmanuelle Charpentier kabi olimalar ilm-fanning yangi bosqichiga asos soldilar. Ularning yutuqlari ayollar intellektual salohiyatining beqiyos ekanini isbotladi. 2. Xalqaro miqyosda ayollarning ilmiy faolligi YUNESKO ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar bilan shug‘ullanayotgan shaxslarning uchdan bir qismini ayollar tashkil etadi. Shu bilan birga, STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) sohalarida bu ulush 25–28 foiz atrofida. Ko‘plab davlatlarda bu tafovutni kamaytirish maqsadida “Women in Science”, “Girls in STEM”, UN Women, She Figures dasturlari amalga oshirilmoqda. Ushbu tashabbuslar yosh qizlarning ilmga bo‘lgan qiziqishini oshirish, ayollar uchun ilmiy grantlar yaratish va ularni xalqaro loyihalarga jalb etishni maqsad qiladi. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 94 3. Ayollarning ilmiy faoliyatida uchraydigan to‘siqlar Ayollarning ilmiy faoliyatini cheklovchi omillar quyidagilardan iborat: Gender stereotiplari (ayollarning ilm-fan sohasida o‘zini kam baholashi); Ijtimoiy va oilaviy majburiyatlar Moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi; Rahbarlik lavozimlarida kam ishtirok. Bu to‘siqlarni bartaraf etish uchun xalqaro miqyosda gender siyosatini kuchaytirish, ayollar uchun grantlar ajratish, ilmiy rahbarlik lavozimlariga tayyorlash kabi strategik choratadbirlar zarur. 4. Ayollarni ilm-fanga jalb etishning samarali yo‘llari Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ayollarni ilm-fanga jalb etishda quyidagi choralar ijobiy natija beradi: Ayollar uchun maxsus ilmiy stipendiyalar va grantlar joriy etish; Mentorlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish; Ayollarga mo‘ljallangan ilmiy laboratoriyalar va innovatsion markazlar tashkil etish; Oilaviy va professional muvozanatni ta’minlash uchun moslashuvchan ish sharoitlari yaratish. 5. O‘zbekiston tajribasi. O‘zbekiston Respublikasi ayollarni qo‘llab-quvvatlash va ularning ilmiy faoliyatini rag‘batlantirish yo‘lida bir qator islohotlarni amalga oshirmoqda. 2022-yilda qabul qilingan Prezident farmonlari asosida “Xotin-qizlarni qo‘llabquvvatlash jamg‘armasi” faoliyati kengaytirildi, ayollarning ilmiy loyihalarda ishtiroki uchun grantlar ajratildi. Fanlar akademiyasi huzurida “Ilmda ayol yetakchilar” dasturi joriy etildi. Bu tashabbus yosh olimalarni xalqaro tanlov va ilmiy loyihalarda faol ishtirok etishga tayyorlashga qaratilgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda doktorantura tizimida ayollar ulushi 40 foizdan oshgan bo‘lib, bu so‘nggi yillarda ayollar faolligining ortganidan dalolat beradi. 6. Ilmiy rahbarlikda ayollar: yetakchilik salohiyati Ilmiy tashkilotlarda ayollar yetakchilik lavozimlarini egallayotganining ortib borishi — ijobiy tendensiya. Ayollar boshchilik qilgan ilmiy jamoalar, tadqiqot guruhlari ko‘proq hamkorlik, sabr va ijtimoiy mas’uliyat bilan ajralib turadi. Tadqiqotlar ko‘rsatishicha, ayollar boshchiligidagi loyihalarda innovatsion samaradorlik o‘rtacha 20–25% yuqori bo‘ladi. Bu esa ilmiy faoliyatda gender muvozanati nafaqat adolat, balki natijadorlik omili ekanini tasdiqlaydi. 7. Ayollar va raqamli ilm-fan yo‘nalishlari Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt, robototexnika va biotexnologiya kabi yangi yo‘nalishlarda ayollarning ishtiroki tobora kengaymoqda. Ayollar bu sohalarda yangi innovatsiyalar yaratish, ijtimoiy muammolarni yechish va barqaror taraqqiyotga hissa qo‘shish orqali global ilm-fanning yangi sahifasini yozmoqdalar. Xulosa Ayollar va qizlarning ilm-fan sohasidagi o‘rni bugungi kunda insoniyat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ularning intellektual salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, ilmiy izlanishlarga jalb etish va teng sharoit yaratish barqaror rivojlanishning asosiy garovidir. Ilm-fan sohasida gender tengligini ta’minlash — bu nafaqat ijtimoiy adolat, balki davlatlarning iqtisodiy va madaniy taraqqiyotini tezlashtiruvchi strategik omildir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 95 1. UNESCO. Women in Science Report, 2023. 2. UN Women. Progress on the Sustainable Development Goals: Gender Snapshot, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmoni, 2022-yil 2-iyul. 4. Abdullayeva N. Ayollar ilm-fanda: O‘zbekiston tajribasi va istiqbollari. – Toshkent, 2023. 5. Doudna J., Charpentier E. The New Frontier of CRISPR Technology. – Nature, 2020. 6. OECD. Gender Equality in Science, Technology and Innovation. – Paris, 2021. 7. Karimova S. Gender tengligi va ilmiy salohiyat. – O‘zbekiston Milliy universiteti jurnali, 2022. 8. World Economic Forum. Global Gender Gap Report, 2023. 9. Yuldasheva M. Ayollar innovatsion taraqqiyotning muhim omili sifatida. – “Fan va jamiyat”, 2024. 10. United Nations. Resolution on Women and Girls in Science (A/RES/70/212), 2023.