HUQUQIY ONG VA YOSHLAR: QONUNLARNI ANGLASH MADANIYATI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 95 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17785303 HUQUQIY ONG VA YOSHLAR: QONUNLARNI ANGLASH MADANIYATI Fozilov Faxriddin Farhodjon oʻgʻli Sarbon xususiy universiteti Yurisprudensiyaga yoʻnalishi Huquqiy fanlar kafedrasi 1-bosqich talabasi E-mail: fozilovfahrid[email protected]om ANNOTATSIYA Maqolada yoshlarning huquqiy ongini shakllantirish va qonunlarni anglash madaniyatini rivojlantirish jarayoni tizimli, aksiologik va empirik yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari yoshlar orasida huquqiy tafakkur, adolatga ishonch va fuqarolik mas’uliyatining kuchayib borayotganini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, raqamli huquqiy madaniyatning shakllanishi huquqni qadriyat sifatida anglashga yangi o‘lcham kiritmoqda. O‘zbekiston tajribasining Germaniya, Janubiy Koreya va Turkiya modellari bilan qiyosiy tahlili huquqiy tarbiya tizimiga interaktiv va innovatsion metodlarni joriy etish zarurligini asoslaydi. Kalit so‘zlar: huquqiy ong, huquqiy madaniyat, yoshlar, aksiologik yondashuv, raqamli huquq, fuqarolik mas’uliyati, adolat qadriyati. ABSTRACT The article examines the development of youth legal consciousness and the culture of understanding laws through systematic, axiological, and empirical approaches. Findings reveal a growing sense of justice, civic responsibility, and respect for law among Uzbek youth, alongside the emergence of digital legal culture. Comparative analysis with Germany, South Korea, and Turkey underscores the importance of integrating interactive and value-based methods into Uzbekistan’s legal education system to strengthen legal awareness and social responsibility. Keywords: legal consciousness, legal culture, youth, axiological approach, digital law, civic responsibility, justice values. АННОТАЦИЯ В статье исследуется формирование правового сознания и культуры понимания законов среди молодежи Узбекистана на основе системного, аксиологического и эмпирического подходов. Результаты показывают рост правового мышления, гражданской ответственности и уважения к закону, а INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 96 также формирование цифровой правовой культуры. Сравнительный анализ с опытом Германии, Южной Кореи и Турции подтверждает необходимость внедрения интерактивных и ценностно-ориентированных методов в систему правового воспитания Узбекистана. Ключевые слова: правовое сознание, правовая культура, молодежь, аксиологический подход, цифровое право, гражданская ответственность, ценности справедливости. KIRISH Zamonaviy O‘zbekiston taraqqiyotining strategik yo‘nalishlari orasida fuqarolarning, ayniqsa yosh avlodning huquqiy ongini shakllantirish va huquqiy madaniyatini yuksaltirish dolzarb ijtimoiy-siyosiy masalalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. Mustaqillik yillarida mamlakatda amalga oshirilayotgan demokratik islohotlar, konstitutsiyaviy qadriyatlar va qonun ustuvorligi tamoyilining kuchaytirilishi yoshlarning huquqiy tafakkurini rivojlantirishni davlat siyosatining muhim tarkibiy qismiga aylantirdi. Huquqiy ong — bu shunchaki qonunlarni bilish emas, balki insonning huquqqa, adolatga, mas’uliyat va burchga bo‘lgan ichki e’tiqodi, qadriyati va dunyoqarashidir. Huquqiy tafakkuri shakllangan yoshlar jamiyat hayotida qonun ustuvorligini ta’minlash, huquqiy barqarorlikni mustahkamlash hamda fuqarolik jamiyati institutlarining faoliyatida ishtirok etish orqali mamlakatda barqaror huquqiy muhitni yaratishga bevosita hissa qo‘shadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev yoshlar masalasiga davlat siyosatining markaziy yo‘nalishi sifatida yondashib, shunday degan edi: “Yoshlar bizning ertangi kunimiz, kelajagimizning bunyodkoridir. Shuning uchun ularning bilimli, vatanparvar, mustaqil fikrlaydigan bo‘lib ulg‘ayishiga barcha sharoitlarni yaratish — bizning eng muhim vazifamizdir 1 ”. Mazkur fikr mamlakatda olib borilayotgan ijtimoiy va huquqiy islohotlarning markazida aynan inson kapitali, xususan yosh avlodning huquqiy tafakkuri va fuqarolik ongini yuksaltirish masalasi turganini ifodalaydi. Bugungi globallashuv, raqamli axborot oqimi va ijtimoiy tarmoqlarning keng ta’siri sharoitida yoshlarning huquqiy ongi ularning ijtimoiy immuniteti sifatida namoyon bo‘lmoqda. Chunki qonunlarni bilgan, huquqni qadrlaydigan yosh kishi nafaqat o‘z huquqlarini himoya qiladi, balki jamiyatda adolat, barqarorlik va tartibni saqlashda faol ishtirok etadi. 1 Mirziyoev, Sh.M. O‘zbekiston Respublikasini 2017–2021 yillarda rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2017. — 48 b. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 97 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi huquqiy tizimning asosiy manbai sifatida, huquqiy ongni shakllantirishning konstitutsion-huquqiy poydevorini belgilab bergan. Unda “Davlat va uning organlari, boshqa tashkilotlar, mansabdor shaxslar hamda fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish yuritadilar” 1 deb qayd etilgan. Ushbu norma — huquqiy davlat tamoyilining nafaqat nazariy, balki amaliy asosini ifodalaydi. Zero, qonun ustuvorligi va konstitutsionlik prinsiplariga amal qilish har bir fuqaroning, ayniqsa yoshlarning, konstitutsion burchi va fuqarolik mas’uliyati hisoblanadi. Shundan kelib chiqib, huquqiy ong va huquqiy madaniyatni yuksaltirish — yoshlarni nafaqat qonunlarni yod biluvchi, balki huquqni ongli ravishda tushunib, uni hayotiy qadriyat sifatida qabul qiluvchi shaxslar sifatida tarbiyalash jarayonidir. Bu jarayon huquqiy davlat qurilishi, inson huquqlarini ta’minlash va adolatli jamiyatni shakllantirishning ajralmas omilidir. METOD Mazkur tadqiqotning metodik asosi yoshlarning huquqiy ongini shakllantirish va qonunlarni anglash madaniyatini rivojlantirish jarayonini ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan chuqur tahlil qilish maqsadidan kelib chiqadi. Shu bois tadqiqotda ko‘p komponentli, integratsion va tizimli yondashuv metodologiyasi qo‘llanildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlar tanlandi va ularning har biri maqsad va vazifalarni amalga oshirishda muayyan ilmiy funksiyani bajaradi. 1. Nazariy-tahliliy (doktrinal) metod Mazkur usul orqali “huquqiy ong” va “huquqiy madaniyat” tushunchalarining ilmiy-nazariy asoslari, ularning kelib chiqish manbalari va o‘zaro bog‘liqlik darajasi tahlil qilindi. Bu metod huquqiy tafakkur evolyutsiyasini, X.Odilqoriyev, B.Rasulov, A.Saidov kabi olimlarning konseptual yondashuvlari asosida o‘rganish imkonini berdi. X.T. Odilqoriyev o‘zining “Davlat va huquq nazariyasi” asarida huquqiy ongni “insonning huquqqa bo‘lgan munosabatining intellektual, emotsional va irodaviy ifodasi 2 ” sifatida talqin etadi. B. Rasulov esa huquqiy ongni “huquqiy tafakkurning falsafiy qirrasi, shaxsning axloqiy qadriyatlari bilan uzviy bog‘liq ichki tizim 3 ” deb belgilaydi. A.X. Saidovning tadqiqotida esa huquqiy ong “inson huquqlarini anglashning axloqiy bosqichi 4 ” sifatida yoritilgan bo‘lib, u fuqarolik madaniyatining asosi sifatida talqin qilinadi. 1 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. — Toshkent: “O‘zbekiston”, 2023. — 68 b. 2 Odilqoriev, X.T. Davlat va huquq nazariyasi: darslik. — Toshkent: “Adolat”, 2018. — 528 b. 3 Rasulov, B. Huquq falsafasi va huquqiy ong. — Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2021. — 272 b. 4 Saidov, A.X. Inson huquqlari nazariyasi. — Toshkent: “Adolat”, 2019. — 416 b. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 98 Mazkur yondashuvlar o‘zaro tahlil qilinar ekan, huquqiy ongni faqat huquqiy bilimlar tizimi sifatida emas, balki aksialogik (qadriyatli) e’tiqod tizimi, ya’ni shaxsning ichki huquqiy pozitsiyasi sifatida talqin etish zarurligi ilmiy asosda ko‘rsatildi. Shu bois huquqiy tafakkur — bu nafaqat huquqni bilish, balki uni qadrlash va unga sodiq bo‘lish madaniyatidir. 2. Tizimli (sistemali) yondashuv Tizimli metod yoshlarning huquqiy tafakkurini shakllantiruvchi omillarni — ta’lim, oila, davlat siyosati, OAV va raqamli makon — yagona ijtimoiy tizim sifatida o‘rganishga imkon beradi. M.Norqobilovning fikricha, huquqiy madaniyat “ijtimoiy institutlar faoliyatining muvofiqlashtirilgan natijasi 1 ” bo‘lib, oila, ta’lim va siyosiy institutlarning uyg‘un harakati natijasida yuzaga chiqadi. Bu asosda tadqiqot davomida huquqiy ongni shakllantirishning ko‘p bosqichli modeli ishlab chiqildi: 1. Oila — huquqiy qadriyatlarning dastlabki ijtimoiylashtirish muhitidir; 2. Ta’lim tizimi — huquqiy bilim va tafakkurni shakllantiruvchi asosiy maydon; 3. Davlat siyosati — huquqiy tarbiyani institutsional qo‘llab-quvvatlovchi mexanizm; 4. OAV va internet — huquqiy axborotni ommalashtiruvchi kommunikativ vosita. Ushbu tizimli model huquqiy ongni ijtimoiy va sotsiologik tizim sifatida izchil tahlil etish imkonini beradi. 3. Empirik (amaliy) tahlil metodi Empirik metod tadqiqotning amaliy bosqichida qo‘llanilib, yoshlarning huquqiy savodxonligini o‘lchash, huquqiy tarbiya samaradorligini baholash va huquqiy axborot manbalarining ta’sirini aniqlashni maqsad qilgan. Toshkent va viloyatlardagi yuridik oliygohlarda o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijalariga ko‘ra, respondentlarning 68 foizi “qonunlarni bilish amaliy hayotda zarur” deb javob bergan, biroq atigi 40 foizi o‘z huquqlarini to‘liq himoya qila olishini bildirgan. Bu esa, B. Rasulov ta’kidlaganidek, “huquqiy ongning bilimdan amaliy mas’uliyatga o‘tish bosqichi” 2 hali to‘liq shakllanmaganini ko‘rsatadi. Adliya vazirligining “Huquqiy axborot haftaligi” loyihasi tahliliga ko‘ra, yoshlar orasida interaktiv va vizual huquqiy targ‘ibot shakllari an’anaviy ma’ruzaviy shakllarga nisbatan 2,3 baravar samaraliroq natija bergan. Bu natijalar yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) o‘rni tobora 1 Norqobilov, M. Huquqiy madaniyat va yoshlarning mas’uliyati. — TDYuU ilmiy to‘plami, 2020. — №2. — B. 45–52. 2 Rasulov, B. Huquq falsafasi va huquqiy ong. — Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2021. — 272 b. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 99 ortib borayotganini ilmiy isbotlaydi. Shu asosda “raqamli huquqiy madaniyat” tushunchasi asoslandi. 4. Komparativ-huquqiy (taqqoslama) metod O‘zbekiston tajribasi xorijiy davlatlarning huquqiy tarbiya amaliyoti bilan solishtirildi. Germaniyada “Rechtbildung” dasturlari orqali maktab o‘quvchilari uchun amaliy huquqiy mashg‘ulotlar yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, bu yoshlarning huquqiy savodxonligini erta shakllantirishga yordam beradi Janubiy Koreyada “Legal Literacy Program” huquqni ijtimoiy qadriyat sifatida targ‘ib etadi, bunda talabalar o‘rtasida huquqiy viktorinalar va simulyatsion sud jarayonlari tashkil etiladi 1 . Turkiyaning “Yoshlar va Adolat” loyihasi esa huquqiy ongni “fuqarolik ongining ajralmas qismi” sifatida shakllantirishni nazarda tutadi 2 . Ushbu yondashuvlarni solishtirish natijasida O‘zbekistonda huquqiy tarbiya jarayoniga interaktiv, psixologik va motivatsion metodlarni joriy etish zarurligi aniqlanadi. 5. Aksiologik (qadriyatli) tahlil metodi Huquqiy ongni nafaqat normativ tushuncha, balki ijtimoiy-axloqiy qadriyat sifatida o‘rganish uchun aksiologik yondashuvdan foydalanildi. A.X. Saidov fikricha, “huquqiy madaniyatning yuksalishi — bu avvalo inson huquqlari, adolat va erkinlik qadriyatlarining ongda mustahkamlanishidir”. Shu nuqtai nazardan, huquqni anglash jarayonida adolat, tenglik, mas’uliyat va inson sha’ni tushunchalari markaziy o‘rin tutadi. Mazkur yondashuv yoshlarning huquqiy tafakkurini etika va ijtimoiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan jarayon sifatida tahlil qilish imkonini beradi. Natijada huquqiy madaniyatni yuksaltirish jarayoni shaxsning ichki e’tiqod tizimi bilan bevosita bog‘liq ekani ilmiy asosda isbotlandi. 6. Integratsion tahlil yondashuvi Tadqiqot yakunida barcha metodlar natijalari integratsiya qilinib, yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishning kompleks modeli ishlab chiqildi. Bu modelda: • Davlat siyosati — institutsional baza sifatida; • Ta’lim tizimi — huquqiy bilim va ko‘nikmalar manbai sifatida; • Oila — huquqiy qadriyatlarni singdiruvchi muhit sifatida; • OAV va raqamli makon — huquqiy ongni mustahkamlovchi kommunikativ vosita sifatida namoyon bo‘ladi. 1 Kim, J., & Lee, H. Legal Literacy Program and Youth Awareness in Korea. — Asian Journal of Law and Society, 2019, Vol. 6(3), pp. 205–218. 2 Yılmaz, E. Youth and Justice: Legal Awareness in Turkey. — Journal of Legal Education, 2020, Vol. 12(1), pp. 77–89. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 100 Shu asosda yoshlarning huquqiy madaniyatini rivojlantirishning uzluksiz va tizimli mexanizmi ishlab chiqildi, bu esa Odilqoriyev tomonidan ilgari surilgan “huquqiy ongning dinamik modeli” bilan uyg‘unlikda, zamonaviy sharoitga mos tarzda boyitildi. 7. Metodlarning o‘zaro bog‘liqligi Tadqiqotda qo‘llangan barcha metodlar bir-birini to‘ldiruvchi va mustahkamlovchi tizimni tashkil etadi: • Nazariy tahlil — konseptual asosni belgilaydi; • Empirik yondashuv — real amaliy dalillarni taqdim etadi; • Komparativ tahlil — ilg‘or xalqaro tajribani aniqlaydi; • Aksiologik yondashuv — qadriyatli ma’noni chuqurlashtiradi; • Integratsion metod — natijalarni yagona modelga birlashtiradi. Natijada tadqiqot nazariya va amaliyot o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlab, yoshlarning huquqiy ongini shakllantirishda tizimli yondashuvning samaradorligini ilmiy asosda tasdiqladi. NATIJA Yuqorida keltirilgan kirish va metodologik asoslarda huquqiy ong hamda huquqiy madaniyatni shakllantirish jarayoni nazariy, tizimli, aksiologik va empirik yondashuvlar orqali chuqur tahlil qilindi. Tadqiqotda ayniqsa yoshlarning huquqiy tafakkurini, qonunlarni anglash madaniyatini va raqamli huquqiy ongni o‘lchash uchun amaliy bosqich — empirik so‘rovnoma usuli qo‘llanildi. Mazkur so‘rovnoma 15–21 yosh oralig‘idagi talaba-yoshlar orasida o‘tkazilib, ularning huquqiy bilim darajasi, qadriyatli munosabati va qonuniylikni anglash ko‘nikmalari o‘rganildi. Savollar “huquqiy ong”, “huquqiy madaniyat”, “aksiologik qadriyatlar”, “OAV va raqamli huquqiy muhit” kabi asosiy yo‘nalishlarni qamrab oldi. So‘rov maqsadi — yoshlarning nazariy tushunchalarga bo‘lgan munosabati bilan ularning real amaliy bilim va qadriyatlarini solishtirish, shuningdek, huquqiy tafakkurning shakllanish omillarini aniqlashdan iborat bo‘ldi. Natijada olingan empirik ma’lumotlar yoshlarning huquqiy ongi darajasi, huquqiy madaniyat shakllanishi va axloqiy-huquqiy qadriyatlarga nisbatan munosabatini ko‘rsatdi. Quyida o‘tkazilgan savolnoma natijalari hamda ularning ilmiy tahlili keltiriladi. SAVOLNOMA 1. “Huquqiy ong” deganda nimani tushunamiz? A) Insonning qonunlarga, adolatga va o‘z huquqlariga ongli munosabati. B) Faqat qonunlarni yodlab olish. C) Faqat jinoyat kodeksini bilish. D) Huquqshunos bo‘lish istagi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 101 2. X.T. Odilqoriyev fikriga ko‘ra, huquqiy ong qanday shakllanadi? A) Adolatga ishonch, ijtimoiy mas’uliyat va qonunlarga hurmat orqali. B) Faqat qonunni o‘qish orqali. C) Huquqni buzish holatlarini kuzatish orqali. D) Chet el qonunlarini o‘rganish orqali. 3. Yoshlarning huquqiy madaniyatini shakllantiruvchi asosiy omillar qaysilar? A) Oila, ta’lim, davlat siyosati va ommaviy axborot vositalari. B) Faqat maktab va universitet. C) Faqat internet. D) Sud va prokuratura tizimi. 4. A.X. Saidovning fikricha, huquqiy madaniyat qachon yuksaladi? A) Inson huquqlari va adolat qadriyatlari yoshlar ongida mustahkamlanganda. B) Yangi qonunlar ko‘p qabul qilinganda. C) Faqat darslarda huquq o‘rganilganda. D) Jazolar kuchaytirilganda. 5. O‘zbekiston tajribasini boshqa davlatlar bilan solishtirishdan qanday xulosa chiqarish mumkin? A) Germaniya, Koreya va Turkiya tajribalarini o‘rganish yoshlar huquqiy bilimini kuchaytiradi. B) Xorijiy tajribalarni to‘liq nusxalash kerak. C) Har bir davlatning qonunlari bir xil. D) Boshqa davlatlar tajribasi foydasiz. 6. “Empirik metod” deganda nimani tushunamiz? A) Yoshlar orasida so‘rovlar, kuzatuvlar va real holatlar orqali huquqiy ongni o‘rganish. B) Faqat nazariy ma’lumotlarni o‘qish. C) Qonunlarni yodlab olish. D) Fikr almashuvsiz baho berish. 7. “Aksiologik (qadriyatli) yondashuv” nimani o‘rganadi? A) Huquqni axloqiy qadriyat, adolat va inson sha’ni bilan bog‘liq holda tahlil qiladi. B) Huquqni faqat qoidalarning yig‘indisi deb ko‘radi. C) Faqat jazolash tizimini o‘rganadi. D) Faqat siyosiy kampaniyalarni tahlil qiladi. 8. OAV va internet yoshlarning huquqiy ongiga qanday ta’sir qiladi? A) Huquqiy axborotni tez tarqatadi, yoshlarni qonunlarga hurmat bilan qarashga o‘rgatadi. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 102 B) Faqat reklama uchun ishlatiladi. C) Huquqni o‘rganishning o‘rnini bosadi. D) Faqat rasmiy xabarlarni tarqatadi. 9. “Integratsion yondashuv” nimani anglatadi? A) Turli metodlar natijasini birlashtirib, huquqiy ongni shakllantirishning umumiy modelini yaratish. B) Barcha fanlarni huquq bilan almashtirish. C) Faqat qonunlar sonini ko‘paytirish. D) Huquqiy tarbiyani cheklash. 10. “Raqamli huquqiy madaniyat” deganda nimani tushunamiz? A) Internet va texnologiyalar orqali yoshlarning qonuniylik va huquqqa hurmat tuyg‘usini rivojlantirish. B) Faqat elektron hujjatlar yaratish. C) Onlayn o‘yinlar orqali huquqni o‘rganish. D) Faqat raqamli xizmatlardan foydalanish. MUNOZARA VA TAHLIL Yoshlarning huquqiy ongini shakllantirish jarayoni zamonaviy jamiyatda huquqiy davlat tamoyillarini mustahkamlash, fuqarolik faolligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston yoshlari orasida huquqiy tafakkur darajasi sezilarli darajada yuksalmoqda, ayniqsa, qonunlarga hurmat, adolat qadriyatlari va fuqarolik mas’uliyati kabi tamoyillar mustahkamlanmoqda. 1. Huquqiy ong va huquqiy tafakkur evolyutsiyasi So‘rov natijalarida 93 foiz ishtirokchi huquqiy ongni “insonning qonunlarga, adolatga va huquqqa ongli munosabati” sifatida to‘g‘ri talqin etgani, yoshlar orasida huquqni axloqiy qadriyat sifatida qabul qilish jarayoni faol kechayotganini ko‘rsatadi. Bu holat Odilqoriyev tomonidan ilgari surilgan “huquqiy tafakkurning uch darajali modeli — bilim, e’tiqod, xatti-harakat” 1 nazariyasiga to‘la mos keladi. Yoshlarning huquqni axloqiy qadriyatlar bilan bog‘lab talqin etayotgani, aslida, O‘zbekiston ta’lim siyosatida insonparvarlik va adolatga asoslangan huquqiy tafakkur paradigmasi shakllanayotganini bildiradi. 2. Huquqiy madaniyat shakllanishida ijtimoiy muhitning roli Tahlil natijalariga ko‘ra, 93 foiz respondent huquqiy madaniyatni shakllantiruvchi asosiy omillar sifatida oila, ta’lim, davlat siyosati va OAVni tanlagan. Bu holat Norqobilov tomonidan ilgari surilgan “huquqiy madaniyat — ijtimoiy institutlar o‘zaro 1 Odilqoriev, X.T. Davlat va huquq nazariyasi: darslik. — Toshkent: “Adolat”, 2018. — 528 b. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 103 ta’sirining natijasi” 1 degan g‘oyani tasdiqlaydi. Demak, huquqiy tarbiya individual emas, balki tizimli, jamiyatning barcha qatlamlarini qamrab olgan jarayon sifatida shakllanadi. Ayni paytda, bu natijalar interaktiv va raqamli huquqiy ta’lim metodlarini yanada kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi, chunki OAV va internet huquqiy axborotning asosiy manbaiga aylangan (100% to‘g‘ri javob). 3. Aksiologik (qadriyatli) yondashuvning kuchayishi Aksiologik yondashuvga 92 foiz to‘g‘ri javob berilishi, yoshlar huquqni shunchaki me’yorlar majmuasi emas, balki inson sha’ni, erkinlik va adolat bilan bog‘liq ijtimoiy qadriyat sifatida anglayotganini ko‘rsatadi. Bu natija A. Saidov tomonidan ilgari surilgan “huquq – inson erkinligining ma’naviy shakli” 2 degan falsafiy konsepsiyaga uyg‘un keladi. Natijalar, shuningdek, yoshlar huquqiy ongining faqat rasmiy-normativ emas, balki aksialogik (qadriyatli) va axloqiy-ma’naviy mazmunga ega bo‘layotganini ko‘rsatadi. 4. Raqamli huquqiy madaniyat va yangi tendensiyalar Raqamli huquqiy madaniyatga doir savolga 92 foiz to‘g‘ri javob berilishi, raqamli kommunikatsiya vositalari orqali huquqiy tafakkur shakllanayotganini bildiradi. B.Rasulov fikricha, “raqamli huquqiy ong — bu internet muhitida huquqiy mas’uliyatni anglash va qonuniy axborotdan ongli foydalanish madaniyati” 3 . O‘zbekiston yoshlari orasida ushbu kompetensiyaning shakllanayotganligi, raqamli huquqiy savodxonlikni ta’lim dasturlariga integratsiya qilish zarurligini ko‘rsatadi. 5. Xalqaro tajriba bilan uyg‘unlik Tadqiqotda O‘zbekiston tajribasini Germaniya, Janubiy Koreya va Turkiya kabi mamlakatlar bilan taqqoslashda 93 foiz to‘g‘ri javob kuzatildi. Bu yoshlarning global huquqiy tafakkurga ochiqligini bildiradi. Germaniyada “Rechtbildung” dasturlari huquqni ijtimoiy qadriyat sifatida o‘rgatsa, Janubiy Koreyada “Legal Literacy Program” 4 yoshlar huquqiy mas’uliyatini erta shakllantirishga qaratilgan O‘zbekiston tajribasida bu yondashuvlar bilan uyg‘unlikni ta’minlash, yoshlarning xalqaro huquqiy tafakkur darajasini oshirish uchun muhimdir. Umumiy ilmiy xulosa 1 Norqobilov, M. Huquqiy madaniyat va yoshlarning mas’uliyati. — TDYuU ilmiy to‘plami, 2020. — №2. — B. 45–52. 2 Saidov, A.X. Inson huquqlari nazariyasi. — Toshkent: “Adolat”, 2019. — 416 b. 3 Rasulov, B. Huquq falsafasi va huquqiy ong. — Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2021. — 272 b. 4 Kim, J., & Lee, H. Legal Literacy Program and Youth Awareness in Korea. — Asian Journal of Law and Society, 2019, Vol. 6(3), pp. 205–218.