ЗИЁРАТ ТУРИЗМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА МУҚАДДАС ҚАДАМЖОЛАРНИНГ ЎРНИ (Фарғона водийси мисолида)

PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 35 ЗИЁРАТ ТУРИЗМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШДА МУҚАДДАС ҚАДАМЖОЛАРНИНГ ЎРНИ (Фарғона водийси мисолида) Адилов Зафар Равшанович ТАҚУ мустақил изланувчиси, арх.ф.б.ф.д. (PhD) Аннотация: Мақолада Ўзбекистонда зиѐрат туризми ривожланишининг асосий йўналишлари, унга таъсир этувчи омиллар ва имкониятлар кўрсатиб берилган. Шунингдек, Фарғона водийсидаги муқаддас қадамжоларга одамларни жалб этиш орқали зиѐрат туризмини ривожлантириш билан боғлиқ муаммолар кўтарилган ва уларни ҳал қилиш билан боғлиқ масалалар таҳлил қилинган. Калит сўзлар: диний туризм, зиѐрат туризми, диний-экскурсия туризми, туризм инфратузилмаси, туризмни ривожлантириш концепцияси,қадимий обидалар,археологлар. Аннотация: В статье изложены основные направления развития паломнического туризма в Узбекистане, факторы, на него влияющие, и возможности. Также поднимаются вопросы, связанные с развитием паломнического туризма путем привлечения людей к святым местам Ферганской долины, и анализируются проблемы, связанные с их решением. Ключевые слова: религиозный туризм, паломнический туризм, религиозно-экскурсионный туризм, туристическая инфраструктура, концепция развития туризма, памятники древности, археологи. Annotation: The article outlines the main directions of development of pilgrimage tourism in Uzbekistan, factors influencing it, and opportunities. It also raises issues related to the development of pilgrimage tourism by attracting people to the holy places of the Fergana Valley and analyzes the issues related to their solution. Keywords: religious tourism, pilgrimage tourism, religious-excursion tourism, tourism infrastructure, tourism development concept, ancient monuments, archaeologists. Кириш. Туризм бугунги дунѐ ривожланишининг ҳаракатлантирувчи кучларидан бирига айланган. Масаланинг муҳим жиҳати шу билан боғлиқки, ушбу соҳа жаҳон иқтисодиѐтининг энг тез ривожланаѐтган тармоқларидан биридир. Шунинг учун ҳам ушбу соҳа БМТ томонидан қабул қилинган 2030 йилгача барқарор ривожланиш дастурининг асосий механизмларидан бири сифатида белгиланган. Туризм энг тез ривожланаѐтган тармоқлардан бири ҳисобланади. Мутахассисларнинг фикрига кўра, туризм ХХI асрнинг энг даромадли соҳасига айланди. Туризм транспорт, озиқ-овқат, меҳмонхона, савдо-сотиқ, ҳунармандчилик, қурилиш ва бошқа хизмат турларини ҳам ривожланишига олиб келади. Ўзбекистонда туризм соҳасини тубдан ислоҳ қилиш миллий иқтисодиѐтни ривожлантиришнинг стратегик йўналишига айлантириш ва унинг диверсификация ва ҳудудларни жадал ривожланишини таъминлаш борасида устувор вазифалар сифатида белгиланган [1]. БМТнинг Бутунжаҳон туризм ташкилоти (UNWTO)нинг ҳисобкитобларига кўра, 2024 йилда дунѐ бўйича халқаро сайѐҳлар сони тахминан 1,4 миллиард кишига етди ѐки 2023 йилга нисбатан 11 фоизга ошди яъни 140 миллион сайѐҳ қўшилди. 2025 йилда эса ижобий ўзгаришлар давом этиши кузатилмоқда: халқаро сайѐҳлар сони яна 3-5 фоизга ўсиши кутилмоқда. Ўзбекистонда туризм соҳасининг барқарор ривожланаѐтганини алоҳида таъкидлаш жоиз. Сўнгги йилларда туризм PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 36 хизматлари экспорти ҳажми 1,6 баробарга ошиб, 3,5 миллиард долларга етди. Бу эса мамлакатнинг халқаро майдондаги жозибадорлиги тобора ортиб бораѐтганидан далолат беради. Бугун ушбу рақамларнинг бунданда улканлиги аниқ. Швейцария, Австрия, Франция, Болгария тараққиѐти манбалари ичида туризм алоҳида ўрин тутади. Масалан, Австрия ЯИМнинг 8,6 фоизи бевосита туризмдан олинади. Туризмнинг мультипликатив таъсири натижасидаги даромадлар ҳисобга олинса, ушбу кўрсаткич ўн фоиздан ортиқроққача етади [2]. Айтиш жоизки, замонавий туризмнинг йўналишлари хилма-хилдир. Охирги йилларда бундай йўналишлар қаторида тез-тез зикр қилинаѐтган диний моҳиятли муқаддас жойларни зиѐрат қилиш билан боғлиқ диний-маънавий моҳиятли маърифий саѐҳатлар ѐки зиѐрат туризми, аслида, саѐҳат индустриясининг энг қадимий кўриниши эканига даъвогарлик қилишга ҳақлидир. Зиѐрат сайѐҳлиги Ўзбекистонда фаол ривожланаѐтган йўналишдир. Мамлакатимизда кўплаб диний ѐдгорликлар ва муқаддас қадамжолар жойлашган. Global Muslim Travel Index (GMTI) нинг 2019 йил рейтингига кўра,Ўзбекистон Ислом Ҳамкорлик Ташкилоти (ИҲТ) мамлакатлари орасида энг жозибали ўн мамлакатлар қаторига киради [5]. Қадимий обидалар, муқаддас зиѐратгоҳлар,тарихий ва маданий ѐдгорликлар билан бир қаторда, бетакрор маданияти ва анъаналари,хушманзара табиати ҳамда файзли гўшалари билан сайѐҳларни ўзига ром этиб келаѐтган Ўзбекистонда ушбу йўналишда амалга оширилаѐтган саъй-ҳаракатлар зиѐрат туризми индустрияси ҳамда инфратузилмасини янада ривожлантиришда муҳим аҳамият касб этмоқда.Буни Жаҳон саѐҳат ва туризм кенгаши (WТТC) томонидан ―Саѐҳат ва сайѐҳлик саноатининг иқтисодий натижалари‖ бўйича ўтказилган тадқиқотларда Ўзбекистон сайѐҳлик соҳаси жадал тараққий топаѐтган беш давлатнинг бири сифатида қайд этилгани мисолида яққол кўриш мумкин [4]. Мамлакатимизда ички туризмни тиклаш ва ривожлантириш борасида биринчи босқичда ―яшил‖ ҳудудлар ўртасида ички туризмга рухсат бериш зарурлигини таъкидланди. Тоғли жойлар ва кўл бўйларида енгил конструкцияли дам олиш масканларини ташкил этиш ва уларни дислокацияси тасдиқланиб,электрон порталга жойлаштирилади. Кейинги босқичда туризм ривожланаѐтган давлатлар рўйхатини шакллантириб, улар билан туризм алоқаларини босқичмабосқич тиклаш кераклиги таъкидланди [6]. Зиѐрат туризмини ривожланишида унинг барқарорлик жиҳатларига катта эътибор қаратиш лозим. БМТ Бош ассамблеяси 2017 йилни Халқаро барқарор ривожланиш йили (IY2017) деб эълон қилди, бу барча мамлакатлар томонидан туризм салоҳиятини тан олиш эди [7]. Барқарор ривожланиш, ―келажакдаги авлодларнинг эҳтиѐжларини қондириш қобилиятига путур етказмаслик билан бирга ҳозирги замон талабларига жавоб берадиган ривожланиш‖ деган маънони англатади, хозирда узоқ муддатли глобал ривожланишнинг асосий тамойилига айланди [8]. Фарғона водийсининг жанубиғарбида жойлашган Қўқон шаҳри Ўзбекистоннинг улкан маданий ва тарихий аҳамиятга эга таниқли шаҳарларидан бири ҳисобланади.Унинг атрофида 35 та мадраса ва 300 га яқин PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 37 масжид мавжуд эди. Бугунги кунда Қўқон икки қисмдан: эски ва янги шаҳардан иборат.Эски шаҳардаги Норбўтабий мадрасаси,Жомеъ масжиди ва минораси, Даҳмаи Шоҳон мақбараси, Камол Қози мадрасаси, Модарихон аѐллар қабристони, Худоѐрхон саройи ўзининг жозибаси ва такрорланмаслиги билан кишини лол қолдиради. Фарғона водийси бу тарихчилар, археологлар ва этнографлар учун хазинадир. Афсуски, ушбу қадимий жойларнинг кўпгина хазиналари ҳалигача тадқиқотчиларнинг кўзидан яширинган. Фарғонанинг ҳар бир вилояти ва қишлоқларининг ўз афсоналари, ўзига хос диққатга сазовор жойлари, ўзининг севимли қаҳрамонлари, атрофимиздаги дунѐга ўз мифологик қарашлари мавжуд. Сюжетнинг марказида ҳар қандай муқаддас жойлар одатда қандайдир ҳикоялар у ѐки бу афсоналар билан боғлиқ. Бундай ҳикояларни Фарғонанинг исталган гўшасида эшитиш мумкин. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, авлиѐлар мазорларига муносабат тубдан ўзгарди. Ушбу тарихий-меъморий ѐдгорликлар миллий бойлик деб эълон қилинди ва давлат муҳофазасига олинди, уларни тадқиқ этиш, консервация ва реставрация қилиш учун зарур маблағлар ажратилди.Шу муносабат билан кейинги йилларда Ўзбекистонда туризмнинг янги йўналиши – зиѐрат туризми ривожланмоқда. Фарғона водийсида бу соҳани ривожлантириш учун кенг имкониятлар мавжуд, аммо бир қатор муаммолар ҳам мавжуд.Хусусан, туристик йўналишлар ишлаб чиқилмаган, диний обидаларга олиб борувчи йўллар зарур талабларга жавоб бермайди, қадимий обидаларнинг бир қисми таъмир ва реставрацияга муҳтож.Айни пайтда ҳудуддаги зиѐратгоҳлар ҳақида етарлича маълумот йўқ. Айни пайтда бу муаммолар ҳал этилса, бу зиѐратгоҳлар миллий ва халқаро аҳамиятга молик муҳим диний масканларга айланиши мумкин. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, зиѐратчиларнинг муқаддас қадамжоларга саѐҳати зиѐрат туризмини ривожлантиришда муҳим рол ўйнаган [9]. Шу нуқтаи назардан, таниқли олимларнинг мамлакатимизнинг машҳур зиѐратгоҳларига саѐҳатлари билан боғлиқ саѐҳат китобларини ўрганиш ва нашр этиш муҳим аҳамиятга эга. Масалан, кишилар Муҳаммад Юсуф Хазин Марғилоний (1845-1918) Фарғона водийсида жойлашган Шоҳимардон, Саъд Пири Комил мозори, Султон Жалолиддин Сомоний мозори, Султон Зарбоғиш мозори, Шайхи Зунун мозори каби муқаддас қадамжоларни зиѐрат қилганида бу масканларнинг тарихи ва хусусиятлари ҳақида қизиқарли маълумотларга эга бўлади [10] Маълумки, Косон қадимий шаҳардир. Бизнинг эрамиздан олдин, айрим тахминларга кўра, Гуйшуан деб номланган. У ҳозирги Косонсой шаҳридан шимолда, Ўзбекистон ва Қирғизистон чегарасида жойлашган эди. Қадимда Буюк Ипак йўлининг асосий йўлларидан бири шу ердан ўтган ва бу ҳудудда савдо ва маданий алоқаларнинг ривожланишида муҳим аҳамият касб этган. Балки шунинг учундирки, бу ҳудуд аҳолисининг урфодатлари, анъналари ва этник қиѐфасида уларга хос хусусиятларни учратишимиз мумкин. Географик жиҳатдан Косонсой Фарғона водийсининг шимолида, Чотқол тоғлари этагида жойлашган. Шу боисдан ҳам бу ерларни зиѐрат қилиб, маҳаллий зиѐлилар даврасида ―Хонакаи ҳазрати домулла Марғиноний‖ номи билан машҳур бўлган Муҳаммад Юсуфхон Хозин бир куни шундай деган эди: ―Косонсойнинг бетакрор ва беқиѐс гўзаллиги учун табиат PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 38 уни адирлар ва тоғлар орасига яширган‖ [11]. Фарғона водийсидаги муқаддас қадамжоларга одамларни жалб этишда олимлар қолдирган бундай тарихий эслатмалар муҳим аҳамият касб этди. Чунки, одамлар бу ѐзувларни ўқиб, муқаддас қадамжоларни зиѐрат қилганлар. Зиѐратчилар ҳам оилалари билан муқаддас жойларни зиѐрат қилиш учун саѐҳат қилишади. Муқаддас жойларга саѐҳат қилиш ҳақидаги бундай маълумотларни ўқиганларида муқаддас жойларнинг халқ турмуш тарзидаги ўрни ҳақида аниқ тасаввурга эга бўлдилар. Бундан ташқари, марғилонлик алломаларнинг зиѐратгоҳлар ҳақидаги ҳикоялари замонавий зиѐрат туризми йўналишларини белгилашда катта аҳамиятга эга. Чунки, бу саѐҳат ҳикоялари қадимдан одамларга зиѐратгоҳларни зиѐрат қилиш усулларини кўрсатиб берган. Энг муҳими, Ўзбекистонда зиѐрат туризмининг ривожланиши, яъни асрлар давомида шаклланган минглаб зиѐратгоҳларнинг сайѐҳлик масканларига айланиб бораѐтгани, бир тарафдан, диѐримизнинг ислом цивилизацияси марказларидан бири экани билан боғлиқ халқаро имиджини янада бойитса, иккинчи жиҳатдан, янги ишчи ўринларнинг яратилиши орқали ижтимоий барқарорлик ва иқтисодий юксалишга хизмат қилади. Умумий хулоса сифатида таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон Республикаси ислом оламида ўз тарихи, маданияти, муқаддас қадамжолари билан юқори мавқега эга. Шунингдек, мусулмон туризм бозори йилдан йилга кенгайиб бормоқда ва умумий туризмнинг муҳим сегментига айланмоқда. Шунинг учун зиѐрат туризми инфратузилмасини ривожлантириш, потенциал зиѐратчилар ҳақида маълумотлар базасини шакллантириш ҳамда зиѐратчилар учун қулай ва замонавий шароитларни яратиш лозим. Фойдаланилган адабиѐтлар рўйхати: [1]. О реализации Концепции развития сферы туризма в Республике Узбекистан в 2019-2025 годах/ https://review.uz/post/sleduyakonceptualnomukursu. [2].Мунавваров З. Ўзбекистон зиѐратгоҳлари: қадимий тарих, янгича мазмун. Islom tafakkuri (maxsus son) 2021.15-18 б. [3]. https://ria.ru/20181112/1532611816.html. [4]. http://uzbekistan-geneva.ch/ziyoratturizmi-jadalrivojlanadi.html. [5]. Global Muslim Travel Index 2019. Master Card & Crescentrating 2019. URL: https://www.crescentrating.com/reports/globalmuslim-travelindex-2019.html. [6]. Sodiq Badak: ―Pandemiya – rivojlanayotgan davlatlarda turizm sohasi rivoji uchun o‗ziga xos imkoniyat‖. https://uzbektourism.uz/uz/newnews/view?id=155 1. [7].Коронавирус жиловланган давлатлар билан туризм алоқалари босқичма-босқич тикланади. https://review.uz/oz/post/koronavirusjilovlangandavlatlar-bilan-turizm-aloqalaribosqichmabosqich-tiklanadi. [8].Sustainable Development Goals -Journey to 2030. World Tourism Organization (UNWTO) and United Nations Development Programme (UNDP).2017. [9]. Abdulakhatov N. U. Pilgrim tourism // Proceedings of the International Conference ―Tourism and education: ways of their interaction and development‖/ Samarkand, 2019. [10]. Абдулахатов Н.Ю. Исследование эпиграфических памятников XII-XV веков Косонсоя//Материалы международной онлайнконференции «Исламская культура и искусство в Центральной Азии: прошлое и настоящее» «Бухара -столица исламской культуры». 28-29 мая 2020 г.II. Издательский дом Международной исламской академии Узбекистана. Ташкент - 2020. [11]. Файзуллаев Р., Абдулахатов Н. Мухаммад Юсуф Хазин (Хонакохи Хазрат Маргинани). – Т.:―Узбекистон‖, 2014.