scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

पर्यावरण शिक्षण आणि जाणीव जागृती.

थोरात, कांचन कृष्णत

Abstract

पर्यावरण हे मानवी जीवनाचे मूलभूत घटक आहे. विज्ञान-तंत्रज्ञान, औद्योगिकीकरण आणि बदलती जीवनशैली यामुळे पर्यावरणीय समस्या वाढल्या आहेत. प्रदूषणाचे विविध प्रकार, नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास, जैवविविधतेचा नाश, हवामान बदल ही मानवनिर्मित आव्हाने अधिक तीव्र होत आहेत. या पार्श्वभूमीवर पर्यावरण शिक्षण अत्यावश्यक ठरते. पर्यावरण शिक्षणाचा उद्देश नागरिकांमध्ये पर्यावरणाविषयी ज्ञान, जागरूकता, मूल्ये व सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित करणे हा आहे. स्टॉकहोम परिषद (1972), बेलग्रेड घोषणा (1975), त्बिलिसी परिषद (1977) या आंतरराष्ट्रीय उपक्रमांमुळे पर्यावरण शिक्षण व्यापक झाले. भारतात पर्यावरण मंत्रालय, NCERT अभ्यासक्रम, न्यायालयीन आदेश इत्यादीमुळे पर्यावरण शिक्षणाला बळकटी मिळाली. पर्यावरण शिक्षणाची व्याप्ती औपचारिक व अनौपचारिक शिक्षणात विस्तारली असून भाषा, सामाजिक शास्त्रे, विज्ञान, कला, संप्रेषण यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये याची प्रभावी अंमलबजावणी होत आहे. शिक्षक, स्वयंसेवी संस्था, प्रसार माध्यमे आणि शासन ही सर्वच पातळीवर पर्यावरण संवर्धनासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. आज पर्यावरण शिक्षण हे केवळ विषय नसून जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग आहे. विद्यार्थ्यांपासून समाजापर्यंत प्रत्येकाने पर्यावरणपूरक वर्तन केल्यासच शाश्वत विकासाची दिशा दृढ होऊ शकते.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 223 󰫦 󰫤   . 󰭑  󰬍   󰭈󰬀, 󰱳 , . Emali; kanchankth[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171051 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 (III) Pp. 223-228 October 2025 Submitted: 25 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted: 22 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  󰫦      . 󰫥-󰭃󰫥, 󰱳󰲒     󰫦 󰬎 󰬉 . 󰭈  󰭈, 󰲗󰫦  󰬬,  ,    󰲗󰫦 󰬋  󰭐  .  󰲂󰫦 󰫦 󰫤 󰫽󰬌 . 󰫦 󰫤 󰱯 󰲐󰬀 󰫦 󰫥, 󰰉, 󰬉  󰫽 󰲆    . 󰬎 󰲐 (1972), 󰬶  (1975), 󰫽 󰲐 (1977)  󰲇 󰬴 󰫦 󰫤 󰱿 .  󰫦 󰭃, NCERT 󰬅󰬴, 󰬁  󰫽 󰫦 󰫤  . 󰫦 󰫤 󰱿󰱺 󰲐  󰲐 󰫤 󰬎  ,  󰲌, 󰫥, , 󰭈 󰫯 󰫤󰭃󰬀  󰭈   . 󰫤, 󰬎 󰬎, 󰭈 󰬀    󰫦  󰫦 󰫦 󰰍  .  󰫦 󰫤      󰫵  . 󰱳󰫾󰰩 󰰩 󰭈󰫽 󰫦 󰫦 󰬉 󰲂  󰲑   . 󰫯 󰬄 ;󰫦 󰫤, ,󰫦 󰫦,󰭈,󰲂 ,󰬎 󰲐,󰬶 ,󰫽 󰲐,󰲐  󰲐 󰫤 󰭈󰬎 󰫦 󰬆 󰫾 󰲆   ,  󰲐󰬎 , 󰲐󰬎󰬀  , 󰰏, 󰲗󰫦 󰲕 󰲗󰫦     . 󰰉 󰬎󰲆  󰲒 󰬍  󰱮  󰫦  󰫵   .  󰬉 󰱮󰫳        󰫥-󰭃󰫥󰫳    ,  󰭈󰱺  .  󰭈  󰲐 󰱿󰱇󰲒󰫳   󰲑.  , , 󰲒, 󰲒, 󰫥 󰭈, 󰭃 󰭈  󰲐 󰫦  .  󰱫󰬉  󰫦 󰬎  󰲗󰫦 󰬎   󰭈󰫯 󰫤 . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: 󰭑  󰬍  , 󰭈󰬀, 󰱳 , . How to cite this article: 󰭑  󰬍  . ( 2025). 󰫦 󰫤   . Journal of Research & Development, 17 (10 (IIl), 223– 228 Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 224 󰭈, 󰭈, 󰲑󰫽 󰭈, 󰬀 󰭈, 󰭈, 󰭈 󰫽  󰭈 󰭈,   󰫤, 󰫦 , 󰬁 󰬬,  󰭈/󰬎 󰭈󰰎 󰫽, , 󰲗󰫦 󰰌 󰬬  󰬎 󰬍󰫳  󰰍󰫤   󰫦󰲒  .  󰫦 󰬎     󰫽   󰱮 󰬍  .  󰫦  󰬀 󰫤   󰬁󰬁 . 󰫦 󰫤 󰫦 󰫤 󰬆  󰫤 󰫦󰬴  󰲒, 󰫽 󰲑󰱯󰲆 󰬁 󰲐󰬀 󰫦     . 󰬎  󰫥 .   󰫦 󰫳 , 󰱳󰫾󰰩 󰫦 󰫥  󰫽󰫳 󰫦 󰫦 󰫽 󰲆 󰫦 󰫼 󰭈󰲑󰬴 󰬆 󰫦 󰫤 . 󰬍  󰫽   󰫦 󰫳 󰬎  󰫰  󰰉 󰫦󰫳 󰲆   󰫦 󰫼  󰫦   󰫼 󰫤 󰫦 󰫼 󰫤 󰭈󰲑󰬴 󰬆 '󰫦 󰫤' . - .   󰫦    .  󰬁 󰫦 . 󰫽 󰫦 󰲑󰬴  󰭈 󰫦  .  󰱮󰰌󰫳  󰬉 󰭈 󰫽 󰲐 󰫦  .  󰲐 󰫦 󰫦󰫳 󰬎󰫽  󰭈󰲅 󰫦  . 󰫤 󰬍 󰫥  . 󰫽󰫳 󰬀 󰫰- 󰫰  , 󰫽 󰫾, 󰲐, 󰲌 󰲆  . 󰫦󰫳 󰬎   󰫦 󰫤  󰫽 󰫽 󰰍 󰫦 󰬆  󰭈󰫯  . 󰫦 󰫤    , 󰲇, 󰲇  󰫦  . 󰫦 󰫤󰫳   󰰍󰫳 󰫽, 󰲐, 󰫦󰭃    . 󰫦󰭈 󰱇 󰲇  UNO  5   17  1972  󰬆 󰬎   󰬎 󰫦 󰲐  .  󰲐 󰫦  󰱉󰫦  󰫼 .  󰬆󰬀 󰭈󰫯  󰫦 󰫦  󰬍    󰫼   󰫦 󰫦󰫳   󰬴, 󰫦󰬴  󰫼    󰫼 . 󰫦 󰫤 󰭈  󰭈 󰫼 󰬎  1975 󰬀 󰲇 󰫦 󰫤 󰫦󰬴 (International Environment Education Program)  . 󰫮 1975 󰬀 󰬶   󰬎󰰉󰫳 󰲇  󰭃  󰫼 . 󰫽 1977 󰬀 UNO  󰰈󰬎  󰲐 UNCOD .  󰭃 󰫦 󰬎 󰫦 󰫤 ,  󰲐  󰫦  󰫼 . 󰫽 󰭈󰫯 󰬄 󰲐, 󰬶 󰲐,    󰲐  󰫦 󰲐 󰰍 󰫦 󰫦  󰫤 󰫳 󰫦 󰬁 .  1972 󰬀 󰭊  '󰲐 󰲑 '   󰲐  󰫼 . 1975  󰬶   󰲐 󰫦 󰫤 󰲑󰱯󰲆 󰬎󰲆 . 󰬀󰫳  󰫦 󰫤󰫳  󰭈󰱡  . ..1960 󰫳    '󰫦 󰫤’   . .. 1975 󰬀 󰫦 󰫤   󰫤 󰫤󰭃 󰬬 󰫦 󰬁 .   󰱮 ..  1980 󰬀 󰬎󰭃 󰰗󰭅 󰫦 󰭃 󰬎 .  󰲇 󰫦 󰬎   󰬎 . 󰲇 󰫦 󰭃󰲒  󰬎 (NEERI), , 󰲇  󰬎 󰫼 .   NCERT  󰭈 󰬎 󰫦 󰲐 󰬅󰬴  .  󰫦  󰬎, 󰱳 󰬎 󰫦 󰫤   󰬅󰬴 󰲆 󰫼 . Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 225 18 󰰗 2003  󰫳 󰰤󰱍 󰬁 NCERT 󰫦 󰫤 󰫦 󰬅󰬴  󰫼  󰲑. 22 󰭈 2004  󰰤󰱍 󰬁  󰬅󰬴 󰬁 󰲑.  󰲇 󰫤  2020 󰬀 󰱮 󰫦 󰫤   󰭈󰫯  󰫼  . 󰱉󰫦 󰬆󰬀 󰫦 󰫤󰫳 󰬌  󰭈  󰲑 . 1. 󰫯,  ,   󰬬 2.󰫤 󰲕 󰫤 󰬀 󰫦  . 3.󰫦  ,  . 󰫦󰲑 󰬎󰰉 . 󰫽  󰫦  . 4.󰱳 󰫦 . 5.󰭈    󰭈 󰭃 . 6.󰫦 󰫦   , 󰲇  .   󰫤  󰫦 󰫤 󰬌  󰬎󰲆 .  󰬁 󰫵 󰲐󰲑  󰬉 󰫦 (UNESCO)  󰲇 󰬎 󰫦 󰫤 󰬅󰬴   󰫽 󰬎󰲆  . 󰫦 󰫤 󰬅󰬴   󰫽 󰭈 : 1. 󰱇󰲒   󰫤 : 󰫦 󰫤 󰭈 󰬎  󰲕  󰬎󰰩 󰱇󰲒    . 2. 󰫥  󰬉 : 󰱿󰱇󰲒󰬀  󰭈 󰫥 󰬉 󰬉  󰲆   󰲒, 󰫵 󰱿󰱇󰲒 󰫦, 󰫦󰱿󰬎   󰫰  󰫦  . 3. 󰱳 󰲆 : 󰫦 󰫤  󰫥       󰱳  󰬅 󰫤󰭃 . 4. 󰫽 󰲆: 󰫽 󰲆 󰱿󰱇󰲒   󰰉 󰫦   󰫼 󰭈󰫽 .  󰰍  󰰉 󰫦 󰫤 󰬅󰬴  󰫼  . 󰫦 󰫤 󰲐 󰫤 : 󰫦 󰫤   󰫽 󰬎󰰉  . 󰫽  󰬎 󰬅󰬴 , 󰱮 󰫥 󰬴, 󰭈󰬉 󰫦, 󰭈󰫽󰫤 󰫦, 󰫤󰭃  󰫽󰰎   󰲐󰫦 . 󰫦 󰫤 󰲑󰱯󰲆, 󰬅󰬴,󰬀, 󰬀 󰱮, 󰬉   󰬎  󰱷 . 󰫦 󰫤 󰱿󰱺 󰭈 󰬎 󰱳 󰬎 󰫤󰰩   󰬎 󰲐  󰫼 󰰩 󰫦 󰫤  . 󰬎 󰫦 󰫤  󰱿󰱇󰲒󰫳 󰫼 󰲐󰫦 󰫵  󰬆  󰰍   󰫦 󰫤 󰱿󰱺 󰲐  󰲐 󰫤  . 󰲐 󰫤 , 󰱳, 󰭈, 󰬀, 󰱍 󰬀 󰫤,  󰫦, 󰫤 󰭈󰫤 󰬎 󰫽󰰎   . 󰫦 󰫤󰫳 󰲐 󰫤 󰭈 󰫦 󰬎 󰱳 󰲆, 󰰩 󰬅, 󰫦 󰲆,󰬎 󰫤 󰰗󰲑󰭅  󰬉 󰲗󰫦  󰫽󰰎  . 󰫦 󰫤 󰱿󰱺  󰱚 󰭈  .  󰱿󰱺 󰫦 󰫤󰬀 󰱳 󰲆, 󰬅󰬴󰬀 󰫽 󰬎󰰉 󰫦 󰫤 , 󰫼  . 󰬎󰭃  󰬆 󰫦 󰲌    󰰍 . 󰫤 󰭈󰫤 󰫦󰬴 󰫦 󰫤   󰫦 󰫼  .  󰭈󰫽 󰬉  󰰎 .  : 󰫦  󰬅󰬴󰬀 󰫦 󰫤 󰭈󰲓  .  󰬀 󰬉 󰱳, 󰱳   󰬬  , , 󰱘, 󰭈 󰫦, ,   󰫦 󰫤 󰰍 󰬎󰰉 󰬎󰲆 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 226  . 󰱳󰫾󰰩󰬀 󰫦 󰰈 󰫦    . 󰱳󰫾󰰩󰬀 󰫦 󰫰 󰰌   .  󰲌:   󰫦  󰲐,  ,  󰲑󰬉 󰲐 󰫽󰰎 󰫦󰰉 󰬅  .    󰫦      .   󰫦 󰲌 󰫥 󰱳󰫾󰰩󰰩  . 󰭈󰫽  󰲐,  󰬎, 󰫽 󰫦  󰫥 󰫼  . 󰫦󰲌  󰫳 󰬀 󰲗󰫦 󰭈  󰫦   󰫤 . 󰲌    󰫦, 󰬎, 󰬎, ,  , 󰰉,   󰰩󰫳  , 󰫦 󰰍  󰬎󰲆  . 󰫥   󰫦  󰫦  󰲌󰱮 󰫥  . 󰫦 󰬉, 󰫦  󰬎  , 󰫦, 󰬎󰲆 . 󰫦 󰫥 󰲆,  󰫼 󰰍 󰫦 󰫥   . 󰭈󰲌 󰱨 󰫦   󰬉  󰭈  󰱳󰫾󰰩  .  : .󰭃, 󰬎, 󰬉 󰫽, ,   󰫦  󰫦 󰫤 󰭈 󰲐 󰱮  .  󰱿󰲐󰱇 󰲌, 󰫦󰫥, 󰲌, 󰰦󰫦󰲌  󰰩󰬀 󰱮 󰫦 󰫤   󰲐󰫦 . 󰫦 󰫤 󰱳 󰲆, 󰫽 󰲆, 󰬎󰭃 󰲆 󰫤 . 󰫦 󰫤󰬀 󰫤 : 󰫦 󰫤󰬀 󰫦 󰫤   󰬁 . 󰫦 󰫤   ;󰬀  󰫤   , 󰬀 󰱮 󰲕 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰰩    ;  󰫤 󰫦,  󰬉  󰬋   󰲂   . 󰱳󰫾󰰩󰰩 󰫦  󰬉, 󰫥 󰫰 󰱮 󰭈 󰲐 󰲐󰫽  󰫤 󰰍 ;  󰰁 󰱳󰫾󰰩󰫳 󰲐, 󰫦  󰫽 󰲆  ,  󰬉 󰲗󰫦     󰲐   󰫽󰫤  󰰍 󰫦 󰫤  .  󰬎 󰫤 󰫦, 󰫽, , 󰭈, 󰬴, 󰫦󰫦󰫳   󰬌 . 󰫦 󰫤󰫳 󰫦 󰫤  󰲐󰫦  . 󰱳󰫾󰫦󰫳 󰫽 󰫦      󰱳󰫾󰰩  󰫽 󰫤󰭃, 󰲑󰬴󰫽 󰫤󰭃  󰫽 󰫤󰭃      󰬌 . 󰫦 󰫤󰬀 󰲐 󰫤 : 󰫦 󰫤󰫳 󰲐 󰱮󰬀 󰱿󰱇󰲒 ,, , , , , , 󰫵󰬎, 󰲇󰬎,  󰬎  󰭈󰬉 󰫽󰰎  . 󰲇  󰰘󰫤 󰫦 󰫽󰫳 2023-24 󰲗󰫦 PLFS    󰫤  80.9% 󰬉   . 󰬀 󰫳 󰰩 󰫤 󰭈  . 󰫽 󰫦 󰫤   󰬋 . 󰲐 󰫤󰫳  󰱮 󰬎󰰉 , , , 󰰌 󰲈 󰲐,  , 󰲐 󰫤    󰰩 󰲐 󰲐󰫽 󰫦 󰫤 󰫦 󰰍  󰬌 .  󰱿󰲐󰱇 󰲐 󰫤  󰬆 󰲐 󰫤   . 󰫦 󰫤󰫳     󰰍 . 󰫦 󰬎 󰫯  󰭐 󰬁  . 󰫦 󰫤󰫦 󰫤 󰭈, Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 227 󰫤  󰫰 󰭈 󰫦  󰫦 , 󰱯 󰬀  . 󰫼   󰱿  󰫤, 󰫤 󰱿󰱇󰲒󰫤 󰫤, 󰱍󰫤 󰱿󰱇󰲖 󰱚 󰭈  󰲑. 󰫦 󰫤󰬀 󰲐 󰫤  󰰍    . 󰬀 󰫦 󰬎,  󰱿󰫯  , 󰭈󰫦 , 󰫦󰭃, 󰲐 󰫽󰰎  , 󰭃 󰬎󰫦,    󰫽 󰱨   󰫦  . 󰫦  󰫦󰬴󰬀 󰲐 󰫤 󰲐   󰱮 󰬌 . 󰬀 󰬊 , 󰲓, 󰱿 󰬬 󰫯 ,  󰫦󰫽󰰩  , 󰭈󰫽 ,  󰫦  󰫦󰬴󰬀, 󰰎󰬀,  󰰉 ,  󰫦 󰬎 󰫮  . 󰬁 󰫦   󰲆 󰬬   . 󰲐 󰫤󰫳 󰬀 󰫦   󰬴    󰲑󰱯󰲆󰰏  .     󰫦 󰰍 󰰩󰬀 󰲓 .   󰬎 󰬎 󰱮 󰰍   . 󰫽    󰫯  󰫦󰫳 󰲆 󰰍 . 󰫦 󰫤 󰬎 󰬎 : 󰫦 󰫤󰬀  󰫦 󰬀 󰬎    󰰍    󰭈󰱡    󰬎  󰫦 󰰉 . 󰫦󰫳  󰬎   󰲕  󰫤  󰰉   󰫽 󰬎  󰭈󰬀  󰫦   󰲐  󰰩 󰫦  󰬌 . 󰬀  󰬁       󰬋󰰗 󰲐󰫦  󰬆  󰬎        󰬁 󰫵 󰰗 󰫦   󰲛󰰩 󰫸󰫦 󰬋󰰗 󰬉󰲐󰬋    󰬶 󰬃     󰬁󰬋󰰗 󰰗       󰬆  󰬌 󰬁󰬋󰰗  󰬎  󰬉󰫤   󰬋󰰗 󰬶 󰭅  󰬎  󰫦    󰬉   󰬁󰬋󰰗  󰲐 󰬁󰬋󰰗  󰬎 󰬁󰬋󰰗 󰭈󰰘  󰬍  󰫤  󰰈    󰲓 󰰌  , , 󰱇󰲒, 󰬉󰫦 󰬉 ,     󰬎  󰫦 󰫤󰫳 󰲆 󰫦  󰬉 󰲑 . 󰫦 󰫤󰬀 󰭈 󰬀 : 󰫦󰭃  󰬋 󰲑󰬉  󰭈󰬀󰬀  . 󰫦  , 󰫰  󰬌  󰬁 󰰩 󰫼  󰰍  󰭈󰬀  .   󰫦 󰬀           󰬋 󰫳󰱨 󰰍 󰱇        󰫽 󰱧 󰫦  󰬀 󰫦    󰫦 󰫼  . 󰫦 󰫤󰫦  : 󰫦 󰫤󰬀   󰫽 󰰍 . 󰬀 󰬅󰬴     ,  ,  , 󰲐 󰫦 󰫤 󰰍  , 󰫽 󰲗󰫦  󰫼  󰫦  󰬉 󰲆  󰫼 󰫤 , 󰫽 󰬬  󰫳, 󰫳, 󰭈󰬉󰫳 󰫦    . 󰫦 󰫤󰬀,     󰫳 󰲗󰫦   , 󰰌 󰫽 󰭈 󰫦      .   󰬎 󰬎   󰭈󰬉  󰫦 󰫼  󰫦 󰭈󰱡  . 󰬍󰫦: 󰫦 󰰍 󰫤 , 󰫦 󰫤    . 󰰩 󰫦 󰫤 󰫤     ;  󰫦 󰫤   󰰍 󰲑  . 󰫦 󰫤    Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10 (III) October2025 228 󰬅,  󰫼, 󰱮    󰫼 󰫵  . 󰰩 󰫦 󰫤  󰬉 󰫦󰲒, 󰫳 󰲑 , 󰱿,      󰰩 󰫦 󰬎 󰫰   󰫮 .  󰬎 󰱳󰫾󰰩󰬀 󰫦 󰫤 󰬎  󰫽 󰬌 . 󰫳 󰲑 󰲑󰬴   󰫦 󰰍 󰭈󰫽 󰫳 󰬀  . 󰫦    󰬉 󰭈󰫽 󰫦󰱿   󰫽   󰭈󰫽  󰭈󰫽 󰫤      󰫵 󰱳󰫾󰰩󰬀 󰫦 , 󰬋 󰬬 󰫦 󰫦 󰫤   󰬁 .  󰫵  󰲆 󰬀  󰲂  ; 󰫼, ,   , 󰫽 󰲆   󰫼   . 󰫦: 1.  ..   () 󰫦 󰫥, ,  󰭈 2.   ..(), 󰫦 󰫤, , 󰫽  󰭈 3.     (),󰫦 󰫤,  󰲑 󰬄󰲓  4. 󰰏 . . () 󰫦 󰫤, , 󰱳 󰭈 5.  , 󰰀 󰭑 (), 󰫦 󰫤  󰫽  󰭈 6. https://en.wtikipedia.org 7. https:// balrakshak 8. https:// synergyindiakabharat.org