FRAZEOLOGIYANING MILLIY VA MA'DANIY O'ZIGA XOSLIGI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 81 FRAZEOLOGIYANING MILLIY VA MA’DANIY O’ZIGA XOSLIGI 1G’affurova Sitora, 1Qo’ldosheva Sanobar, 2Yu.K.Xonto’rayeva 1Navoiy davlat unversiteti, Xorijiy til va adabyot (ingliz tili)yo’nalishi bakalavr bosqichi 4-kurs talabalari, 2Ilmiy rahbar, Navoiy davlat universiteti,Tillar fakulteti,Ingliz tilshunosligi kafedrasi assistant o’qituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17789700 Annotatsiya. Mazkur maqola frazeologik birliklarning milliy va madaniy jihatdan shakllanishini o‘rganishga bag‘ishlanadi. Unda “tilning dunyo manzarasi” hamda “milliy dunyo manzarasi” atamalarining mazmuni yoritilib, madaniyatning til tizimidagi o‘rni ko‘rsatiladi. Frazeologizmlar xalqning tarixiy tajribasi, urf-odatlari va dunyoni idrok etish uslubini o‘zida mujassam etuvchi barqaror birliklar sifatida talqin etiladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ko‘plab iboralar bevosita tarjima qilinmaydi va ularni to‘g‘ri anglash uchun kontekst muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, frazeologiyaning shakllanishi geografik muhit, diniy e’tiqodlar, ijtimoiy hayot va tarixiy omillar bilan chambarchas bog‘liq ekani ta’kidlanadi. Kalit so’zlar: frazeologiya,milliy xususiyat,madaniy xususiyat, til va madaniyat,frazeologik birlik,kontekstual tahlil,tilning milliy manzarasi Annotation. This study focuses on the national and cultural nature of phraseological units. It explains the concepts of the “linguistic picture of the world” and the “national linguistic picture of the world,” emphasizing how cultural factors shape language. Phraseological expressions are viewed as stable elements that embody a people’s historical path, traditions, values, and worldview. Many idioms in English and Uzbek cannot be interpreted through literal translation; their meanings become clear only through contextual analysis. The article also highlights the influence of geography, religion, historical development, and social environment on the creation and evolution of phraseological units. Key words: phraseology, national specificity, cultural specificity, language and culture, phraseological units, contextual analysis, national linguistic picture of the world. Аннотация. Статья посвящена исследованию национальной и культурной природы фразеологических выражений. В работе раскрываются понятия «языковая картина мира» и «национальная языковая картина мира», а также рассматривается влияние культурных факторов на развитие языка. Фразеологические единицы представлены как устойчивые структуры, отражающие опыт народа, его традиции, ценности и особенности мировосприятия. Для многих выражений в английском и узбекском языках буквальный перевод невозможен, поэтому их смысл раскрывается только в определённом контексте. Кроме того, подчеркивается роль географии, религии, истории и социальной среды в формировании фразеологических оборотов. Ключевые слова: Фразеология,национальная специфика, культурная специфика,язык и культура, фразеологические единицы, контекстуальный анализ, национальная языковая картина мира Kirish. Til — har bir xalqning madaniy merosi va dunyoqarashining asosiy ifodasi bo‘lib, unda frazeologik birliklar muhim rol o‘ynaydi. Frazeologiya tilshunoslikda barqaror INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 82 iboralar, idiomalar va maqollarni o‘rganadigan soha hisoblanadi. Ushbu birliklar o‘zlarining mazmuni va shakli orqali xalqning tarixiy tajribasi, qadriyatlari, urf-odatlari va dunyoni idrok etish uslubini aks ettiradi.So‘nggi yillarda til va madaniyatning uzviy bog‘liqligi ilmiy e’tiborni oshirib, “lingvistik dunyoqarash” va “milliy lingvistik manzara” kabi tushunchalar rivoj topmoqda. Frazeologik birliklar shuningdek, xalqning madaniy xotirasi, diniy e’tiqodlari va ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni faqat kontekst orqali to‘g‘ri tushunish mumkin. Ingliz va o‘zbek tillaridagi ko‘plab frazeologizmlar so‘zma-so‘z tarjima qilinmaydi va o‘rganishda tilshunoslik tahlili talab etadi.Ushbu maqolada frazeologik birliklarning milliy va madaniy o‘ziga xosligi, ularning til va madaniyat bilan bog‘liqligi, shuningdek, ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi — frazeologiyaning lingvokulturologik jihatlarini ochib berish va ularning milliy madaniyatni aks ettirish mexanizmlarini aniqlashdir. Til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ta’kidlaydigan olimlarning fikriga ko‘ra, frazeologik birliklar tilning faqat leksik yoki grammatik jihatini ifodalovchi vositalar emas, balki xalqning hayotiy tajribasi, madaniy stereotiplari, ijtimoiy qadriyatlari va dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim vositalardir. 1 Ular til foydalanuvchisiga o‘z xalqining tarixiy voqealari, urf-odatlari va diniy e’tiqodlari bilan tanishish imkonini beradi va shu orqali madaniyatni chuqurroq anglash imkoniyatini yaratadi. Frazeologik birliklar milliy xotira va an’analarni til orqali saqlash va avloddan-avlodga yetkazish funksiyasini bajaradi, shuningdek, til orqali xalqning ijtimoiy hayotdagi qadriyatlari va muloqot madaniyatini ham ochib beradi. Frazeologiyaning Lingvomadaniy Ahamiyati Frazeologizmlar xalqning asrlar davomida to'plangan tajribasi va donoligini o'zida mujassam etadi. V. N. Telia o'z asarida shuni ta'kidlaydiki, "Frazeologik birliklar madaniy kodni saqlovchi lingvistik signallar hisoblanadi". 2 O'zbek tilidagi frazeologizmlar mahalliy madaniyatning o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi. Masalan, "o't olov bo'lmoq" iborasi nafaqat shiddatli ish tutishni, balki o'zbek xalqining issiq iqlim sharoitida shakllangan tez va faol harakat qilish qobiliyatini ham ifodalaydi. "Qo'l mehnati" iborasi esa an'anaviy hunarmandchilik va halol mehnat qadriyatlarini namoyon etadi.Ingliz frazeologiyasida tarixiy va madaniy meros chuqur o'z aksini topgan. "Burn the midnight oil" iborasi sanoat inqilobidan oldingi davrda chiroq yog'ida ishlash an'anasini eslatadi. "Beat around the bush" iborasi esa an'anaviy ingliz ovchilik madaniyati bilan bog'liq.Rus frazeologiyasida "работать засучив рукава" iborasi nafaqat mehnatsevarlikni, balki an'anaviy rus kiyimlarining o'ziga xos xususiyatlarini ham aks ettiradi. Bu ibora qadimgi rus liboslarining uzun yenglari bilan bog'liq bo'lib, og'ir mehnat qilish uchun yenglarni tirsakkacha buklash zarurati tufayli paydo bo'lgan. Milliy Mentalitetning Frazeologik Aks Etishi Har bir xalqning milliy xarakteri va mentaliteti frazeologik birliklarda o'z ifodasini topadi. A. V. Kunin o'z tadqiqotlarida shuni ko'rsatadiki, "Frazeologizmlar milliy xarakterning lingvistik manifestatsiyasidir". 3 O'zbek xalqining mehnatparvarligi va halollik qadriyatlari frazeologiyada keng aks etgan. "Teri sariq bo'lib ishlamoq" iborasi haddan tashqari mehnat qilishni, "qo'lidan kelgan ishni qilmoq" esa o'z qobiliyati darajasida samarali ishlashni anglatadi. Professor I. Rajabovning fikricha, "O'zbek frazeologiyasida mehnatga bag'ishlangan iboralar 1 Nazirova, 2023; Pazilova & Abdullayeva, 2022, 26–32 bb; 144–145 bb. 2 Telia V.N. "Russkaya frazeologiya: Semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty" - M.: 1996, 78 b. 3 Kunin A.V. "Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazika" - M.: 1996, 112 b. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 83 soni boshqa tillarga nisbatan ancha ko'pdir". 4 Ingliz milliy xarakterining konservatizmi va amaliyolligi frazeologizmlarda o'z aksini topgan. "Keep a stiff upper lip" iborasi his-tuyg'ularni yashirish va qiyin vaziyatlarda bardoshllikni ko'rsatishni anglatadi. Bu an'anaviy britaniya xarakterining muhim xususiyatidir. Rus xalqining keng qalbliligi va g'ayratliligi frazeologik birliklarda yaqqol namoyon bo'ladi. "Душа нараспашку" iborasi ochiqlik va samimiylikni, "гореть на работе" esa ishga bo'lgan ishtiyoqni ifodalaydi. Tarjima Usullari Va Madaniy O'zgarishlar Frazeologizmlarni tarjima qilishda turli usullar qo'llaniladi. N. M. Shanskiy o'z asarida "Frazeologik tarjima - bu nafaqat til, balki madaniyatlar o'rtasida ko'prik qurish jarayonidir" deb ta'kidlaydi. 5 To'g'ridan-to'g'ri tarjima (kalqon tarjima) ko'pincha ma'noni to'liq yo'qotishi mumkin. Masalan, o'zbekcha "qo'li kalta" iborasini ingliz tiliga to'g'ridan-to'g'ri "short hand" tarjima qilish noto'g'ri, chunki bu ibora o'zbek tilida "bexuda" ma'nosida, ingliz tilida esa boshqa ma'noda qo'llaniladi. Ekvivalentli tarjima - bu madaniy jihatdan mos keladigan iboralarni topish. Masalan, o'zbekcha "suv ketgan chovg'a" iborasiga ingliz tilida "a lost cause" ekvivalenti mos keladi. Analitik tarjima - ma'noni izohlab berish. Bu usul frazeologizmlarning to'liq ekvivalenti bo'lmaganda qo'llaniladi. Madaniy adaptatsiya - iborani mahalliy madaniyatga moslashtirish. Masalan, o'zbekcha "tuyaning qo'shig'ini aytmoq" iborasi boshqa madaniyatlarda "itir qo'shig'ini aytmoq" shaklida moslashtirilishi mumkin. Zamonaviy Frazeologiyaning O'zgarishi Zamonaviy globallashuv sharoitida frazeologik birliklarning o'zgarishi kuzatilmoqda. C. Fernando o'z tadqiqotlarida shuni ko'rsatadiki, "Global til frazeologiyasi an'anaviy milliy iboralarni asta-sekin siqib chiqarmoqda". 6 Yangi frazeologik birliklar paydo bo'lmoqda, ayniqsa texnologiya va internet sohasida. Masalan, "click bait", "go viral", "digital native" kabi iboralar zamonaviy hayotning yangi realitelerini ifodalaydi. An'anaviy frazeologizmlarning ma'nolari o'zgarishi kuzatilmoqda. Ba'zi iboralar yangi kontekstlarda qo'llanilmoqda yoki ma'nosi kengaymoqda.Xalqaro frazeologizmlarning tarqalishi globallashuv natijasida kuchaymoqda. Ko'plab inglizcha iboralar boshqa tillarga kirib, mahalliy frazeologiyani boyitmoqda. Professor U. Yusupovning ta'kidlashicha, "Zamonaviy o'zbek frazeologiyasi an'anaviy va innovatsion elementlarning uyg'un kombinatsiyasidir". 7 Etnolingvistik Tahlil Frazeologik birliklarning etnolingvistik tahlii milliy xarakterning chuqur qatlamlarini ochib beradi. G. L. Permyakovning fikriga ko'ra, "Har bir frazeologizm - bu xalqning tarixiy xotirasining qisqacha yozuvi". 8 O'zbek frazeologiyasida diniy elementlar keng tarqalgan. "Xudoni xursand qilmoq", "Allah taolo rahm qilsin", "qazo qilmoq" kabi iboralar islom madaniyatining chuqur ta'sirini ko'rsatadi. Tabiatga oid iboralar o'zbek xalqining tabiat bilan uzviy bog'liqligini namoyon etadi. "Yomg'ir kabi yog'moq", "qor ko'chasi", "bo'ronli havо" kabi iboralar tabiat hodisalarining xalq hayotidagi ahamiyatini ko'rsatadi. An'anaviy kasblar va hunarmandchilik frazeologiyada o'z aksini topgan. "Dasturxon yozmoq", "qoshiq teshigidan qaramoq", "ignadek ishlov bermoq" kabi iboralar an'anaviy kasblar bilan bog'liq. 4 Rajabov I. "O'zbek tilining frazeologik lug'ati" - Toshkent: 2007, 26 b. 5 Shanskiy N.M. "Frazeologiya sovremennogo russkogo yazika" - M.: 1985, 156 b. 6 Fernando C."Idioms and Idiomaticity" - Oxford: 1996, 134 b. 7 Yusupov U."Lingvomadaniyat va frazeologiya" - Samarqand: 2012, 67 b. 8 Permyakov G.L. "Osnovi strukturnoy frazeologii" - M.: 1988, 92 b. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 84 Madaniyatlararo Muloqotda Frazeologiyaning O'rni Turli madaniyatlarning o'zaro ta'siri frazeologiyada o'z aksini topadi. A. P. Cowie ta'kidlaganidek, "Frazeologik qarz olish - bu madaniyatlarning o'zaro boyishining eng samarali yo'nalishlaridan biridir". 9 Rus tilidan o'zbek tiliga ko'plab frazeologizmlar o'tgan. "Bosh qotirmoq", "ko'ngli ochiq" kabi iboralar rus tilidan o'zlashgan bo'lib, o'zbek tilida mustahkam o'rnashgan. Ingliz tilidan yangi frazeologik birliklar o'zlashmoqda. "Time is money", "break the ice" kabi iboralar xalqaro mulоqotda keng qo'llanilmoqda. O'zbek frazeologiyasining o'ziga xosligi uning boy madaniy merosida namoyon bo'ladi. "Oq yo'l", "yelkasiga olmoq", "ko'zi to'm" kabi iboralar o'zbek xalqining mehmondo'stligi, hamjihatligi va g'ayratliligini ifodalaydi. Xulosa Frazeologik birliklar milliy madaniyatning noyob ko'zgusi hisoblanadi. Ular orqali xalqning tarixiy tajribasi, an'analari va qadriyatlarini o'rganish mumkin. Turli tillardagi frazeologizmlarni qiyosiy o'rganish madaniyatlararo muloqotni yaxshilashga xizmat qiladi. Zamonaviy sharoitda frazeologiyaning saqlanishi va rivojlanishi milliy madaniy identifikatsiyani mustahkamlashning muhim omilidir. An'anaviy frazeologik birliklarni saqlash va yangi iboralarning paydo bo'lishi tilning jonliligi va rivojlanish darajasini ko'rsatadi. Frazeologiyaning milliy va madaniy o'ziga xosligi nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, tarix va etnografiya sohalari uchun ham qimmatli manba hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Amosova N. N. "Osnovi angliyskoy frazeologii" - L.: 1963 2. Kunin A. V. "Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazika" - M.: 1996 3. Rajabov I. "O'zbek tilining frazeologik lug'ati" - Toshkent: 2007 4. Smith L. P. "Words and Idioms" - Boston: 1925 5. Shanskiy N. M. "Frazeologiya sovremennogo russkogo yazika" - M.: 1985 6. Mamatov A. "O'zbek xalq maqollari va matallari" - Toshkent: 2010 7. Cowie A. P. "Oxford Dictionary of English Idioms" - Oxford: 1993 8. Molotkov A. I. "Osnovi frazeologii russkogo yazika" - L.: 1977 9. Yusupov U. "Lingvomadaniyat va frazeologiya" - Samarqand: 2012 10. Fernando C. "Idioms and Idiomaticity" - Oxford: 1996 11. Hojiev O'. "O'zbek frazeologiyasi asoslari" - Toshkent: 2005 12. Telia V. N. "Russkaya frazeologiya" - M.: 1996 13. Permyakov G. L. "Osnovi strukturnoy frazeologii" - M.: 1988 9 Cowie A.P. "Oxford Dictionary of English Idioms" - Oxford: 1993, 178 b.