BIZNESNI BOSHQARISHDA ERP TIZIMIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI

2025 BAKALAVR TALABALARINIG MAQOLALARI TO‘PLAMI №8 MAXSUS SON https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 103 sahifa. 2025-yil noyabr Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viktorovna,Glazova Marina Viktorovna, Candidate of Economic Sciences (Moscow) Candidate of Economic Sciences (Moscow) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 28-fevraldagi 333/5-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 5 MUNDARIJA MEHMONXONA KORXONALARIDA INNOVATSION LOYIHALARNI AMALGA OSHIRISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ......................................................................................................................................................................10 Erkaboyeva Jasmina Safarali qizi, Ochilova Hilola Farmonovna FAULT TOLERANCE AND SELF-HEALING IN IOT-ENHANCED P2P SYSTEMS ......................................................15 Ibrokhimkhuja Rikhsikhujaev, Mohit Bhandwal BIZNES BOSHQARUVIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI ............................................................................................................................................................................22 Ikromov Boisxon Bahodir o‘g‘li, Ozodbek Musayev BIOLOGIYA FANINI O‘QITISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA VIRTUAL LABARATORIYADAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI ................................................................................................................................. 27 Turayeva Sabrina Kamoliddin qizi, Qodirov Farrux Ergash o‘g‘li YASHIL LOGISTIKA VA TRANSMILLIY KORPORATSIYALAR .........................................................................................32 Rаfiqоv Аbrоr Bаxtiyоr о‘g‘li, Nаrzullаyev Elmurоd Shuxrаt о‘g‘li OMBORXONALARNI BOSHQARISHDA RFID TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISHNI AFZALLIKLARI .................................................................................................................................................................................36 Mirkamolov Mirsardor Mirxamdam o‘g‘li, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich STARTAPLAR VA KICHIK BIZNESNING IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH JARAYONLARIDAGI ROLI ......................................................................................................................................................................................................41 Abdumajidova Muxlisa Alisher qizi, Umarova Mukaddas Abbasovna O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MILLIY SUG‘URTA TIZIMIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI XORIJ TAJRIBASI ASOSIDA QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .................................................................................................................46 Sobirova Ozoda Rustamovna, Safarov Javohir Ismoilovich IQTISODIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHDA MILLIY TO‘LOV TIZIMLARINING ELEKTRON TIJORATDAGI AHAMIYATI ...........................................................................................................................................................50 Teshayev Sayimbek Anvarovich, Tashmuxamedova Yayra Atxamovna CHANGES IN PULSE RATE IN BLOOD VESSELS DURING PHYSICAL EXERCISE ..................................................56 Pirnazarov Elchin Anvar o‘g‘li, Yoldasheva Roila Jumaevna JAHON IQTISODIYOTIDA GLOBAL XAVFSIZLIK VA IQTISODIY BARQARORLIK ..................................................61 Qayumov Sobit Obid o‘g‘li, Xasanov Nodir Erkinovich LABOR RESOURCES – THE MAIN FACTOR OF NATIONAL DEVELOPMENT ..........................................................68 Qurbonov Tolmasjon Namoz ugli, Mustafoyev Golib Sultonmurodovich ISTE’MOLCHI TANLOVI VA NAFLILIK NAZARIYASINI ILMIY ASOSLARI.................................................................75 Q.Abdukarimov, M.Keldibekova, F.Umarov KORXONALARDA RAQAMLI MARKETINGDAN FOYDALANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ..............................80 Tumaris Nietullaeva, Alimxodjayeva Nargiza Elshodovna OMMAVIY AXBOROT VOSITALARINING INSON VA JAMIYAT HAYOTIDAGI TA’SIRI HAMDA AXBOROT XURUJLARI ................................................................................................................................................................... 87 Kodirov Ozodbek, F.Umarov QURILISH MATERIALLARI SANOATIGA KIRITILAYOTGAN INVESTITSIYALAR TAHLILI VA TARMOQNING MAMLAKAT EKSPORTIDAGI OʻRNI ...................................................................................................93 Gʻulomiddinov Bobobek Sardorjon oʻgʻli, Gʻulamov Ilhom Akramovich BIZNESNI BOSHQARISHDA ERP TIZIMIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI ..........................................98 Abduhamidova Shodiyaxon Abdushukur qizi, Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 98 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami BIZNESNI BOSHQARISHDA ERP TIZIMIDAN FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI Abduhamidova Shodiyaxon Abdushukur qizi Millat Umidi universitetining 3-bosqich talabasi E-mail: [email protected] Ilmiy rahbar: Yuldashev Abduhakim Abdukarimovich TDIU, Biznes boshqaruvi kefedrasi dotsenti, PhD Annotatsiya: Ushbu maqolada biznes jarayonlarini samarali boshqarishda ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlaridan foydalanishning afzalliklari ilmiy, nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. ERP tizimlari korxona bo‘limlari o‘rtasida integratsiyalashgan axborot almashinuvi, resurslardan optimal foydalanish, real vaqt rejimida monitoring, moliyaviy va operatsion hisob-kitoblarni avtomatlashtirish orqali korxonalar faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qilishi yoritiladi. Tadqiqot davomida zamonaviy ERP platformalarining funksional imkoniyatlari, ularning raqamli transformatsiya jarayonidagi roli, menejment qarorlarini tez va aniq qabul qilishga ta’siri ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, ERP tizimining korxona raqobatbardoshligini kuchaytirish, xarajatlarni qisqartirish, ishlab chiqarish va logistika jarayonlarini optimallashtirishdagi ustunliklari ilmiy manbalar asosida asoslab berilgan. Kalit soʻzlar: ERP tizimi, biznes jarayonlari, raqamli boshqaruv, integratsiya, resurslarni optimallashtirish, avtomatlashtirish, axborot tizimi, logistika, moliyaviy boshqaruv, samaradorlik. Abstract: This article analyzes the advantages of using ERP (Enterprise Resource Planning) systems in the effective management of business processes from a scientific, theoretical, and practical perspective. It is highlighted that ERP systems increase the efficiency of enterprises through integrated information exchange between enterprise departments, optimal use of resources, real-time monitoring, and automation of financial and operational calculations. The study examines the functional capabilities of modern ERP platforms, their role in the digital transformation process, and their impact on making quick and accurate management decisions. The advantages of ERP systems in enhancing enterprise competitiveness, reducing costs, and optimizing production and logistics processes are also substantiated based on scientific sources. Key words: ERP system, business processes, digital management, integration, resource optimization, automation, information system, logistics, financial management, efficiency. Аннотация: В данной статье анализируются преимущества использования ERP-систем (Enterprise Resource Planning) в эффективном управлении бизнес-процессами с научной, теоретической и практической точки зрения. Отмечено, что ERP-системы способствуют повышению эффективности деятельности предприятий за счет интегрированного обмена информацией между подразделениями предприятия, оптимального использования ресурсов, мониторинга в режиме реального времени и автоматизации финансовых и операционных расчетов. В исследовании рассмотрены функциональные возможности современных ERP-платформ, их роль в процессе цифровой трансформации и влияние на принятие быстрых и точных управленческих решений. Также на основе научных источников обоснованы преимущества ERP-системы в повышении конкурентоспособности предприятия, снижении затрат и оптимизации производственных и логистических процессов. Ключевые слова: ERP-система, бизнес-процессы, цифровое управление, интеграция, оптимизация ресурсов, автоматизация, информационная система, логистика, финансовое управление, эффективность. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 99 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami KIRISH Bugungi globallashuv jarayonida biznes subyektlarining raqobatbardoshligini ta’minlashda raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, korxona faoliyatini kompleks boshqarishga mo‘ljallangan ERP (Enterprise Resource Planning) tizimlari zamonaviy korxonalar faoliyatining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. ERP tizimi korxonaning moliya, ta’minot, ishlab chiqarish, marketing, logistika va kadrlar bo‘limlarini yagona axborot platformasi asosida integratsiyalash orqali boshqaruv jarayonlarining aniqligi va tezkorligini oshiradi. Ushbu bo‘limda ERP tizimlarining shakllanishi, ularning biznes boshqaruvida tutgan o‘rni, korxonalarda resurslardan optimal foydalanish hamda operatsion jarayonlarni avtomatlashtirishdagi ustunliklari yoritiladi. Shuningdek, ERP tizimlarining joriy etilishi korxonalar uchun qanday strategik ustunliklar yaratishi, qaror qabul qilish jarayoniga qanday ta’sir ko‘rsatishi va raqamli transformatsiya jarayonida tutgan o‘rni ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Xorijiy olimlardan J. Davenport 2021-yilda ERP tizimlari korxona jarayonlari bo‘yicha yagona axborot maydonini yaratishi orqali boshqaruvning aniqligi va shaffofligini oshirishini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, raqamlashtirilgan boshqaruv tizimi qaror qabul qilish jarayonida real vaqt ma’lumotlaridan foydalanish imkonini beradi. Shuningdek, M. Sumner 2022-yilda ERP tizimining integratsiyalashgan tabiati korxonaning moliya, logistika va ta’minot bo‘limlari o‘rtasidagi ma’lumot oqimini tezlashtirishi, bu esa operatsion samaradorlikni oshirishini qayd etadi. Yana bir tadqiqotchi L. Shaul 2023-yilda esa ERP tizimlarining raqobatbardoshlikni mustahkamlashga ta’sirini o‘rganib, ayniqsa kichik va o‘rta korxonalar uchun xarajatlarni qisqartirish va jarayonlarni standartlashtirish muhimligini ko‘rsatadi. A. Jo‘rayev 2021-yilda ERP tizimining mahalliy korxonalarda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishda muhim vosita ekanini ta’kidlab, uning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini o‘rgangan. Shuningdek, D. Qodirov 2022-yilda ERP platformalari orqali ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish va monitoring tizimini rivojlantirish korxona boshqaruvining sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilashini ko‘rsatib o‘tadi. Yana bir mahalliy tadqiqotchi S. Karimova 2023-yilda esa ERP tizimlarining logistika jarayonlarini avtomatlashtirishdagi roli, ta’minot zanjiri boshqaruvida kechikishlar va xatoliklarni minimallashtirishdagi afzalliklari haqida ilmiy xulosalar beradi. Unga ko‘ra, ERP tizimlari nafaqat jarayonlarni yaxlit boshqaradi, balki korxonaning strategik rivojlanishiga ham xizmat qiladi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu maqolada tahliliy-taqqoslama usuli, tizimli yondashuv, ilmiy abstraksiya, statistik tahlil, induksiya va deduksiya usullari, shuningdek, empirik kuzatuv va modellashtirish metodologik usullaridan foydalanildi. TAHLIL VA NATIJALAR Biznesni boshqarishda ERP tizimidan foydalanishning afzalliklari: • Korxona bo‘limlari o‘rtasida integratsiyalashgan boshqaruvni ta’minlaydi. ERP tizimi moliya, ishlab chiqarish, logistika, marketing va kadrlar bo‘limlarini yagona axborot platformasi asosida birlashtirib, jarayonlarni uyg‘un, tezkor va aniq boshqarishga yordam beradi. • Qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi va aniqligini oshiradi – real vaqt rejimidagi ma’lumotlar rahbarlarga strategik va operatsion qarorlarni aniq, ishonchli va tezkor qabul qilish imkonini beradi. • Resurslardan foydalanish samaradorligini oshiradi – moddiy, mehnat va moliyaviy resurslarni avtomatik rejalashtirish orqali keraksiz xarajatlarni kamaytiradi va ishlab chiqarish jarayonini optimallashtiradi. • Xarajatlarni qisqartiradi va jarayonlarni avtomatlashtiradi – qo‘lda bajariladigan jarayonlar kamayadi, xatoliklar minimallashtiriladi, hujjatlar aylanishi tezlashadi, natijada umumiy operatsion xarajatlar pasayadi. • Mijozlar bilan ishlash sifatini yaxshilaydi – buyurtmalarni qayta ishlash, yetkazib berish muddatlari, xizmat ko‘rsatish darajasi aniq hisoblanadi, bu esa mijozlar mamnunligini oshiradi. • Korxonaning raqobatbardoshligini kuchaytiradi – ERP tizimi asosida raqamlashtirilgan boshqaruv korxonaga bozor o‘zgarishlariga moslashish, tezkor rejalashtirish va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash imkonini yaratadi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 100 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 1-rasm. 2025-yilda ERP dasturiy ta’minoti qo‘llaniladigan sohalar (Manba: https://truelist.co/blog/erp-statistics/) ERP dasturiy ta’minotining qo‘llanilish sohalari: • 90% – ERP joriy etish; • 51% – tashkiliy o‘zgarishlarni boshqarish; • 46% – texnologiyani baholash; • 41% – biznes jarayonlarini boshqarish yoki reinjiniring; • 34% – dasturiy ta’minot tanlovi; • 32% – amalga oshirilgandan keyin foydani amalga oshirish; • 25% – raqamli strategiya; • 25% – loyiha auditi; • 24% – shartnoma muzokaralari; • 3% – M&A integratsiyalarida qo‘llaniladi. Biznesni boshqarishda ERP tizimidan foydalanishning kamchiliklari: • Joriy etish xarajatlarining yuqoriligi – ERP tizimini sotib olish, sozlash, texnik jihozlarni yangilash va xodimlarni o‘qitish katta moliyaviy sarmoya talab qiladi. • Joriy etish jarayonining murakkabligi va uzoq davom etishi – ERP tizimini korxonaga moslashtirish ko‘p vaqt oladi. Ba’zan jarayon 6-18 oy davom etadi va bu davrda korxona ish jarayonlarida vaqtinchalik uzilishlar yuzaga kelishi mumkin. • Xodimlarning moslashishdagi qiyinchiliklari – yangi tizim bilan ishlash ko‘nikmasi bo‘lmagan xodimlar o‘rtasida qarshilik paydo bo‘lishi, noto‘g‘ri ma’lumot kiritish va jarayonlarni sekinlashtirish kabi muammolar kuzatilishi mumkin. • Texnik nosozliklar va dasturiy xatolarga bog‘liqlik – ERP tizimidagi kichik texnik xato ham butun korxona jarayonlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Texnik xizmat ko‘rsatish muntazam xarajatlarni talab qiladi. • Kiberxavfsizlikka bo‘lgan yuqori talab – korxonaning barcha ma’lumotlari yagona tizimda jamlangani sababli, tizimga kiberhujum bo‘lishi katta xavf tug‘diradi. • Moslashuvchanlikning cheklanishi – ba’zi ERP tizimlari korxonaning barcha o‘ziga xos jarayonlariga moslashavermaydi. Strukturaviy o‘zgarishlar yoki yangi biznes yo‘nalishlari qo‘shilganda tizimni qayta sozlash yoki kengaytirish murakkablashadi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 101 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil. 8-maxsus son. Bakalavr talabalarining maqolalari to‘plami 2-rasm. ERP dasturiy ta’minot xususiyatlari, qo‘shimchalar va moslashtirish statistikasi (Manba: https://scoop.market.us/erp-software-statistics/) So‘rov natijalariga ko‘ra, xaridorlarning 89% buxgalteriya hisobini ERP tizimida izlayotgan asosiy xususiyat deb bilishadi. Respondentlar, shuningdek, inventarizatsiya va tarqatish (67%), mijozlar bilan munosabatlarni boshqarish (CRM) 33% va umumiy texnologiya bilan bog‘liq modullarga (21%) qiziqish bildirishdi. Kompaniyalarning atigi 3% standart, tayyor funksionallikka ega ERP tizimlariga tayanadi. Aksariyat ko‘pchilik ma’lum darajadagi sozlashni tanlaydi. Moslashtirishga intilayotganlar orasida 33% dan 48% gacha bo‘lgan korxonalar o‘rtacha darajadagi moslashtirishni talab qiladilar, 10% dan 19% gacha esa shaxsiylashtirilgan ERP yechimlarini aniq so‘rashadi. XULOSA VA TAKLIFLAR Biznesni boshqarishda ERP tizimidan foydalanish korxonalar faoliyatini kompleks tarzda optimallashtirish, resurslardan samarali foydalanish va raqobatbardoshlikni oshirishda muhim strategik vosita hisoblanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ERP tizimlari korxona bo‘limlari o‘rtasida integratsiyalashgan axborot almashinuvini yo‘lga qo‘yib, real vaqt rejimidagi ma’lumotlar asosida boshqaruv qarorlarini tez va aniq qabul qilish imkonini yaratadi. Shuningdek, ishlab chiqarish, logistika, moliya va inson resurslarini boshqarish jarayonlarini avtomatlashtirish umumiy xarajatlarning qisqarishi va operatsion samaradorlikning oshishiga xizmat qiladi. ERP tizimining joriy etilishi bilan bog‘liq ayrim kamchiliklar, jumladan, yuqori xarajatlar, xodimlarning moslashishdagi qiyinchiliklari yoki texnik xavflar mavjud bo‘lsa-da, to‘g‘ri rejalashtirilgan va bosqichma-bosqich amalga oshirilgan joriy etish jarayoni ushbu muammolarni samarali bartaraf etishi mumkin. Takliflar: 1. ERP tizimini joriy etishdan oldin korxonaning mavjud biznes jarayonlarini chuqur tahlil qilish – jarayonlarning xarita (process map) ko‘rinishida ishlab chiqilishi, takrorlanuvchi va samarasiz bo‘limlar aniqlanishi ERP tizimini to‘g‘ri moslashtirishga yordam beradi. 2. Korxona ehtiyojlariga mos ERP modulini tanlash – har bir korxona uchun universal tizim mavjud emas. Korxona o‘lchami, soha xususiyatlari va strategik maqsadlariga mos modullar tanlansa, joriy etish samaradorligi yuqori bo‘ladi.