BO'LAJAK O'QITUVCHILARDA O'Z-O'ZINI RIVOJLANTIRISHGA OID SHAXSIY-KASBIY SIFATLAR

235 BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA O‘Z-O‘ZINI RIVOJLANTIRISHGA OID SHAXSIY-KASBIY SIFATLAR Shamuratova Е.S., PhD, dotsent, Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17797796 Annotatsiya. Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarda o‘z-o‘zini rivojlantirishga oid shaxsiy va kasbiy sifatlarning mohiyati, ularni shakllantirish omillari hamda pedagogik jarayonda ularni rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘z-o‘zini rivojlantirish kompetensiyasining o‘qituvchi tayyorlash tizimidagi o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: o‘z-o‘zini rivojlantirish, kasbiy kompetensiya, refleksiya, pedagogik mahorat, motivatsiya, shaxsiy sifatlar, o‘qituvchi tayyorlash. Аннотация. В данной статье анализируется сущность личностных и профессиональных качеств, связанных с саморазвитием у будущих учителей, факторы их формирования и пути их развития в педагогическом процессе. Также на научнотеоретической основе освещается роль и значение компетенции саморазвития в системе подготовки учителей. Ключевые слова: саморазвитие, профессиональная компетенция, рефлексия, педагогическое мастерство, мотивация, личностные качества, подготовка учителя. Abstract. This article analyzes the essence of personal and professional qualities related to self-development in future teachers, their formation factors, and ways of developing them in the pedagogical process. Also, the role and importance of self-development competence in the teacher training system are highlighted on a scientific and theoretical basis. Keywords: self-development, professional competence, reflection, pedagogical mastery, motivation, personal qualities, teacher training. Kirish. Bugungi kunda ta‘lim tizimining modernizatsiyasi, raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi o‗qituvchidan uzluksiz o‗rganish va o‗z-o‗zini rivojlantirishni talab qilmoqda. Bo‗lajak pedagog shaxsida o‗z ustida ishlash, kasbiy o‗sishga intilish, yangiliklarni o‗zlashtirish, refleksiv fikrlash kabi sifatlar shakllangan bo‗lishi zarur. Pedagogik faoliyatda o‗z-o‗zini rivojlantirish — bu o‗qituvchining shaxsiy, intellektual va kasbiy salohiyatini ongli ravishda takomillashtirish jarayonidir. Bu jarayonning muvaffaqiyati o‗qituvchining ichki motivatsiyasi, o‗zini baholash qobiliyati va ijodiy yondashuviga bog‗liq. O‗z-o‗zini rivojlantirish (self-development) — bu insonning o‗z imkoniyatlarini ochish, malaka va kompetensiyalarini takomillashtirishga qaratilgan ongli, mustaqil faoliyatidir. Bo‗lajak o‗qituvchi uchun bu jarayon quyidagi yo‗nalishlarda kechadi: 236 intellektual rivojlanish (bilimlarni kengaytirish, yangi metodlarni o‗rganish), shaxsiy o‗sish (mas‘uliyat, o‗zini baholash, muloqot madaniyati), kasbiy takomillashuv (pedagogik texnologiyalarni o‗zlashtirish, innovatsion faoliyat). O‗z-o‗zini rivojlantirishga yo‗naltirilgan bo‗lajak o‗qituvchi quyidagi asosiy sifatlar bilan ajralib turadi: Refleksivlik — o‗z faoliyatini tahlil qilish, xatolarni tan olish va ulardan saboq chiqarish qobiliyati. Ijodkorlik — yangi pedagogik g‗oyalarni ilgari surish va amaliyotda qo‗llash malakasi. Mas’uliyatlilik — o‗z kasbiy faoliyati natijalariga javobgarlikni his etish. Kommunikativlik — o‗quvchilar, ota-onalar va hamkasblar bilan samarali muloqot qilish. Motivatsion faollik — doimiy o‗rganish, yangilikka intilish, o‗z ustida ishlashga ichki turtki. Moslashuvchanlik (adaptivlik) — o‗zgaruvchan ta‘lim sharoitlariga tez moslasha olish, raqamli muhitda faoliyat yurita bilish. Bu sifatlar birgalikda o‗qituvchining kasbiy yetukligi va pedagogik madaniyatini shakllantiradi. Bo‗lajak o‗qituvchilarda o‗z-o‗zini rivojlantirish sifatlarini shakllantirish uchun quyidagi shartlar muhimdir: Ta‘lim jarayonining shaxsga yo‗naltirilganligi – talabaning shaxsiy tajribasini inobatga olish. Refleksiv topshiriqlar va mustaqil ishlar – ―Men kimman?‖, ―Qanday o‗qituvchi bo‗lishni xohlayman?‖ kabi tahliliy yozma ishlari. Interfaol metodlar – debat, muammoli o‗qitish, keys-stadi orqali tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantirish. Mentorlik tizimi – tajribali o‗qituvchilarning rahbarligida o‗z-o‗zini tahlil va rivojlantirish. Portfel yuritish – o‗z yutuqlari, g‗oyalari va natijalarini muntazam qayd etib borish. Yuqoridagi fikrlardan kelib chiqib, bo‗lajak o‗qituvchilarga o‗z-o‗zini rivojlantirishda quyidagi amaliy yondashuvlar tavsiya etiladi: Haftalik refleksiya kundaligini yuritish (o‗rganilgan yangi narsa va xulosalarni yozish). Har semestrda shaxsiy rivojlanish rejasini tuzish (o‗z ustida ishlash yo‗nalishlari). 237 Pedagogik innovatsiyalar, onlayn kurslar, seminarlar va konferensiyalarda ishtirok etish. Kitobxonlik va ilmiy maqolalar o‗qish orqali dunyoqarashni kengaytirish. Hamkorlikda o‗rganish (peer learning) orqali tajriba almashish. Xulosa. Bo‗lajak o‗qituvchilarning o‗z-o‗zini rivojlantirishga bo‗lgan ehtiyoji — ularning kasbiy yetukligi va pedagogik madaniyatining asosidir. O‗z-o‗zini rivojlantirish jarayoni shaxsning o‗z faoliyatini tahlil qilish, yangi maqsadlar qo‗yish va ularni amalga oshirishga yo‗naltirilgan ichki ehtiyoj bilan bog‗liq. Shu bois pedagogik ta‘limda bo‗lajak o‗qituvchilarda o‗z-o‗zini rivojlantirishni qo‗llab-quvvatlovchi muhit yaratish, refleksiv madaniyatni shakllantirish, mustaqil o‗rganish ko‗nikmalarini rivojlantirish dolzarb vazifadir. Adabiyotlar 1. Karimova, D. Pedagogik psixologiya. – Toshkent: Fan, 2020. 2. Yuldasheva, N. Bo‗lajak o‗qituvchilarda kasbiy kompetensiyani rivojlantirish. – Toshkent: Ilm ziyo, 2022. 3. Habibullayeva, M. Refleksiv ta‘limning nazariy asoslari. // Pedagogik izlanishlar, 2021, №3. 4. Vygotskiy, L. S. Muloqot va tafakkur. – Moskva: Pedagogika, 1991. 5. Dewey, J. Experience and Education. – New York: Macmillan, 1938. 6. Yusupov, E. T. Didaktika: nazariy va amaliy asoslar. – Toshkent: Ilm ziyo, 2021. 7. Mardonova, N. Pedagogik refleksiya va o‗qituvchi shaxsiy rivojlanishi. – Toshkent: O‗qituvchi, 2023.