VULGAR SO'ZLARDAN FOYDALANISHNI TUSHUNISH: KELIB CHIQISH TARIXI, SOTSIOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI VA STILISTIK VAZIFALARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 133 VULGAR SO‘ZLARDAN FOYDALANISHNI TUSHUNISH: KELIB CHIQISH TARIXI, SOTSIOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI VA STILISTIK VAZIFALARI Kamalova Marjona Jaloliddin qizi NavSU, the 1st year master student of Foreign language and literature department (English) https://doi.org/10.5281/zenodo.17801605 Annotatsiya. Ushbu maqolada vulgar so‘zlarning kelib chiqishi, jamiyatdagi ijtimoiy vazifalari, madaniy farqlari va adabiyot hamda media tilidagi roli yoritiladi. Vulgarizmlar ko‘pincha odobsiz deb baholansa-da, ular tilning tarixiy rivoji, ijtimoiy munosabatlar va madaniy qadriyatlar bilan uzviy bog‘liq murakkab til birliklaridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bunday so‘zlar hissiy ifodani kuchaytirish, guruhga mansublikni bildiruvchi belgi sifatida xizmat qilish, realistik nutq yaratish va stilistik maqsadlar uchun keng qo‘llanadi. Maqola vulgar so‘zlarni nafaqat salbiy baholanishi, balki tilshunoslik nuqtai nazaridan ularning ahamiyatini ham ochib beradi. Kalit so‘zlar: vulgar so‘zlar, tabu til, stilistika, ijtimoiy tilshunoslik, nutq madaniyati, madaniyatlararo farq Vulgar so‘zlar til tizimida har doim o‘ziga xos va bahsli mavqe egallab kelgan. Odatda odamlar ularni shunchaki qo‘pol yoki noo‘rin iboralar deb o‘ylaydi, lekin aslida bunday so‘zlar tarixiy, madaniy va lingvistik mazmun jihatidan ancha murakkabdir. Ularning ifoda kuchi va moslashuvchanligi tufayli ular kundalik nutqda, ommaviy axborot vositalarida va turli ijodiy janrlarda keng qo‘llanadi. Qolaversa, “qo‘pol” deb baholanishi ham vaqt o‘tishi, jamiyatning turli qatlamlari yoki madaniyatlar o‘rtasida farq qiladi. Ushbu maqolada men vulgarizmlarni tarixiy rivojlanish, sotsiolingvistika va uslubiyat nuqtayi nazaridan tahlil qilib, ularning erta ingliz tilidagi holatidan tortib bugungi qo‘llanishigacha bo‘lgan o‘zgarishlarini ko‘rsatishga harakat qildim. Tarixiy talaffuz tadqiqotlari, zamonaviy so‘rovlar, OAV misollari va madaniyatlararo taqqoslashlarga asoslanib, bunday so‘zlarning faqat haqorat maqsadida ishlatilmasligini ta’kidlash mumkin. Ular odamga hissiyotlarini yetkazish, o‘zligini ko‘rsatish va nutqning ta’sirchanligini oshirish imkonini beradi. Shunday ekan, vulgar so‘zlar shunchaki “yomon til” emas, balki jamiyat, madaniyat va til tarixidagi o‘zgarishlar bilan shakllangan murakkab vositalardir. Tarixiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, hozirda qo‘pol deb baholanadigan ko‘plab so‘zlar avvallari adabiy tilning oddiy va hatto nufuzli unsuri bo‘lgan. Masalan, o‘rta asrlardagi ingliz tilida bugun haqoratli yoki odobsiz deb hisoblanadigan arse, bitch, bastard kabi so‘zlar rasmiy hujjatlarda, diniy matnlarda va hatto sud jarayonlarida bemalol ishlatilgan. XII–XIV asrlarga oid hujjatlarda bu so‘zlarning neytral yoki funksional ma’noda qo‘llanganini ko‘rish mumkin. Shuningdek, 16–17-asrda bloody so‘zi bugungi darajadagi qo‘pollikka ega bo‘lmagan, balki oddiy kuchaytiruvchi sifatida ishlatilgan. Keyinchalik bu so‘z ijtimoiy tabular kuchayishi va diniy qarashlarning o‘zgarishi ta’sirida qo‘pollashgan va tahqirlovchi tus olgan. Bu jarayon tilning o‘z-o‘zidan buzilishi bilan emas, balki jamiyatning axloqiy qarashlari, ijtimoiy qatlamlararo munosabatlar va madaniy qadriyatlarning almashishi bilan bog‘liq. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 134 Bunday misollar til tarixida shuni ko‘rsatadiki, so‘zlarning “qo‘pollik darajasi” ularning lingvistik tuzilishiga emas, balki jamiyatning o‘sha davrdagi siyosiy, diniy va ijtimoiy sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi. Vaqt o‘tishi bilan ayrim iboralar nufuzini yo‘qotib, past guruh nutqiga xos deb qaraladi, boshqalari esa aksincha, neytrallashib, adabiy tilga qayta kirib keladi. Demak, vulgarizmlarning tarixiy o‘zgarishi — bu doimo ijtimoiy ong va madaniy me’yorlarning o‘zgarishi bilan birga kechadigan jarayondir. Sotsiolingvistik tadqiqotlar yosh, jins va ijtimoiy vaziyat kabi omillar vulgar so‘zlarning qo‘llanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Ayniqsa 10–20 yoshdagilar kattalarga nisbatan ko‘proq qo‘pol iboralardan foydalanadi, bu esa o‘smirlik davridagi emotsional ifoda, guruhga tegishlilik va identitet shakllanishi bilan bog‘liq. Ko‘plab madaniyatlarda erkaklar ayollarga qaraganda vulgarizmlardan ko‘proq foydalanishi kuzatiladi, chunki bunday so‘zlar ba’zan dadillik, samimiylik yoki norasmiylik belgisi sifatida talqin qilinadi. Turli madaniyatlardagi solishtirmalar shuni ko‘rsatadiki, qo‘pollik tushunchasi nisbiydir. Bir jamiyatda haqorat bo‘lib tuyuladigan ibora boshqalar uchun oddiy yoki hatto hazil bo‘lishi mumkin. Ba’zan vulgarizmlar ommaviy madaniyat, san’at, diniy marosimlar yoki internet kommunikatsiyalarida ham uchrashi mumkin. Bu esa ularni faqat ko‘cha tili yoki norma buzilishining belgisi sifatida ko‘rish noto‘g‘riligini ko‘rsatadi. Uslubiy jihatdan vulgar so‘zlar kuchli ritorik vosita sifatida ishlaydi. Kino, musiqiy matnlar, internet tilshunosligi, adabiyot va ommaviy nutqda ular hissiy ta’sirni kuchaytirish, voqelikni jonliroq ko‘rsatish yoki dramatik vaziyat yaratish uchun qo‘llanadi. Mualliflar ba’zan yumshatish uchun evfemizmdir, ataylab keskinlashtirish uchun disfemizmdir, metafora, o‘xshatish, perifrasa, personifikatsiya va boshqa uslublardan foydalanadilar. Bu vositalar nutqni kontekstga moslashtirish yoki ijtimoiy me’yorni ataylab buzish orqali esda qolarli ma’no hosil qilish imkonini beradi. Shunga qaramay, vulgarizmlar bo‘yicha tadqiqotlar hali yetarli emas. Keng qamrovli korpuslar, ko‘p tilli taqqoslashlar, psixolingvistik tajribalar va madaniy-sotsial yondashuvlarni birlashtirgan izlanishlar zarur. Kelajakdagi tadqiqotlar vulgar so‘zlarning rivojlanishini, tarqalish mexanizmlarini va jamiyatdagi funksiyalarini yanada chuqurroq yoritishga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, vulgar so‘zlar faqat odobsiz ifodalar emas — ular til, madaniyat va insonlararo munosabatlarning murakkab jihatlarini yorituvchi muhim lingvistik hodisadir. Ularning tarixiy ildizlari, sotsial vazifalari va uslubiy imkoniyatlari tilning qanday o‘zgarishini hamda odamlarning bir-biri bilan qanday muloqot qilishini chuqurroq anglashga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Crawley, R., Franois, A., et al. (2024). Taboo language across the globe: A multi-lab study. Behavior Research Methods, 56(4), 3794–3813. SpringerLink+2PMC+2 2. Houssaini, K. (2019). A Sociolinguistic Approach of Taboo Words in Moroccan Society. European Scientific Journal, ESJ, 15(29), 37–45. Европейский научный журнал 3. Hasnah, Y., Kharisma, A. J., & Fibay, L. (2022). A Study of Taboo Words among Students in the Classroom Interaction. English Teaching and Linguistics Journal, 3(2), 135–145. Jurnal UMSU 4. Ahmadi Ghomroudi, P., Scaltritti, M., Monachesi, B., Wongupparaj, P., Job, R., & Grecucci, A. (2024). EEG Based Decoding of the Perception and Regulation of Taboo Words. arXiv. arXiv INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 135 5. Aziz, Z. A., et al. (2020). To Say or Not to Say? Construing Contextual Taboo Words Used by Acehnese Speakers in Indonesia. Journal of Ethnology and Folkloristics, 14(2), 83–98. Paradigm 6. Khalid, O., Rusert, J., & Srinivasan, P. (2022). Suum Cuique: Studying Bias in Taboo Detection with a Community Perspective. arXiv. arXiv 7. MDPI. (2023). Censorship and Taboo Maintenance in L1 and LX Swearing. Languages, 9(4), 128. MDPI 8. Parxiddinova, D. (2023). Shaxsiy yozishmalarda imloviy-uslubiy xatolar, varvarizm va vulgarizmlarning qo‘llanilishi. Tadqiqotlar.uz. Tadqiqotlar 9. Rahmayani, A., & Fitrawati, F. (2023). Types of taboo words and their usage in film dialogue. Culturalistics: Journal of Cultural, Literary, and Linguistic Studies, 7(1), 45–51. E-Journal UNDIP