SEMIZLIK FONIDA YURAK ISHEMIK KASALLIGINING KLINIK FUNKSIONAL VA GENETIK PREDIKTORLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 57 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17802005 UO‘K: 616-071.1:616-01:616.12-008.1:616.61-008.6:616.379-008.064 SEMIZLIK FONIDA YURAK ISHEMIK KASALLIGINING KLINIK FUNKSIONAL VA GENETIK PREDIKTORLARI G.O.Tilepbaeva, S.K.Nuritdinova Toshkent Tibbiyot Akademiyasi, «Respublika ixtisoslashtirilgan terapiya va tibbiy reabilitatsiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi» DM, Toshkent, O‘zbekiston, [email protected] ANNOTATSIYA Semizlik va yurak ishemik kasalligi o‘rtasidagi bog‘liqlik so‘nggi yillarda tibbiyot va sog‘liqni saqlash sohasida keng muhokama qilinayotgan mavzulardan biridir. Semizlik, ya’ni ortiqcha vazn to‘plashi, yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishida muhim risk omili sifatida tan olingan. Ushbu maqolada semizlik fonida yurak ishemik kasalligining klinik, funksional va genetik prediktorlari batafsil tahlil qilinadi va ularning o‘zaro aloqalari haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: semizlik foni, yurak ishemik kasalligi, klinik funksional va genetik prediktorlari, bemorlar, metabolik sindrom, qon aylanish, yog‘ to‘planishi. CLINICAL FUNCTIONAL AND GENETIC PREDICTORS OF ISCHEMIC HEART DISEASE IN THE SETTING OF OBESITY G.O.Tilepbaeva, S.K.Nuritdinova Tashkent Medical Academy, GA «Republican specialized scientific and practical medical center for therapy and medical Rehabilitation», Tashkent, Uzbekistan, [email protected] SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 58 ABSTRACT The relationship between obesity and coronary heart disease has been one of the most widely discussed topics in medicine and healthcare in recent years. Obesity, i.e., excess weight gain, is recognized as an important risk factor for the development of cardiovascular diseases. This article provides a detailed analysis of clinical, functional, and genetic predictors of coronary heart disease in the context of obesity and provides information on their interrelationships. Keywords: obesity background, coronary heart disease, clinical functional, and genetic predictors, patients, metabolic syndrome, blood circulation, fat accumulation. КЛИНИКО-ФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ И ГЕНЕТИЧЕСКИЕ ПРЕДИКТОРЫ ИШЕМИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНИ СЕРДЦА НА ФОНЕ ОЖИРЕНИЯ Г.О.Тилепбаева, С.К.Нуритдинова Ташкентская медицинская академия, ГУ «Республиканский специализированный научно-практический медицинский центр терапии и медицинской реабилитации» г. Ташкент, Узбекистан, [email protected] АННОТАЦИЯ Связь между ожирением и ишемической болезнью сердца является одной из наиболее широко обсуждаемых тем в медицине и здравоохранении в последние годы. Ожирение, т. е. избыточный набор веса, признано важным фактором риска развития сердечно-сосудистых заболеваний. В этой статье представлен подробный анализ клинических, функциональных и генетических предикторов ишемической болезни сердца в контексте ожирения и предоставлена информация об их взаимосвязи. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 59 Ключевые слова: фон ожирения, ишемическая болезнь сердца, клинические функциональные и генетические предикторы, пациенты, метаболический синдром, кровообращение, накопление жира Semizlikning klinik prediktorlari, asosan, bemorning umumiy sog‘lig‘i, yurak faoliyati va metabolik holati bilan bog‘liqdir. Semizlik, organizmda yog‘ to‘planishi va bu orqali metabolik sindromning rivojlanishiga olib keladi. Metabolik sindrom, insulin qarshiligi, gipertoniya, dislipidemiya va abdominal yog‘ to‘planishi kabi bir qancha holatlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu holatlar yurak ishemik kasalligining rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Semizlik fonida rivojlanadigan metabolik o‘zgarishlar, yurakning ish faoliyatini pasaytiradi va qon aylanish tizimida turli xil muammolarni keltirib chiqaradi. Yurak ishemik kasalligi rivojlanishining klinik prediktorlari orasida bemorning yoshi va jinsini ham e’tiborga olish zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar va ayollarda semizlik va yurak ishemik kasalligi o‘rtasidagi bog‘liqlik turlicha. Erkaklarda abdominal yog‘ to‘planishi ko‘proq uchraydi va bu holat yurak ishemik kasalligi xavfini oshiradi. Ayollarda esa, semizlikning ta’siri ko‘proq menopauza davrida sezilarli bo‘ladi. Keksayish bilan birga, yurak kasalliklari xavfi oshadi va bu jarayonning klinik ko‘rsatkichlari bemorlarning holatiga qarab farq qiladi. Semizlikning klinik prediktorlaridan biri ham bemorning jismoniy faollik darajasi hisoblanadi. Semizlikdan aziyat chekayotgan bemorlar ko‘pincha jismoniy faollik darajasi past bo‘lganligi sababli, bu holat yurak-qon tomir tizimining zaiflashishiga olib keladi. Jismoniy faoliyatni oshirish, yurakning ish faoliyatini yaxshilash va semizlikni kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek, jismoniy faollik, metabolik holatni yaxshilash va yurak ishemik kasalligi xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Semizlik fonida yurak ishemik kasalligining funksional prediktorlari haqida gapirganda, yurakning funksional holati, ya’ni yurak urish tezligi, qon bosimi va yurakning qizg‘inligi muhim ahamiyatga ega. Semizlik, yurakning ish faoliyatini yomonlashtirishi va qon bosimini oshirishi mumkin. Bunda, yurakning o‘z-o‘zini SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 60 boshqarish qobiliyati ham pasayadi. Bemorlar orasida yurak ishemik kasalligi bilan og‘riganlar, odatda, yurakning funksional ko‘rsatkichlari pasayganligini ko‘rsatadi. Masalan, yurak urish tezligi va qon bosimi ko‘rsatkichlari, semizlikdan azob chekayotgan bemorlarda yuqori bo‘lishi mumkin. Bu esa, yurak ishemik kasalligi rivojlanishiga olib keladi. Bundan tashqari, yurak ishemik kasalligi rivojlanishining funksional prediktorlari sifatida jismoniy faollik darajasi ham muhimdir. Semizlikdan aziyat chekayotgan bemorlar ko‘pincha jismoniy faollik darajasi past bo‘lganligi sababli, bu holat yurak-qon tomir tizimining zaiflashishiga olib keladi. Jismoniy faoliyatni oshirish, yurakning ish faoliyatini yaxshilash va semizlikni kamaytirishga yordam beradi. Shuningdek, jismoniy faollik, metabolik holatni yaxshilash va yurak ishemik kasalligi xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkin. Semizlik fonida yurak ishemik kasalligining genetik prediktorlari haqida gapirganda, genetik omillar muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim genetik xususiyatlar semizlik va yurak ishemik kasalligi rivojlanishiga ta’sir qiladi. Masalan, lipid metabolizmi va insulin qarshiligi bilan bog‘liq genlar, semizlik va yurak kasalliklari rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Bunday genetik omillar, bemorlarning individual holatiga qarab, semizlik va yurak ishemik kasalligi o‘rtasida bog‘liqlikni kuchaytirishi mumkin[1]. Yana bir muhim jihat, genetik predispozitsiya va atrof-muhit omillari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirdir. Semizlik va yurak ishemik kasalligi rivojlanishida atrof-muhit omillari, masalan, ovqatlanish odatlari, jismoniy faollik darajasi va stress darajasi muhim ahamiyatga ega. Genetik predispozitsiya mavjud bo‘lsa-da, atrof-muhit omillari bu predispozitsiyani kuchaytirishi yoki kamaytirishi mumkin. Shuning uchun, semizlik va yurak ishemik kasalligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish uchun genetik va atrof-muhit omillarini birgalikda o‘rganish muhimdir[2]. Semizlik va yurak ishemik kasalligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish, bemorlarni davolash va reabilitatsiya qilishda muhim ahamiyatga ega. Semizlikni kamaytirish va jismoniy faoliyatni oshirish, yurak ishemik kasalligi xavfini pasaytirishga yordam beradi. Shuningdek, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 61 genetik omillarni hisobga olish, individual davolash strategiyalarini ishlab chiqishda yordam beradi. Genetik omillar yurak kasalliklari va semizlikning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Har bir insonning genetik tuzilishi uning sog‘lig‘iga ta’sir etuvchi ko‘plab omillarni belgilaydi. Genlar, organizmning qanday ishlashini, qanday kasalliklarga moyil ekanligini va qaysi turdagi oziq-ovqatlarga qanday javob berishini belgilovchi asosiy birikmalardir. Yurak kasalliklari, ko‘pincha, irsiy omillar bilan bog‘liq. Agar oilada yurak kasalliklari tarqalgan bo‘lsa, bu holat boshqa avlodlar uchun ham xavf tug‘dirishi mumkin. Genetik omillar yurakning tuzilishi, qon bosimi, xolesterin darajasi va metabolik jarayonlarni ta’sir qiladi. Masalan, xolesterin metabolizmini boshqaruvchi genlar, organizmda xolesterin miqdorini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bu esa yurak kasalliklari, masalan, ateroskleroz va qon tomirlarining torayishi kabi muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Semizlik ham genetik omillardan bevosita ta’sirlanadi. Ba’zi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayrim genlar odamlarning oziq-ovqat iste’molini, energiya sarfini va yog‘larni qanday saqlashini nazorat qiladi[3]. Masalan, leptin va ghrelin kabi gormonlar, ochlik hissi va to‘qlik hissini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. Agar ushbu gormonlar ishlab chiqarilishini nazorat qiluvchi genlarda o‘zgarishlar bo‘lsa, bu semizlikka olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, genetik omillar, odamlarning jismoniy faoliyatga bo‘lgan qobiliyatini ham belgilaydi. Ba’zi insonlar tabiiy ravishda jismoniy faoliyatni osonroq bajarishlari mumkin, boshqalari esa bu jarayonni qiyinlashtirishi mumkin. Jismoniy faoliyatning etishmasligi, semizlik va yurak kasalliklari xavfini oshiradi. Shuningdek, genetik omillar, odamlarning stressga qanday javob berishini ham ta’sir qiladi. Stress, ko‘pincha, ortiqcha ovqatlanishga va sog‘lom bo‘lmagan oziq-ovqatlarni iste’mol qilishga olib keladi. Agar inson stressga nisbatan sezgir bo‘lsa, bu holat semizlik va yurak kasalliklari rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Genetik omillar, shuningdek, muhit va turmush tarzi bilan birgalikda ishlaydi. Masalan, sog‘lom ovqatlanish va jismoniy faoliyat yuritish orqali genetik predispozitsiyalarni bartaraf etish mumkin. Agar inson o‘z genetik xususiyatlarini bilsa va ularni hisobga olgan holda sog‘lom SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 62 turmush tarzini olib borsa, yurak kasalliklari va semizlik xavfini kamaytirishi mumkin. Genetik omillar yurak kasalliklari va semizlik rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular organizmning qanday ishlashini belgilaydi va turli kasalliklarga moyillikni oshiradi. Biroq, genetik predispozitsiyalarni hisobga olgan holda, sog‘lom turmush tarzini yuritish va to‘g‘ri ovqatlanish orqali bu xavflarni kamaytirish mumkin. Har bir inson o‘z sog‘lig‘ini yaxshilash uchun o‘z genetik xususiyatlarini bilishi va ularga mos ravishda harakat qilishi lozim[4]. Xulosa: Xulosa qilib aytganda, semizlik fonida yurak ishemik kasalligining klinik, funksional va genetik prediktorlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Semizlikning klinik prediktorlari, bemorning umumiy sog‘lig‘i va metabolik holatini o‘z ichiga oladi. Funksional prediktorlar esa, yurakning ish faoliyati va jismoniy faollik darajasini o‘z ichiga oladi. Genetik prediktorlar esa, genetik xususiyatlar va atrof-muhit omillarining o‘zaro ta’sirini ko‘rsatadi. Ushbu omillarni hisobga olish, yurak ishemik kasalligi bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Abdullayev, B. “Semizlik va yurak ishemik kasalliklari”. O‘zbekiston Tibbiyot Jurnali, 2020. 2. Rahimov, D. “Yurak ishemik kasalliklarining genetik omillari”. Tibbiyot Fanlari, 2021. 3. Islomov, M. “Semizlik va yurak-tomir kasalliklari o‘rtasidagi bog‘lanish”. O‘zbekiston Sog‘liqni Saqlash Jurnali, 2022. 4. Karimov, A. “Klinik funksional prediktorlar va yurak ishemik kasalliklari”. Tibbiyot va Innovatsiyalar, 2023.