DARSNI PEDAGOGIK TAHLIL QILISHDA TIZIMLI YONDASHUV TEXNOLOGIYASI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 126 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17805287 DARSNI PEDAGOGIK TAHLIL QILISHDA TIZIMLI YONDASHUV TEXNOLOGIYASI Urumbaeva Aygul Nagmetovna Ajiniyoz nomidagi Nukus DPI dotsenti, pedagogika fanlari nomzodi ANNOTATSIYA Maqolada o‘qituvchilar uchun darsni pedagogik tahlil qilishda tizimli yondashuv texnologiyasi mavzusi tadqiq va taqdim qilinadi. Tayanch so‘zlar: dars, pedagogik tahlil, tizimli yondashuv, texnologiya, o‘qituvchi, aralash dars, dars turi va bosqichlari. АННОТАЦИЯ Статья посвящена проблеме технологии системного подхода при педагогическом анализе урока, где даются полезные рекомендации. Ключевые слова: урок, педагогический анализ, системный подход, технология, учитель, комбинированный урок, виды и этапы урока. ABSTRACT The article addresses the issue of applying a systemic approach to the pedagogical analysis of a lesson and outlines a set of practical recommendations that can enhance the effectiveness of instructional practice. Keywords: lesson, pedagogical analysis, systemic approach, instructional technology, teacher, combined lesson, lesson types, lesson stages. Dars – topishmoq, o‘qituvchi – topishmoqchi, darsni tahlil qilayotgan kishi, kim bo‘lishidan qat’i nazar, topishmoqchi bo‘lishi kerak. S. Soloveychik SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 127 Nega biz darslarni yaxshi tahlil qilmaymiz? Nega hali ham dars tahlilini o‘rganmaganmiz? Nega ko‘plab maktab rahbarlari dars tahlilini ko‘rgan va eshitgan narsalarining oddiygina bayoniga aylantiradilar? Nega maktab ichki boshqaruvida tahliliy madaniyatimiz bunchalik past? Barcha bu "nega?" savollariga "400" sabab topish mumkin, ammo bizning chuqur ishonchimizga ko‘ra, ularning orasida eng muhimi – dars tahlilining, uning asosiy "tugunlari" va umuman pedagogik jarayonning ishlab chiqilgan texnologiyasining yo‘qligidir. Biz dars tahliliga tizimli yondashuv texnologiyasini to‘liq bosqichlarga ega bo‘lgan aralash dars misolida ko‘rib chiqamiz. Darsning maqsadi: Tahlilni odatda o‘qituvchi tomonidan shakllantirilgan va qo‘yilgan dars maqsadini ko‘rib chiqishdan boshlash kerak. Darsning uch tomonlama maqsadining tarkibi, tuzilishi, murakkabligi, uni ushbu dars chegaralarida bajarilishining realistikligi, uning avvalgi va keyingi darslarning maqsad va vazifalari bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Dars turi: So‘ngra dars turi, uning o‘quv materiali mazmuni va darsning uch tomonlama maqsadiga muvofiqligi aniqlanadi. Bu moslikning darsning yakuniy real natijasini shakllantirishga ta’siri aniqlanadi. Asosiy dars turi va bosqichlari: Darsning asosiy turi, shuningdek, boshqa bosqichlari ajratib ko‘rsatiladi, ularda asosiy bosqichning o‘quv-tarbiyaviy vazifasini va darsning uch tomonlama maqsadini muvaffaqiyatli bajarish uchun sharoitlar shakllanadi. Darsning birinchi bosqichi tahlili: Shundan so‘ng tahlilchi darsning birinchi bosqichini ko‘rib chiqishga o‘tishi mumkin. Bu yerda avvalo o‘qituvchining psixologik va pedagogik ta’sir usullarining bosqichning psixologik-pedagogik vazifasiga mos kelishini tahlil qilish, o‘qituvchining psixologik va pedagogik usullari hamda o‘quvchilarning javob faoliyati o‘zaro ta’siri natijasida bosqichning haqiqiy yakuniy natijasi qanday shakllanayotganini va uning psixologik-pedagogik maqsadiga qanchalik mos kelishini kuzatish zarur. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 128 Uy vazifasini frontal tekshirish bosqichi tahlili: Birinchi bosqichning real yakuniy natijasining uy vazifasini frontal tekshirish bosqichining natijasiga ta’sirini aniqlash bilan ikkinchisining tahlili boshlanadi. Darsning an’anaviy ravishda shakllangan ushbu bosqichining o‘quv-tarbiyaviy vazifasi ikki ma’noga ega. Bir tomondan, u barcha o‘quvchilarning uy vazifasini tekshirishga, uning bajarilishini nazorat qilishga bo‘lgan ehtiyojni bildiradi, boshqa tomondan esa – o‘quvchilarni yangi materialni o‘rganishga tayyorlash zaruratini. Bu yerda ishning mexanik xususiyati mutlaqo yo‘l qo‘yilmaydi. Muhimi, o‘qituvchi uy vazifasini bajarish asosida yotgan asosiy qoidalar, g‘oyalarga e’tibor qaratib, tipik xatolarni tushunishi va shu bilan birga uy vazifasi butun sinf tomonidan bajarilganligiga ishonch hosil qilishi muhimdir. Uy vazifasi mazmuni, uni tekshirish usullari va o‘quvchilar faoliyatini tashkil etish usullarining o‘zaro ta’siri aynan shu vazifaga bo‘ysunishi kerak. Bilimlarni individual hisobga olish bosqichi tahlili: Uy vazifasini frontal tekshirish bosqichi odatda darsning keyingi davri – bilimlarni individual hisobga olish bosqichini mantiqiy ravishda tayyorlaydi. Bu yerda avvalo o‘qituvchi darsning oldingi bosqichining real natijasini ushbu davrning o‘quv-tarbiyaviy vazifasini hal qilish uchun qanchalik to‘g‘ri ishlatganini aniqlash zarur. Yangi bilimlarni idrok etish bosqichi tahlili: Bu yerda tahlilning o‘qi bosqichning o‘quv-tarbiyaviy vazifasining darsning uch tomonlama maqsadiga mos kelishini va keyingi bosqich – yangi bilimlarni idrok etish o‘quv-tarbiyaviy vazifasi bilan bog‘liqligini aniqlashga qaratilishi kerak. O‘qituvchining sinfni ishga qanchalik to‘g‘ri va aniq yo‘naltirishi, o‘qish motivini shakllantirishi, o‘quv muammosini shakllantirishi, sinfni yangi materialni idrok etishga tayyorlashi muhimdir. Ushbu bosqich tahlilining o‘ziga xosligi shundaki, uning real natijasini faqat keyingi bosqichda ko‘rish mumkin. Ushbu bosqichning mezonlari kuyidagilardir: o‘quvchilarning darsning yangi mavzusiga qiziqishi, o‘quvchilarning bilish faoliyatining tashkiliy aniqligi, uning maqsadga yo‘naltirilganligi va maqsadga muvofiqligi (chalg‘ituvchi omillar mavjud bo‘lsa ham maqsadga muvofiq harakat). SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 129 Bosqichning o‘zida esa o‘quvchi tomonidan shakllantirilgan maqsad, dars vazifalari, o‘rganilishi kerak bo‘lgan materialning amaliy ahamiyati va o‘quv muammosi o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Ushbu bosqich komponentlarining mos kelishi, boshqa sharoitlar bilan bir qatorda, darsning keyingi bosqichi – yangi bilimlarni o‘zlashtirish bosqichining samaradorligi va natijadorligini ta’minlashi kerak. Dars mazmuni tahlili bosqichi: Dars tahlilining ushbu bosqichi rahbarga dars mazmunini tahlil qilish uchun eng boy materialni beradi. Avvalo, aynan shu bosqichda kuyidagilar aniqlanadi: • Mazmunning davlat dasturlari talablariga mosligi; • Dasturning tegishli qoidalarining to‘liq yaxlit aks etishi; • O‘quvchilarning haddan tashqari yuklanishiga olib keladigan dastur talablarining istalmagan darajada oshirilishi mavjudligi; • O‘qituvchining dars mazmunida eng muhimini, asosiy g‘oyalar va tushunchalarni ajratib ko‘rsatish va ularga o‘quvchilarning e’tiborini qaratish mahorati; • Tushuntirilayotgan materialning ilmiyligi, tushunarliligi, asosliligi; • O‘quv materialining ilmiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi qiymati; • O‘quv materialining hayot bilan bog‘liqligi; • Bosqich mazmunining ifodaliligi, boyligi, zichligi; • Bilish faolligini mazmunli rag‘batlantirish; • O‘qituvchi darsning asosiy dunyoqarash g‘oyasini qanchalik tez-tez va mahorat bilan ajratib ko‘rsatadi va o‘quvchilarni uning to‘g‘riligiga ishontiradi. Yangi materialni mustahkamlash bosqichi: Dars tahlilining ushbu qismida rahbar oldingi bosqichning real natijasi bilan bog‘liqlikni o‘rnatadi, chunki bilimlarni mustahkamlashning mustahkamligi ularni o‘zlashtirish va tushunish sifatiga bog‘liq. Bog‘liqlik aniqlanadi: bilimlarni anglash – ularni xotirada mustahkamlash. O‘qituvchi o‘quvchilarga faktlar, o‘zlashtirilgan bilimlarning asoslari, ularni qo‘llash sohalari o‘rtasidagi bog‘liqlik xususiyatini qanchalik to‘g‘ri tushuntirishi aniqlanadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 130 O‘quvchilarga uy vazifasi haqida ma’lumot berish va darsni yakunlash bosqichini tahlil qilish: Bu yerda o‘qituvchi tomonidan instruktajda avvalgi mustahkamlash bosqichining real natijalarini hisobga olish (yoki aksincha, e’tiborsiz qoldirish) lahzasini qayd etish zarur. Tahlilchining diqqat markazida ushbu bosqichning optimal tuzilishini tavsiflovchi quyidagi muhim jihatlar bo‘lishi kerak: uy vazifasining hajmi, uning dars maqsadiga mos kelishi, vazifa berish metodikasi, tabaqalashtirilgan yondashuv va o‘quvchilarning psixologik kayfiyati. Dars bo‘yicha umumiy xulosalar: Shundan so‘ng, pedagog va o‘quvchilar faoliyatidagi yutuqlar va kamchiliklarning sabablarini ochib berib, dars bo‘yicha umumiy xulosalar chiqarish va ularni darsning yakuniy real natijasi: bilimlarning sifati, o‘quvchilarning tarbiyalanganlik va rivojlanganlik darajasi bilan bog‘lash, uni darsning uch tomonlama maqsadi bilan solishtirish zarur. Bunda, fikrimizcha, 2-ta juda muhim metodologik qoidaga tayanib ish tutish kerak. Ulardan birinchisi dars natijasi haqida xulosa tuzilishining tuzilishiga taalluqli bo‘lib, oldindan loyihalashtirilgan natija sifatida ochib beriladi. Darsning yakuniy real natijasini baholashda uni har doim har bir bosqichning o‘zaro ta’sir etuvchi real yakuniy natijalari yig‘indisi sifatida ko‘rib chiqish kerak. Biroq, bamma murakkablik shundaki, bu yerda mexanik rasmiy yondashuvga o‘rin yo‘q, chunki darsning yakuniy natijasiga ko‘plab pedagogik, psixologik va boshqa omillar ta’sir qiladi, maktab rahbari dars bosqichlari natijalarining o‘zaro ta’sirini ko‘rib chiqishda ularni hisobga olishi kerak. Darsga umumiy baho va takliflar: Xulosa qilingandan so‘ng, maktab rahbari darsga umumiy baho berishi va o‘qituvchiga bajarilish muddatlari hamda takroriy tekshirish muddatlari bilan bog‘liq aniq takliflar shakllantirishi kerak. Xulosa qilib, darsning tizimli tahlili haqida qisqacha ma’lumot beramiz. Darsning tizimli tahlili: • Faoliyat obyektini tizim sifatida, ya’ni o‘zaro ta’sir etuvchi elementlarning organik to‘plami sifatida ko‘rib chiqish; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 131 • Tizim elementlari va qismlarining tarkibini, tuzilishini va tashkillashtirilishini aniqlash; • Ular orasidagi yetakchi o‘zaro ta’sirlarni aniqlash; • Tizimning tashqi aloqalarini aniqlash, ular orasidan asosiyini ajratish; • Funksional tizimni, uning boshqa tizimlar orasidagi rolini aniqlash; • Tizimlarning dialektik tuzilishi va funksiyalarini tahlil qilish; • Shu asosda tizimning rivojlanish qonuniyatlari va tendensiyalarini aniqlash. Dars tahliliga qo‘yiladigan talablar: 1. Qismlarga bo‘linish (bosqichlar, uning mohiyatiga xos xususiyat). Asosiysi, butunning bir qismini yirtib tashlash emas, balki ularni butun darsda va boshqa qismlar bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqishdir. 2. Keyingi qadam har bir qismni baholashdan iborat: a) uchlik maqsadini qo‘yishning to‘g‘riligi; b) ushbu maqsadlar uchun tarkibni tanlashning to‘g‘riligi; c) o‘quv va kognitivni tashkil etish usullari va vositalarining yetarliligi jarayonning mazmuni va maqsadlari. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR 1. Мухина С.А., Соловьева А.А. «Современные инновационные технологии обучения». М.: ГЭОТАР. – Медиа, 2008. 2. Новик М.М. «Активные методы обучения: рекомендации по разработке и применению». Учебно-методическое пособие. — С-Пб, 2010. 3. Сластёнин В.А. «Формирование профессиональной культуры учителя». М., 199З. 4. http://www.pedlib.ru; http://wwwnir.ru; http://www.еdu.ru