MUALLIFLIK VA TURDOSH HUQUQLARNI HIMOYA QILISHNING DOLZARB MASALALARI

51 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 MUALLIFLIK VA TURDOSH HUQUQLARNI HIMOYA QILISHNING DOLZARB MASALALARI R. Husanov Ohangaron shahar adliya bo‘limi boshlig‘i. https://doi.org/10.5281/zenodo.17807215 Mualliflik huquqi hamda turdosh huquqlar — ya’ni muallifning asari, ijrochining ijrosi, fonogramma va efir yoki kabel orqali tarqatiladigan ko‘rsatuv yoki eshittirish huquqlari — ijodiy faoliyatning himoyasi uchun muhim huquqiy mexanizmdir. Hozirgi raqamli davrda bu huquqlarning samarali himoyasi bir qator yangi muammolarni keltirib chiqarmoqda, xususan: internet va ijtimoiy tarmoqlarda asarlar noqonuniy nusxalanishi va tarqatilishi, global xizmatlar orqali mualliflik haqlari buzilishi, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlarning mualliflik statusi va huquqiy himoyasi bilan bog‘liq noaniqliklar. O‘zbekistonda bu muammolarni yechishda ham qonunchilik bazasi rivojlanmoqda. 2006 yil 20 iyulda qabul qilingan Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida Qonun («O‘RQ42-son») bu sohani tartibga soluvchi asosiy hujjat bo‘lib, unda mualliflik huquqlari va turdosh huquqlarni himoya qilish asoslari belgilangan. So‘nggi vaqtlarda esa qonunchilikda bir qator yangilanishlar kiritilmoqda. Xususan, 2024 yil 6 iyunda e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra, Jinoyat kodeksiga mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni buzish bilan bog‘liq yangi moddalar qo‘shilmoqda. Masalan, muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlarini buzish — asarni roziliksiz tarqatish, hammualliflikka majburlash, ma’lumotni oshkor qilish — uchun jarima yoki jamoat ishlari, hatto ozodlikni cheklash bilan jazolanishi mumkin. Shuningdek, 2025-yil 8-avgustdagi O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida Qonun ijodkorlar huquqlarini himoya qilish va raqamli muhitda monitoringni kuchaytirish uchun yo‘l ochdi. Ammo huquq himoyasi samarasini oshirish uchun bir qator dolzarb masalalar hanuz hal qilinishi lozim: birinchi navbatda, raqamli muhitda mualliflik huquqlari buzilishining tezligi va shakllarini inobatga olgan holda huquqni ijro etish mexanizmlarini takomillashtirish; ikkinchidan, muallif va ijrochilar uchun huquqiy savodxonlikni oshirish hamda huquqlaridan foydalanish va ularni boshqalar huquqini hurmat qilish tamoyilini keng ommaga yetkazish; uchinchidan, xalqaro standartlarga muvofiq himoyani, shu jumladan onlayn platformalar bilan ham raqobatbardosh nazoratni joriy etish zarur. Bu yo‘nalishlarda O‘zbekistonda qonunchilikda amalga oshirilayotgan yangilanishlar ijobiy baholanmoqda va ijodkorlar uchun huquqiy kafolatlarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Xulosa qiladigan bo‘lsak, mualliflik va turdosh huquqlarni himoya qilish sohasida qonunchilikning rivojlanishi bilan birga, amaliy ijro va monitoring tizimlarini takomillashtirish ham muhimdir. Raqamli davr uchun mos, xalqaro tajriba bilan uyg‘un huquqiy muhit yaratish — ijodkorlar manfaatlarini himoya qilish va intellektual mulk sohasida barqaror taraqqiyotni ta’minlash yo‘lida muhim qadamlardir.