INGLIZ TILI O'QITUVCHISI TAYYORLASH JARAYONIDA DARS REJALASHTIRISH KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING ILMIY-PEDAGOGIK YONDASHUVLARI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 164 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17809998 INGLIZ TILI O‘QITUVCHISI TAYYORLASH JARAYONIDA DARS REJALASHTIRISH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHNING ILMIYPEDAGOGIK YONDASHUVLARI Halilov Olim Mustaqil izlanuvchi ANNOTATSIYA Ushbu ilmiy maqolada bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining dars rejalashtirish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayonining nazariy-pedagogik asoslari, metodologik talablari, zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan bog‘liq kompetensiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotda kompetensiyaviy yondashuv, integrativ metodika, CLIL, Lesson Study, TBLT, raqamli pedagogika va reflektiv amaliyot asosidagi o‘qituvchi tayyorlash modeli ishlab chiqildi. Pedagogik tajriba orqali dars rejalashtirish ko‘nikmalarining rivojlanish dinamikasi o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, tizimli metodik yondashuvlar asosida o‘qituvchilar dars reja tuzishda yuqori darajada kompetensiyaga ega bo‘ladi. Kalit so‘zlar: dars rejalashtirish, ingliz tili o‘qituvchisi, pedagogik kompetensiya, metodika, CLIL, Lesson Study, refleksiya, raqamli ta’lim, CEFR, TBLT. ABSTRACT This scientific article analyzes the theoretical and pedagogical foundations, methodological requirements, and competencies related to modern educational technologies in the process of developing lesson-planning skills among prospective English language teachers. The study proposes a teacher-training model based on the competence-based approach, integrative methodology, CLIL, Lesson Study, TBLT, SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 165 digital pedagogy, and reflective practice. Through a pedagogical experiment, the dynamics of the development of lesson-planning skills were examined. The results show that systematic methodological approaches ensure that future teachers achieve a high level of competence in designing effective lesson plans. Keywords: lesson planning, English language teacher, pedagogical competence, methodology, CLIL, Lesson Study, reflection, digital education, CEFR, TBLT. KIRISH (INTRODUCTION) Mavzuning dolzarbligi Globallashuv jarayonida ingliz tili xalqaro muloqot, iqtisodiyot, siyosat, texnologiya va ilm-fan tiliga aylanib bormoqda. Shu sababli ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy tayyorgarligi, xususan, darsni rejalashtirish ko‘nikmasi katta ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy ta’lim talablari o‘qituvchini darsni shunchaki o‘tuvchi emas, balki o‘quv jarayonini boshqaruvchi, tashkil etuvchi va loyihalovchi mutaxassis sifatida ko‘rmoqda. O‘zbekiston ta’lim tizimida CEFR asosidagi standartlar, kommunikativ metodika, kompetensiyaviy yondashuvning joriy etilishi bo‘lajak o‘qituvchilardan yangicha pedagogik fikrlashni talab qiladi. Bu esa dars rejasini nafaqat yozish, balki darsni ilmiy-pedagogik jihatdan to‘g‘ri loyihalashni taqozo etadi. Muammo qo‘yilishi Ko‘plab talabalar dars rejasini tuzishda: • maqsad va vazifalarni noto‘g‘ri belgilaydi; • CEFR kompetensiyalarini hisobga olmaydi; • metodlarni asossiz tanlaydi; • vaqt taqsimotini to‘g‘ri bajarmaydi; • baholash mezonlarini belgilashda qiynaladi; • refleksiv tahlilni amalga oshirmaydi. Bu esa ta’lim sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 166 Tadqiqot maqsadi Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining dars rejalashtirish ko‘nikmalarini shakllantirishning ilmiy-pedagogik asoslarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish. Tadqiqot vazifalari 1. Dars rejalashtirishning nazariy-metodik asoslarini tahlil qilish. 2. Zamonaviy yondashuvlar asosida dars rejalashtirish modelini ishlab chiqish. 3. Dars rejalashtirishda kompetensiyaviy, kommunikativ va raqamli yondashuvlarni tadbiq etish. 4. Pedagogik tajriba asosida model samaradorligini baholash. Obyekt: bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligi. Predmet: dars rejalashtirish ko‘nikmalarining shakllanish jarayoni. Faraz: agar dars rejalashtirish zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitilsa, o‘qituvchilarda yuqori darajada professional kompetensiya shakllanadi. METODOLOGIYA (METHODS) Nazariy metodlar • CEFR, CLIL, TBLT, Bloom taksonomiyasi, konstruktivizm nazariyasi o‘rganildi. • O‘quv dasturlari, darsliklar, metodik qo‘llanmalar tahlil qilindi. • Dars rejalashtirishning ilmiy asoslari modellashtirildi. Empirik metodlar • suhbat, intervyu, anketalar; • kuzatuv (talabalar tomonidan tuzilgan dars rejalarini tahlil qilish); • pedagogik diagnostika (kompetensiya ko‘rsatkichlari bo‘yicha); • eksperimental o‘qitish jarayoni (nazorat va tajriba guruhlari bilan). Tajriba bosqichlari 1-bosqich: boshlang‘ich diagnostika — Talabalarning dars rejalashtirish bo‘yicha dastlabki savodxonligi o‘lchandi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 167 2-bosqich: metodik modul joriy etish — CLIL, TBLT, Lesson Study, raqamli texnologiyalar asosida treninglar o‘tkazildi. 3-bosqich: amaliy mashg‘ulotlar — talabalardan muntazam ravishda dars rejalari tuzish va ularni himoya qilish talab qilindi. 4-bosqich: yakuniy baholash — boshlang‘ich va yakuniy natijalar taqqoslandi. Statistik tahlil • o‘rtacha ko‘rsatkichlar • foizli o‘sish • mezonli baholash jadvallari NATIJALAR (RESULTS) Natijalar keng qamrovli bo‘lib, quyidagi yo‘nalishlarda o‘rganildi: 1. Talabalar dars rejalashtirishdagi dastlabki xatolari Asosiy muammolar: • SMART maqsad qo‘ya olmaslik • CEFR talablari bilan ishlay olmaslik • faol metodlarni noto‘g‘ri qo‘llash • baholashning mezonli yondashuvini bilmaslik • dars bosqichlarining mantiqsiz taqsimoti Misol: Talabalar 45 daqiqalik dars uchun 12 ta mashq ko‘rsatadi, ammo ularning ko‘pchiligi maqsadiga mos kelmaydi. 2. Dars rejalashtirishning taklif etilgan pedagogik modeli Model quyidagi 4 asosiy komponentga ega: SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 168 A) Motivatsion komponent • dars loyihalashga qiziqish • kasbiy o‘sishga intilish • ijobiy o‘qituvchi identifikatsiyasi B) Kognitiv komponent • CEFR kompetensiyalarini bilish • metodlar mohiyatini anglash • grammatik, fonetik va leksik birliklarni integratsiyalash C) Amaliy–texnologik komponent • dars reja tuzish algoritmlari • metodlarni tanlash • darsning samarali bosqichlari • raqamli vositalardan foydalanish D) Reflektiv komponent • darsni tahlil qilish • xulosalar chiqarish • portfel yuritish 3. Innovatsion texnologiyalar joriy etish natijalari Lesson Study — talabalar 15 hafta davomida dars rejalari ishlab chiqdi, kuzatdi, tahlil qildi. — Natija: refleksiya darajasi 52 % ga oshdi. CLIL yondashuvi — fanlararo integratsiya talabalarni dars mazmunini boyitishga o‘rgatdi. — Natija: leksik kompetensiya 35 % ga oshdi. Raqamli texnologiyalar Kahoot, Quizizz, Padlet, ClassPoint platformalari qo‘llandi. — Natija: baholash jarayoni 47 % ga yaxshilandi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 169 TBLT (Task-Based Language Teaching) — topshiriq asosida dars qurish malakasi shakllandi. — Natija: darsning kommunikativ samaradorligi 39 % ga oshdi. 4. Yakuniy natijalar Tajriba guruhi natijalari: Ko‘nikma turi Boshlang‘ich (%) Yakuniy (%) O‘sish Maqsad qo‘yish 42 88 +46% Metod tanlash 38 84 +46% Dars bosqichlari 45 91 +46% Baholash mezonlari 33 80 +47% Refleksiya 29 81 +52% Bu ko‘rsatkichlar ishlab chiqilgan model samarali ekanini tasdiqlaydi. MUHOKAMA (DISCUSSION) Tadqiqot natijalarining tahlili 1. Dars rejalashtirish kompetensiyasi kompleks ko‘nikma Bu ko‘nikma faqat bir fanning emas, balki: • psixologiya, • pedagogika, • metodika, • tilshunoslik, • raqamli savodxonlik bilan chambarchas bog‘liq. 2. Zamonaviy yondashuvlar darsni optimallashtiradi CLIL, Lesson Study, TBLT va raqamli metodlar talabalarni an’anaviy sxemadan tashqariga olib chiqdi. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 170 3. Refleksiya ko‘nikmasining o‘rni Darsdan keyin o‘z faoliyatini tahlil qilgan talaba: • xatolarni tez aniqlaydi; • yangi metodlarni sinab ko‘radi; • o‘zini o‘stiradi. 4. CEFR bilan ishlash kompetensiyasi CEFR talablariga mos dars tuzgan o‘qituvchi til o‘rgatishda aniq natija beradi. 5. Maktab amaliyoti bilan birlashgan o‘qitish Talabalar haqiqiy maktab darslari bilan tanishganda malaka tez shakllanadi. XULOSA (CONCLUSION) 1. Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilari uchun dars rejalashtirish kompetensiyasi ta’lim jarayonining eng muhim bo‘g‘inlaridan biridir. 2. Tadqiqotda ishlab chiqilgan pedagogik model ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishda samarali bo‘ldi. 3. CLIL, Lesson Study, TBLT, raqamli texnologiyalar dars loyihalash sifatini keskin oshiradi. 4. Zamonaviy metodlarga tayangan holda tuzilgan dars rejalari o‘quvchining barcha til kompetensiyalarini rivojlantiradi. 5. Oliy ta’limda dars rejalashtirish alohida modul sifatida o‘qitilishi lozim. TAKLIF VA TAVSIYALAR 1. Pedagogika OTMlarida “Dars rejalashtirish texnologiyasi” fani joriy etilsin. 2. Har bir talaba yillik metodik portfel yuritishi majburiy bo‘lsin. 3. CEFR, raqamli pedagogika va CLIL bo‘yicha maxsus sertifikat dasturlari tashkil etilsin. 4. Talabalarning maktab amaliyoti 2-kursdan boshlab yo‘lga qo‘yilsin. 5. Dars rejalari sifatini aniqlash uchun milliy standart ishlab chiqilsin. SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 171 ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Brown, H. D. Teaching by Principles. Pearson, 2015. 2. Harmer, J. The Practice of English Language Teaching. Pearson, 2015. 3. Richards, J. C. Curriculum Development in Language Teaching. CUP, 2013. 4. Scrivener, J. Learning Teaching. Macmillan, 2011. 5. Marsh, D. CLIL: A Developmental Trajectory. CUP, 2013. 6. Tomlinson, B. Materials Development in Language Teaching. CUP, 2017. 7. Nation, P. Learning Vocabulary in Another Language. CUP, 2013. 8. Graves, K. Designing Language Courses. Heinle, 2000. 9. Vygotsky, L. Mind in Society. Harvard University, 1978. 10. Shulman, L. (1987). Knowledge and Teaching. Harvard Educational Review. 11. OECD. Teachers as Lifelong Learners. OECD, 2019. 12. CEFR. Common European Framework of Reference for Languages. 2020. 13. Anderson & Krathwohl. Taxonomy for Learning. 2001. 14. Willis, J. A Framework for Task-Based Learning. Longman, 1996. 15. Johnson, K. Second Language Teacher Education. CUP, 2009. 16. Dewey, J. Experience and Education. 1938. 17. Larsen-Freeman, D. Techniques and Principles in Language Teaching. OUP, 2000. 18. Richards & Rodgers. Approaches and Methods in Language Teaching. CUP, 2014. 19. Freeman, D. The Study of Language Teachers’ Thinking. CUP, 2016. 20. Burns, A. Doing Action Research in English Language Teaching. Routledge, 2010.