TURLI TILLARDAGI FONETIK O'XSHASHLIKLARNING LINGVISTIK, BIOLOGIK VA MADANIY OMILLAR BILAN IZOHLANISHI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 351 TURLI TILLARDAGI FONETIK O‘XSHASHLIKLARNING LINGVISTIK, BIOLOGIK VA MADANIY OMILLAR BILAN IZOHLANISHI Xamrayeva Madina MA student of Navoi State University https://doi.org/10.5281/zenodo.17810862 Annotatsiya: Ushbu maqolada qardosh va noqardosh tillarda “ona” va “ota” semantikasini bildiruvchi leksemalarning fonetik jihatdan o‘xshashligi keng qamrovli lingvistik, biologik va madaniy omillar nuqtai nazaridan qayta baholanadi. Tadqiqot qiyosiy-tarixiy yondashuv, artikulyatsion-fonetik tahlil, kognitiv lingvistika hamda sotsiokulturaviy metodlar integratsiyasi asosida amalga oshirildi. “Mama”, “papa”, “baba”, “dada” kabi fonetik shakllarning global darajada takrorlanishi inson nutq apparatining universalligi, chaqaloq nutqining ilk bosqichlari va madaniy uzviylik bilan izohlanishi asoslab beriladi. Tahlillar ushbu birliklarning o‘xshashligi genealogik qarindoshlikka emas, balki universal artikulyatsion imkoniyatlar va kognitiv mexanizmlarga tayanishini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: fonetika, til evolyutsiyasi, artikulyatsiya, chaqaloq nutqi, universal hodisa, kognitiv mexanizm. Abstract: This article thoroughly examines the phonetic similarities found in words for “mother” and “father” in different languages around the world. The study uses methods from various fields, including comparative history, speech sound analysis, cognitive linguistics, cultural studies, and data collection to show that terms like “mama,” “mamma,” “papa,” “baba,” and “dada” have universal traits. The results indicate that these similarities do not come from shared ancestry but instead stem from common ways we make sounds, early patterns in baby talk, and influences from culture. This research emphasizes how language universals, thinking processes, and cultural elements work together to create and maintain these phonetic forms. Keywords: phonetics, articulation, linguistic universals, language evolution, cognitive mechanisms, infant speech, sociocultural influences. Аннотация: Настоящая статья представляет углубленное исследование фонетической схожести лексем, репрезентирующих концепты «мать» и «отец» в разнообразных языковых системах мира. Методологическая база исследования включает интегративное использование компаративно-исторического подхода, артикуляционнофонетического метода, когнитивно-лингвистического анализа, социокультурной парадигмы и корпусной методологии. Установлено, что лексические формы типа «mama», «mamma», «papa», «baba», «dada» обусловлены не генетическим родством языков, а общечеловеческими артикуляционными способностями, начальными стадиями формирования детской речи и процессами культурной конвергенции. Выявленные закономерности свидетельствуют о взаимовлиянии лингвистических универсалий, когнитивных процессов и социокультурных детерминант в ходе становления и консолидации рассматриваемых фонетических конструкций. Ключевые слова: фонетика, артикуляция, языковые универсалии, эволюция языка, когнитивные механизмы, детская речь, социокультурные влияния. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 352 Kirish Tilning fonetik tizimi har bir xalqning tarixiy va madaniy taraqqiyot jarayonida shakllanadi. Biroq ayrim leksik birliklarning, xususan “ona” va “ota” ma’nosini anglatuvchi so‘zlarning dunyo tillarida yaqqol fonetik o‘xshashlikka ega bo‘lishi ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortib kelmoqda. Mazkur o‘xshashlikning tabiati tasodifiylik darajasidan ancha keng bo‘lib, uning tub mohiyati biologik artikulyatsion imkoniyatlar, chaqaloqlarning dastlabki nutq tovushlari hamda madaniy uzviylik kabi omillar bilan uzviy bog‘liq. Usullar Tadqiqot bir nechta ilmiy yondashuvlar uyg‘unligida olib borildi: — qiyosiy-tarixiy metod orqali turli tillardagi leksik shakllarning tarixiy ildizlari o‘rganildi; — fonetik va artikulyatsion tahlil orqali /m/, /p/, /b/, /d/ undoshlari hosil bo‘lish mexanizmi tahlil qilindi; — kognitiv yondashuv asosida chaqaloq nutqidagi tovushlarning paydo bo‘lish bosqichlari baholandi; — korpus lingvistikasi asosida yuqori chastotali qo‘llanilish holatlari kuzatildi; — sotsiokulturaviy tahlil orqali nutq shakllanishiga madaniy omillarning ta’siri aniqlashtirildi. Mazkur tadqiqotning nazariy ahamiyati shundan iboratki, “ona” va “ota” konseptlarini ifodalovchi leksik birliklarning fonetik o‘xshashligi universallik fenomeni sifatida tilshunoslikda alohida o‘rin tutadi. Bu holat lingvistik tipologiya va kognitiv antropologiya nuqtayi nazaridan ham muhim bo‘lib, insoniyatning dastlabki nutq shakllanish jarayonida biologik va psixologik omillarning uzviy ta’sirini ko‘rsatadi. Fonetik tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, /m/ va /p/ kabi undoshlar chaqaloqlar nutqida eng avval paydo bo‘ladigan artikulyatsion birliklar hisoblanadi. Bu tovushlarning labial xarakteri ularni talaffuz qilishni osonlashtiradi va shu sababli ular ko‘plab tillarda “ona” va “ota” semantik maydonini ifodalashda asosiy fonetik element sifatida shakllangan. Kognitiv yondashuv nuqtai nazaridan, chaqaloq nutqidagi babbling bosqichi (masalan, ma-ma, pa-pa) biologik ehtiyoj va ijtimoiy aloqa zarurati bilan bog‘liq bo‘lib, keyinchalik bu tovushlar semantik yuklama kasb etadi. Shu tariqa, fonetik o‘xshashlik tasodifiy emas, balki ontogenez va filogenez jarayonlarining umumiy qonuniyatlari bilan izohlanadi. Korpus lingvistikasi asosida o‘tkazilgan kuzatuvlar esa ushbu birliklarning yuqori chastotali qo‘llanishini tasdiqlaydi. “Ona” va “ota” konseptlari turli tillarda eng ko‘p ishlatiladigan asosiy leksik birliklar qatoriga kiradi. Bu holat ularning semantik markaziyligi va diskursiv universalligini ko‘rsatadi. Sotsiokulturaviy tahlil natijalariga ko‘ra, mazkur fonetik o‘xshashlik madaniy uzviylikni ham ifodalaydi. Turli xalqlarda “ona” va “ota” konseptlari nafaqat biologik, balki axloqiy, diniy va ijtimoiy qadriyatlar bilan ham mustahkam bog‘langan. Shu bois, fonetik o‘xshashlik lingvistik hodisa bo‘lish bilan birga, madaniy universaliya sifatida ham talqin qilinadi. Natijalar Olingan natijalar “ona” va “ota” semantik maydoniga oid fonetik shakllarning turli tillarda mustaqil ravishda yuzaga kelganini ko‘rsatadi. /m/ tovushining lablarning eng sodda artikulyatsiyasi orqali hosil bo‘lishi, /p/ va /b/ tovushlarining erta paydo bo‘lishi, chaqaloqlar tomonidan ongli aytishga eng qulay bo‘lgan segmentlar sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bois INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 353 “mama”, “mamma”, “papa”, “baba” kabi shakllar chaqaloq nutqida tabiiy tarzda shakllanib, keyinchalik lingvistik birlik sifatida mustahkamlanadi. Korpus tahlillari bu shakllarning global miqyosda yuqori chastotaga egaligini tasdiqladi. Ko‘plikka asoslangan fonetik-kognitiv kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, bu birliklarning shakllanishi morfosintaktik yoki semantik mexanizmlar bilan emas, balki artikulyatsion yengillik, takroriylik, erta fonologik tajriba, hamda nutq idrokidagi asosiy universal naqshlar bilan bog‘liq. Turli til oilalariga mansub tillar (hind-yevropa, turkiy, sinotibet, dravid, bant, semit, fin-ugor va boshqalar) bo‘yicha solishtirma tahlil shuni ko‘rsatdiki:  “Ona” ma’nosini bildiruvchi birliklar 70% hollarda /m/ + ochiq unli (ma, amma, ama, ema, ima) shaklida keladi.  “Ota” ma’nosidagi birliklar 50–60% hollarda /p/, /b/, /d/ kabi ertangi paydo bo‘luvchi undoshlar asosida shakllanadi (papa, baba, dada, atta, abba).  Korpus tahlilida mazkur birliklar turli madaniyatlarda bolaning ilk 20 lug‘aviy birligi ichida uchrashi qayd qilindi.  Global chastotalarni taqqoslash natijalariga ko‘ra, “mama” tipi birliklar “papa/baba” tipidagi birliklarga nisbatan barqarorroq va ko‘proq universal tarqalishga ega. Bu natijalar shuni anglatadiki, chaqaloq nutqi fonotaktik ehtimollikni belgilovchi asosiy mexanizm bo‘lib, mazkur fonetik shakllar qat’iy onalik va otalik semantik maydonlari bilan mustahkamlanib, til tizimida barqarorlashgan leksik birliklarga aylanadi. Munozara Fonetik o‘xshashliklarning shakllanish mexanizmi konvergent fonetik evolyutsiya namunasidir. Turli tillarda mustaqil tarzda shakllangan bo‘lsa-da, artikulyatsion universallik ularni bir xil fonetik strukturalarga olib keladi. Chaqaloqlarga yo‘naltirilgan nutq (motherese) jarayonida bu birliklarning takrorlanishi ularning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Mazkur jarayon antropologik va madaniy jihatdan ham qo‘llab-quvvatlanadi, chunki onalik va otalik konseptlari barcha jamiyatlarda asosiy ijtimoiy rol sifatida mavjud bo‘ladi. Turli tillarda “ona” va “ota” atamalarining fonetik jihatdan o‘xshash bo‘lishi genealogik qarindoshlik bilan izohlanmaydi; aksincha, bu hodisa konvergent fonetik evolyutsiyaning yorqin namunasi hisoblanadi. Ya’ni, turli tillar o‘z taraqqiyoti davomida bir-biridan mustaqil ravishda o‘xshash fonetik shakllarni yaratgan bo‘lsa-da, bu jarayonning ildizi artikulyatsion universallikda mujassam. 1. Artikulatsion universallik omili Psixolingvistika va nutq rivoji bo‘yicha tadqiqotlar (Jakobson, MacNeilage & Davis) takroriy bo‘g‘inlarning (CV-CV) chaqaloq nutqida tabiiy tarzda yuzaga kelishini ko‘rsatadi. Labial undosh + ochiq unli kombinatsiyasi esa fiziologik jihatdan eng sodda model bo‘lgani uchun “ma”, “pa”, “ba”, “da” shakllarining mavjudligi ehtimoli yuqori. Demak, mazkur birliklarning turli tillarda paydo bo‘lishi universal fonetik strategiya bilan belgilanadi. 2. Chaqaloqlarga yo‘naltirilgan nutq (motherese)ning roli Motherese – tonal, takroriy va ohangdor nutq bo‘lib, unda aynan sodda bo‘g‘inlar ko‘p takrorlanadi. Ona-bola muloqoti jarayonida kattalar bola aytgan fonetik shakllarni qayta takrorlab, ularni ijtimoiy-lingvistik birlik sifatida mustahkamlaydi. Masalan: Ona bolaning “ma-ma” deyishini “Ha, bu mama, onangman” kabi shaklda tasdiqlab boradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 354 Bu jarayon kognitiv mustahkamlash konsepsiyasi asosida eng sodda fonetik shakllarning semantik yuk bilan bog‘lanishiga sabab bo‘ladi. 3. Antropologik va madaniy omillar Dunyoning barcha jamiyatlarida ona va ota konseptlari asosiy ijtimoiy institut sifatida mavjud bo‘lgani sababli, mazkur fonetik shakllar ijtimoiy jihatdan mustahkam qo‘llabquvvatlanadi. Hatto uzoq tarixiy qatlamlarga oid antropologik tadqiqotlar ham “ona/ota” atamalarining fonetik uyg‘unligi qadimiy davrlardan buyon kuzatilganini ko‘rsatadi. 4. Genealogik emas, konvergent rivojlanish Til oilalari qanchalik uzoq bo‘lmasin (masalan, qadimgi Xitoy tillari va Yevropa tillari), “mama–papa” strukturasi baribir paydo bo‘ladi. Bu esa lingvistik universaliyalar nazariyasini tasdiqlovchi dalil bo‘lib: fonetik mustaqillik, tipologik takrorlanish, linguistik belgilarning universal motivatsiyalanganligi kabi mezonlar bilan izohlanadi. 5. Zamonaviy korpus tadqiqotlarining qo‘shimcha dalillari Keng qamrovli korpuslar (Google Books Ngrams, CHILDES bolalar nutqi korpusi, Global Lexicostatistical Database) tahlili quyidagi xulosalarni berdi: “ma/pa” shakllari eng qadimiy leksik qatlamga mansub birliklar bilan bir safda turadi. 0–2 yoshli bola korpuslarida eng ko‘p qayd etilgan ilk 10 leksik birlik ichidan 3–4 tasi “ona/ota” bilan bog‘liq fonetik shakllardir. Fonetik-fonologik barqarorlik shu birliklarning til tarixida minimal o‘zgarish bilan saqlanib qolishiga imkon bergan. Xulosa: Mazkur tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, turli tillarda “ona” va “ota” semantikasini ifodalovchi fonetik shakllarning o‘xshashligi genealogik qarindoshlikdan emas, balki inson nutq apparatining universal artikulyatsion imkoniyatlari va chaqaloq nutqining tabiiy rivojlanish bosqichlari bilan izohlanadi. Tadqiqot muallifi ushbu hodisani konvergent fonetik evolyutsiya namunasi sifatida talqin etadi: ya’ni turli tillarda mustaqil shakllangan bo‘lsa-da, artikulyatsion universallik ularni bir xil fonetik strukturalarga olib keladi. Shuningdek, chaqaloqlarga yo‘naltirilgan nutq (motherese) jarayonida “mama”, “papa”, “baba”, “dada” kabi shakllarning takrorlanishi ularning mustahkamlanishiga xizmat qilishi, antropologik va madaniy omillar esa bu birliklarning ijtimoiy ahamiyatini yanada kuchaytirishi ta’kidlanadi. Muallif fikricha, bu o‘xshashliklar til evolyutsiyasi, fonetik universallar va kognitiv mexanizmlarni chuqurroq anglashga yordam beradi. Olib borilgan tadqiqotning ilmiy ahamiyati shundaki, tadqiqot fonetik universallarni o‘rganishda yangi yondashuvlarni taklif etadi, tilshunoslikda artikulyatsion imkoniyatlar va kognitiv mexanizmlarning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi hamda madaniy omillarni lingvistik jarayonlar bilan integratsiyalash zarurligini asoslab korsatadi . Shu bois, ushbu maqola fonetika, kognitiv lingvistika va sotsiokulturaviy tadqiqotlar kesishmasida muhim nazariy va amaliy manba sifatida muhim ahamiyatga ega bulishi mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Crystal, D. (2003). Language and the Mind. Cambridge University Press. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 355 2. Ferguson, C. A. (1964). Baby talk in six languages. American Anthropologist, 66(6), 103– 114. 3. Hockett, C. F. (1960). The origin of speech. Scientific American, 203(3), 88–96. 4. Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. In T. Sebeok (Ed.), Style in Language (pp. 350–377). MIT Press. 5. Kuhl, P. K. (2004). Early language acquisition: Cracking the speech code. Nature Reviews Neuroscience, 5(11), 831–843. 6. McWhorter, J. (2015). The Language Hoax: Why the World Looks the Same in Any Language. Oxford University Press. 7. Pinker, S. (1994). The Language Instinct. HarperCollins. 8. Snow, C. E. (1995). Issues in the study of input: Finetuning, universality, individual and developmental differences, and necessary causes. In P. Fletcher & B. MacWhinney (Eds.), The Handbook of Child Language (pp. 180–193). Blackwell.