O'QUV JARAYONIDA GRAMMATIK INTERFERENSIYANI BARTARAF ETISH: KOGNITIV TILSHUNOSLIK VA TA'LIM FALSAFASI KONTEKSTIDA TAHLILI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 486 O‘QUV JARAYONIDA GRAMMATIK INTERFERENSIYANI BARTARAF ETISH: KOGNITIV TILSHUNOSLIK VA TA’LIM FALSAFASI KONTEKSTIDA TAHLILI Amirqulova Dilnoza Bahriddin qizi NavDU 2-kurs tayanch doktoranti ORCID: 0009-0005-9925-4602 https://doi.org/10.5281/zenodo.17813911 ANNOTATSIYA. Ushbu maqolada ingliz tili ta’lim jarayonida grammatik interferensiya hodisasining kognitiv va falsafiy asoslari tahlil etiladi. Tadqiqotda o‘quvchilarning bilish jarayonlari, ona tili ta’siri va chet tilini o‘zlashtirishdagi tafakkur mexanizmlarining o‘zaro aloqasi ochib beriladi. Maqolada interferensiyani bartaraf etishda kognitiv tilshunoslik tamoyillari va ta’lim falsafasi integratsiyasining metodik ahamiyati asoslanadi. Kalit so’zlar: grammatik interferensiya, kognitiv tilshunoslik, ta’lim falsafasi, til o‘zlashtirish, bilish jarayoni, tafakkur, metodik yondashuv, ingliz tili ta’limi. ANNOTATION. This article analyzes the cognitive and philosophical foundations of the phenomenon of grammatical interference in the process of English language education. The research reveals the interaction of students' cognitive processes, the influence of the mother tongue, and the mechanisms of thinking in foreign language acquisition. In the article, the methodological importance of the integration of the principles of cognitive linguistics and the philosophy of education is based on the elimination of interference. Key words: grammatical interference, cognitive linguistics, philosophy of education, language acquisition, cognitive process, thinking, methodical approach, English language education. АННОТАЦИЯ. В данной статье анализируются когнитивные и философские основы явления грамматической интерференции в процессе обучения английскому языку. Исследование раскрывает взаимодействие познавательных процессов студентов, влияние родного языка и механизмов мышления при овладении иностранным языком. В статье методологическая значимость интеграции принципов когнитивной лингвистики и философии образования основана на устранении интерференции. Ключевые слова: грамматическая интерференция, когнитивная лингвистика, философия образования, овладение языком, когнитивный процесс, мышление, методический подход, обучение английскому языку. XXI asrda globallashuv, axborot texnologiyalarining rivojlanishi va xalqaro hamkorlikning kengayishi chet tillarni, ayniqsa ingliz tilini mukammal o‘zlashtirishni zamon talabi darajasiga olib chiqdi. Ingliz tili nafaqat xalqaro aloqa, balki fan, ta’lim va madaniyat sohalarida ham asosiy kommunikativ vosita sifatida e’tirof etilmoqda. Shu bois O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘qitish tizimini takomillashtirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. 1 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5117-son qarori, 2020-yil 19-may. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 487 Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ingliz tilini o‘rganish jarayonida, ayniqsa maktab ta’limining yuqori 10–11-sinf o‘quvchilari orasida grammatik interferensiya hodisasi keng uchramoqda. Grammatik interferensiya — bu o‘quvchining ona tili (o‘zbek tili) grammatik tizimining chet tili (ingliz tili) grammatik tuzilmalariga salbiy ta’sir etishi natijasida paydo bo‘ladigan xatoliklar majmuasidir. Bu muammo nafaqat lingvistik, balki kognitiv va falsafiy masala sifatida ham muhimdir. Chunki interferensiya inson tafakkuri, idroki va til o‘zlashtirish jarayonida yuz beradigan bilish mexanizmlarining o‘zaro ta’siri natijasidir. Shu nuqtai nazardan, mazkur maqola grammatik interferensiyani kognitiv tilshunoslik va ta’lim falsafasi kontekstida tahlil qilish hamda uni bartaraf etishning ilmiy-metodik yo‘llarini aniqlashga qaratiladi. Grammatik interferensiyani o‘rganish metodologiyasi quyidagi ilmiy yo‘nalishlarning integratsiyasiga tayangan: 1. Kognitiv tilshunoslik yondashuvi Bu yondashuvga ko‘ra, o‘quvchi chet tilini o‘zlashtirishda mavjud bilish sxemalari (ona tili grammatik modellar) asosida idrok faoliyatini amalga oshiradi. Til — tafakkur vositasi: Grammatik modellar — bilish strukturasi: Xato — kognitiv transfer mahsuli: Shu bois interferensiyani bartaraf etish uchun o‘quvchining kognitiv qayta modellashtirish jarayoni qo‘llab-quvvatlanishi lozim. 2. Psixolingvistik yondashuv Bu yondashuv til o‘zlashtirish jarayonidagi: Xotira: E’tibor: Avtomatlashuv. kabi mexanizmlar orqali interferensiyaning paydo bo‘lishini izohlaydi. O‘quvchi uchun ona tilidagi grammatik strukturalar “tezkor variant” bo‘lib qolganligi sababli, yangi til konstruksiyalari ong osti jarayonlarida rad etilishga moyil bo‘ladi va jarayonda code-switching yuzaga keladi. Muntazam ravishda so’zlashuv jarayonida ikki tilning aralashuvi natijasida muloqat olib borilganda, ma’lum bir tilning pasayib borishi, grammatik strukturalarning qorishib ketishiga olib keladi. Natijada muloqot jarayonida ikkinchi shaxsda ikkilanish so’zlarni noto’g’ri talqin qilish, tushunishda chalkashliklarga olib keladi. 3. Ta’lim falsafasi yondashuvi Interferensiya — bu ta’limning tabiatida mujassam bo‘lgan dialektik hodisa: eski bilim yangi bilimni qo‘llab-quvvatlaydi, lekin keskin tafovutda bo‘lsa — qarshilik ko‘rsatadi Demak, interferensiya ta’lim jarayonida inkorni inkor printsipi asosida bosqichmabosqich bartaraf etiladigan tabiiy bosqichdir. 4. Kontrastiv tahlil metodikasi Ingliz va o‘zbek tillarining: sintaksis, morfologiya, artikllik/predlog tizimi o‘rtasidagi farqlarni aniqlash va taqqoslama mashqlar orqali xatolarni tuzatish interferensiyani sezilarli kamaytiradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 488 Metodologik yechimlar va ularning ilmiy asoslari Metodologik jihatdan quyidagi integrativ yechimlar samarali deb topildi: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 489 Xulosa Grammatik interferensiyani bartaraf etish: faqat grammatik ko‘nikmalarni emas, balki tafakkur shakllanishini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Shu sababli, til o‘qitish metodikasi kognitiv va falsafiy tamoyillar bilan boyitilishi, o‘quvchining til tafakkurini shakllantirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Mazkur metodologik yondashuvlar ingliz tili o‘qitish jarayonida interferensiyaga qarshi samarali kurashish imkonini yaratadi hamda o‘quvchilarning chet tilini chuqur va ongli o‘zlashtirishini ta’minlaydi. Tadqiqotda kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika va ta’lim falsafasining konseptual yondashuvlari uyg‘un qo‘llanildi. Metodologik asos sifatida quyidagi yondashuvlar tanlandi: Kontrastiv-lingvistik tahlil – o‘zbek va ingliz tillarining grammatik tizimlari o‘rtasidagi strukturaviy farqlarni aniqlash orqali interferensiya manbalarini belgilash. Kognitiv tahlil – grammatik xatolarni o‘quvchilarning bilish jarayonlari, xotira va til tafakkuridagi tafovutlar bilan bog‘liq holda izohlash. Falsafiy-gnoseologik yondashuv – interferensiyani tilni bilish jarayonining muqarrar bosqichi sifatida ko‘rish va uni tafakkur taraqqiyotining bir shakli sifatida baholash. Pedagogik eksperiment va kuzatuv – 10–11-sinf o‘quvchilari ishtirokida tajriba-sinov mashg‘ulotlari o‘tkazilib, yangi metodik yondashuvning samaradorligi baholandi. Tadqiqot jarayonida interferensiya xatolarini diagnostika qilish, statistik tahlil, va psixolingvistik kuzatuv usullari qo‘llanildi. Natijalar va tahlil (Results and Discussion) Tadqiqot natijalariga ko‘ra, grammatik interferensiya holatlari asosan quyidagi shakllarda namoyon bo‘ldi: So‘z tartibi xatolari: o‘zbek tilidagi erkin so‘z tartibi o‘quvchilarda ingliz tilida ham shunday qo‘llashga moyillikni kuchaytiradi. Fe’l zamonlarida interferensiya: o‘zbek tilida zamon ifodasi ko‘proq yordamchi so‘zlar orqali berilgani sababli ingliz tilidagi fe’l zamonlar tizimini o‘zlashtirishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Artikl va predlog qo‘llanishidagi xatolar: o‘zbek tilida bunday grammatik birliklarning mavjud emasligi interferensiyaning asosiy manbai sifatida qayd etildi. Kognitiv tahlil natijalariga ko‘ra, bu xatolar ona tili va ikkinchi til orasidagi bilish modeli farqi bilan izohlanadi. O‘quvchi yangi tilni o‘zlashtirish jarayonida mavjud ona tilidagi sintaktik modellarni avtomatik tarzda qo‘llaydi. Bu esa bilishning “transfer mexanizmi” sifatida falsafiy jihatdan tafakkurdagi uzviy izchillikni ifodalaydi, biroq til kompetensiyasi darajasida xatoga olib keladi. Tadqiqotda ishlab chiqilgan interferensiyani kamaytirish metodikasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi: kontrastiv tahlil asosida tuzilgan taqqoslama mashqlar tizimi; o‘quvchilar tafakkurini ikkinchi til strukturasiga moslashtirishga qaratilgan kognitiv mashg‘ulotlar; grammatik shakllarni kommunikativ kontekstda o‘rgatish orqali semantik mustahkamlash. Eksperimental natijalar shuni ko‘rsatdiki, ushbu metodikani qo‘llagan sinflarda grammatik xatoliklar soni 38–42% ga kamaygan, o‘quvchilarning grammatik kompetensiyasi esa sezilarli darajada oshgan. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 490 Xulosa (Conclusion) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, grammatik interferensiya — bu faqat til tizimi darajasidagi xato emas, balki inson tafakkuri, idroki va bilish faoliyatining mahsulidir. Shuning uchun interferensiyani bartaraf etish jarayoni kognitiv va falsafiy yondashuvlarni o‘z ichiga olgan integrativ metodika asosida olib borilishi lozim. Mazkur tadqiqot natijalari o‘rta ta’lim muassasalarida ingliz tili o‘qitish amaliyotiga tatbiq etilishi mumkin bo‘lib, ular o‘qituvchilarga grammatik interferensiyani kamaytirish, o‘quvchilarda to‘g‘ri grammatik kompetensiyani shakllantirish va bilish faoliyatini rivojlantirish yo‘lida samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, bu natijalar ta’lim falsafasi, psixolingvistika va kognitiv tilshunoslik o‘rtasida uzviy ilmiy aloqani mustahkamlaydi hamda til o‘rganish jarayonining falsafiy mohiyatini yanada chuqurroq anglashga zamin yaratadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 491 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5117-son qarori, 2020-yil 19-may. 2. Chomsky, N. (1986). Knowledge of Language: Its Nature, Origin, and Use. Praeger. 3. Krashen, S. (1982). Principles and Practice in Second Language Acquisition. Pergamon Press. 4. Ellis, R. (1997). Second Language Acquisition. Oxford University Press. 5. Karimov, I. (2012). Chet tillarini o‘qitish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida qaror. Toshkent: Prezident qarori. 6. Sharipova, M. (2021). “Ingliz tili grammatikasini o‘rgatishda interferensiyani kamaytirish yo‘llari.” Til va Ta’lim, №3, 45–51-betlar. 7. Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press.