FAVQULODDA VAZIYATLARDA SHAXSIY HIMOYA VOSITALARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 308 FAVQULODDA VAZIYATLARDA SHAXSIY HIMOYA VOSITALARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI Jumanazarova Sabrina Sunnat qizi1, Eshkuvatov Komil Ruziboyevich2 1Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Toshkent, O‘zbekiston. 2-son davolash fakulteti 2-kurs talabasi, 2Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Toshkent, O‘zbekiston. Bolalar, o‘smirlar va ovqatlanish gigiyenasi kafedrasi assistenti, https://orcid.org/0009-0001-0442-5060 https://doi.org/10.5281/zenodo.17816095 Annotatsiya. Ushbu maqolada favqulodda vaziyatlarda qo‘llaniladigan shaxsiy himoya vositalari, xususan gaz niqoblari, himoya kiyimlari, filtrlar va bog‘lov paketlarining turlari hamda ularning vazifalari yoritilgan. Gaz niqoblarining filtrlovchi va izolyatsion turlari, ularning tuzilishi va ishlash prinsiplari batafsil tushuntiriladi. Shuningdek, himoya kiyimlarining asosiy turlari, qo‘llanilish sohasi va to‘g‘ri kiyish tartibi ko‘rib chiqilgan. Maqolada filtrlash mexanizmlari va materiallari ham sharhlanib, favqulodda holatlarda ushbu vositalardan to‘g‘ri foydalanishning ahamiyati asoslab beriladi. Kalit so‘zlar: gaz niqobi, himoya kiyimi, filtrlovchi vositalar, izolyatsion vositalar, favqulodda vaziyatlar, bog‘lov paketi, filtrlash mexanizmi, adsorbsiya. Аннотация. В данной статье рассмотрены средства индивидуальной защиты, применяемые в чрезвычайных ситуациях, такие как противогазы, защитная одежда, фильтрующие материалы и перевязочные пакеты. Подробно описаны фильтрующие и изолирующие противогазы, их устройство и принцип работы. Рассмотрены виды специальной защитной одежды, области её применения и правила правильного использования. Также проанализированы механизмы и материалы фильтрации. Подчеркивается важность грамотного использования средств защиты для сохранения жизни и здоровья в условиях чрезвычайных ситуаций. Ключевые слова: противогаз, защитная одежда, фильтры, изолирующие средства, чрезвычайные ситуации, перевязочный пакет, фильтрация, адсорбция. Abstract. This article discusses personal protective equipment used in emergency situations, including gas masks, protective clothing, filters, and bandage kits. It provides a detailed explanation of filtering and insulating gas masks, their structure, and operational principles. Various types of protective clothing, their application areas, and correct usage procedures are examined. The article also reviews filtration materials and mechanisms, emphasizing the importance of proper use of protective equipment to ensure safety and preserve human life during emergencies. Keywords: Gas mask, protective clothing, filters, insulating equipment, emergency situations, bandage kit, filtration, adsorption. Favqulodda vaziyatlarda shaxsiy himoya vositalaridan samarali foydalanish uchun avval ulardan qanday foydalanishni bilish, ularning turini aniqlash, to‘g‘ri kiyish va zarur bo‘lsa, ularni ta‘mirlash yoki almashtirish kerak bo‘ladi. Favqulodda vaziyatlar uchun tayyorlanishning muhim qismlaridan biri jamoaviy va shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish qoidalarini o‘rganishdir. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 309 Mustaqillik yillarida mamlakatimizda favqulodda vaziyatlarning oldini olish, ular sodir boʻlganida harakat qilish boʻyicha yaxlit davlat tizimi va uning muvofiqlashtiruvchi organi Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi tashkil etildi, sohaning zarur meʼyoriyhuquqiy bazasi shakllantirildi. Gaz niqoblari Gaz niqobi insonning nafas olish organlarini, ko‘z va yuz qismini havo tarkibidagi zaharli, biologik yoki radioaktiv zarrachalardan himoya qiladi. U nafas olayotgan havoni tozalaydi yoki tashqi muhitdan to‘liq izolyatsiya qiladi. 1. Filtrlaydigan turi – niqob va zaharni filtrlaydigan idishdan (yoki filtr elementidan) iborat. Niqob qopqoq tanasi, ko‘z oynasi, gapiruvchi, nafas olish klapani, bosh tasma (yoki dubulg‘a) va boshqa qismlardan iborat. Zahar filtri tanki (qutisi) zaharli gazni tozalash uchun ishlatiladi. Bu turdagi niqoblar havo tarkibidagi zararli moddalarni filtrlovchi quti orqali o‘tkazadi va tozalangan havoni nafas olish uchun beradi. Eng ko‘p uchraydigan modellar: GP-5, GP-7 – fuqarolik niqoblari; havoni kimyoviy va bakterial zarrachalardan tozalaydi; PMK-1, PMK-3 – harbiy niqoblar, yuqori darajada himoya beradi. Ishlash prinsipi: havo filtrlovchi qutiga kiradi → zaharli moddalar kimyoviy adsorbsiya yo‘li bilan zararsizlantiriladi toza havo niqob ichiga kiradi. 2. Izolyatsiyalaydigan turi – tashqi havodan to‘liq ajratilgan bo‘lib, foydalanuvchi maxsus kislorod balonidan yoki regenerativ moddalardan kislorod oladi, kislorod niqobning o‘zi tomonidan ta‘minlanadi, uni uch turga bo‘lish mumkin: gaz saqlash turi, kislorodni saqlash turi va talaba kislorodi turi. Izolyatsiya qilingan niqob asosan yuqori konsentratsiyali zaharli havoda (hajm konsentratsiyasi 1 foizdan ortiq bo‘lsa) yoki maxsus holatlarda, masalan, yuqori balandlikda, suv ostida yoki kislorod yetishmaydigan yopiq idishda ishlatiladi. Gaz niqobi asosan nafas olish yo‘llari orqali hosil bo‘ladigan zaharli gazni blokirovka qilish uchun ishlatiladi, masalan, siyanogen xlorid (CK), xloropikrin (PS) va boshqalar; biologik vositalarni himoya qilishda ham ma‘lum rol o‘ynaydi. Antioksidik uglerod plombali qatlami: Emprenedan faollashtirilgan uglerod deb ataladigan toksik uglerod, faol sintez qilingan uglerod bo'lib, u mis sulfat, kumush nitrat va xrom anhidridining suvli eritmasi bilan emdirildikten so'ng yuqori harorat bilan ishlanadi. Yuqori haroratli ishlov berish jarayonida hosil bo'lgan kumush oksidi, xrom oksidi va mis oksidi kabi metallar oksidi faollashtirilgan uglerod yuzasida ushlanib qolinadi. Gaz niqobning izolyatsiyalaydigan turiga IP-4, IP-46 tipidagi gaz niqoblar kiradi va ular kislorod yetishmaydigan joylarda (masalan, yonayotgan binoda), yuqori darajada zaharli muhitda (ammiak, xlor, fosgen) ishlatiladi. Himoya kiyimlari Himoya kiyimi foydalanish va himoya xususiyatlariga ko'ra oddiy himoya kiyimlari va maxsus himoya kiyimlariga bo'linadi. Oddiy himoya kiyimlari umumiy mayda shikastlanishlarni oldini olish yoki korporativ imidjini aks ettirishi mumkin bo'lgan kiyimlarni anglatadi. Xitoyda ish kiyimlarini yoki professional kiyimlarni (logotipli kiyimlar) chaqirish odatiy holdir. Maxsus himoya kiyimlari ish joylarini, mahsulotlarni yoki atrof-muhitni ifloslanishdan va odamlar tomonidan kelib chiqadigan zararli ta'sirlardan va ishchilarni shikastlanishdan yoki INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 310 zarardan himoya qilish uchun ishlatiladigan va ma'lum himoya funktsiyasiga ega bo'lgan kiyimlarni anglatadi. Himoya funksiyasiga ko'ra, maxsus himoya kiyimlarini quyidagilarga bo'lish mumkin: 1. Olovdan saqlaydigan kiyimlar. 2. Kislota va gidroksidlardan kimyoviy himoya kiyimlari. 3. Antistatik kiyim. 4. Payvandlash uchun himoya kiyim. 5. Yog‘ga chidamli kiyim. 6. Suv o'tkazmaydigan kiyim. 7. Jonli ishlash uchun ekranli kostyum. 8. Rentgenologik himoya kostyumi. 9. Mikroto'lqinli radiatsiyadan himoya kostyum. 10. O'rmon yong'inidan himoya kostyumi va boshqalar. Himoya kiyimlari har xil turdagi himoya vositalarida ishlatiladigan himoya vositalaridan biridir. Xalqaro va ichki bozorlarning keng doirasi mavjud. Tegishli statistik ma'lumotlarning tahliliga ko'ra, himoya kiyimlariga bo'lgan talab Xitoyda mehnatni muhofaza qilish mahsulotlariga bo'lgan talabning qariyb 25% ni tashkil qiladi. Ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, himoya kiyimlariga Xitoyda talab katta. Himoya kiyimlarining asosiy vazifasi teri, soch, qo‘l-oyoq va butun tana yuzasini zaharli kimyoviy, biologik yoki radiatsion ta’sirdan himoya qiladi. a) Filtrlovchi himoya kiyimlari Havo o‘tadi, ammo zaharli moddalarni o‘tkazmaydi (L-1 komplekti – tibbiyot xodimlari va fuqaro muhofazasida keng qo‘llaniladi; ZFO-58, OZK – harbiy himoya to‘plamlari). b) Izolyatsion himoya kiyimlari Rezina yoki plastik materialdan tayyorlanadi, havo o‘tkazmaydi, suvga chidamli (KIX, KZP-1, IZK – kimyoviy laboratoriyalar, zaharli gaz tarqagan joylarda qo‘llaniladi). To‘g‘ri qo‘llash: 1. Kiyimni oyoqdan boshlab kiyish, keyin tanani, so‘ngra boshni yopish. 2. Yirtiq, teshik yoki bo‘sh joy bo‘lmasligi kerak. 3. Ishdan so‘ng dezaktivatsiya (zararsizlantirish) o‘tkaziladi. Quruq, salqin, quyoshdan yiroq joyda saqlanadi. Filtrlovchi materiallar: Faollashtirilgan ko‘mir – organik bug‘lar va gazlarni yutadi. Alyuminiy oksid – ammiak va kislotalarni zararsizlantiradi. Antibakterial qatlam – mikroblar va sporalarni yo‘q qiladi. Filtrlash mexanizmlari: 1. Mexanik filtratsiya – chang va zarrachalarni ushlab qolish. 2. Kimyoviy adsorbsiya – zaharli gazlar kimyoviy reaktsiya orqali yutiladi. 3. Biologik filtratsiya – mikroorganizmlarni yo‘qotish uchun antiseptik qatlamlar qo‘llaniladi. Shu bilan birga, favqulodda vaziyatlarda bog‘lov paketlari (individual tibbiy to‘plamlar) qo‘llaniladi. Bog‘lov paketi – jarohat, qon ketishi, kuyish yoki shikastlanish holatida tez yordam ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan individual tibbiy vositadir. Turlari INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 311 1. Individual bog‘lov paketi (IBP) - harbiy va fuqarolik tibbiyotida keng tarqalgan. 2. Kengaytirilgan bog‘lov to‘plami – antiseptik modda bilan to‘yintirilgan. 3. Steril bintli to‘plamlar – tibbiy muassasalarda jarrohlik oldi yordamida ishlatiladi. Filtrning 4 ta asosiy turi qanday? 1. Sinterlangan metall filtrlar Ushbu filtrlar issiqlik va bosim ostida metall zarralarini birlashtirish orqali amalga oshiriladi. Ular turli xil metallar va qotishmalardan tayyorlanishi mumkin, ularning har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega. Sinterlangan bronza filtri: Sinterlangan bronza filtrlari korroziyaga chidamliligi bilan mashhur va ko'pincha gidravlik tizimlarda, pnevmatik tizimlarda va yuqori darajadagi filtrlash talab qilinadigan boshqa ilovalarda qo'llaniladi. Sinterlangan zanglamaydigan po'latdan yasalgan filtr: Bu tur yuqori quvvat va harorat qarshiligini ta'minlaydi va u ko'pincha kimyoviy ishlov berish va oziq-ovqat va ichimliklarni qo'llash kabi talabchan muhitda qo'llaniladi. Sinterlangan titan filtri: Titan mukammal korroziyaga chidamliligini ta'minlaydi va farmatsevtika va biotexnologiya sanoatida foydalanish uchun javob beradi. Sinterlangan nikel filtri: Nikel sinterlangan filtrlar magnit xususiyatlari bilan mashhur va turli sohalarda, shu jumladan kimyoviy qayta ishlash va neftda qo'llaniladi. 2. Sinterlangan shisha filtri Sinterlangan shisha filtrlar shisha zarralarini birlashtirish orqali amalga oshiriladi. Ular laboratoriyalarda filtrlash vazifalari uchun keng qo'llaniladi va yuqori darajadagi kimyoviy qarshilikni taklif qiladi. Ular odatda aniq filtrlash va namuna bilan minimal o'zaro ta'sir qilish muhim bo'lgan ilovalarda qo'llaniladi. 3. Sinterlangan keramik filtr Keramika filtrlari turli xil keramik materiallardan tayyorlanadi va ularning yuqori haroratga chidamliligi va barqarorligi bilan mashhur. Ular ko'pincha metall sanoatida eritilgan metallni filtrlash va havo yoki suvni filtrlash uchun atrof-muhitni muhofaza qilishda qo'llaniladi. 4. Sinterlangan plastik filtr Ushbu filtrlar plastik zarralarni, ko'pincha polietilen yoki polipropilenni birlashtirish orqali amalga oshiriladi. Sinterlangan plastik filtrlar engil va korroziyaga chidamli bo'lib, ular odatda kimyoviy muvofiqlik va iqtisodiy samaradorlik asosiy e'tibor bo'lgan ilovalarda qo'llaniladi. Xulosa qilib aytganda, tanlangan sinterlangan filtr turi harorat, bosim, korroziyaga chidamlilik va filtrlanadigan moddalarning tabiati kabi omillarni hisobga olgan holda maxsus dasturga bog'liq. Turli xil materiallar turli xil afzalliklar va kelishuvlarni taklif qiladi, shuning uchun talab qilinadigan ishlash mezonlarini qondirish uchun ehtiyotkorlik bilan tanlash juda muhimdir. Filtrlarning to'rtta asosiy turi mavjud bo‘lib, ular odatda yaratilgan materialga emas, balki ularning quyidagi vazifalariga qarab tasniflanadi: mexanik filtrlar – havo, suv yoki boshqa suyuqliklardan zarrachalarni jismoniy to'siq orqali olib tashlaydi. Siz aytib o'tgan sinterlangan filtrlar ushbu toifaga kiradi, chunki ular ko'pincha gazlar yoki suyuqliklardan zarrachalarni filtrlash uchun ishlatiladi; kimyoviy filtrlar – suyuqlikdan o'ziga xos moddalarni olib tashlash uchun kimyoviy reaksiya yoki assimilyatsiya jarayonidan foydalanadi. Masalan, faollashtirilgan uglerod filtrlari suvdan xlor va boshqa ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash uchun ishlatiladi; INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 312 biologik filtrlar – suv yoki havodagi ifloslantiruvchi moddalarni olib tashlash uchun tirik organizmlardan foydalanadi. Masalan, baliq idishida biologik filtr chiqindi mahsulotlarni parchalash uchun bakteriyalardan foydalanishi mumkin; termal filtrlar – moddalarni ajratish uchun issiqlikdan foydalanadilar. Misol tariqasida, yog'ni boshqa moddalardan ajratish uchun issiqlikdan foydalanadigan chuqur frituzdagi yog‘ filtri bo'lishi mumkin. Xulosa. Favqulodda vaziyatlarda shaxsiy himoya vositalaridan to'g'ri foydalanish inson hayoti va sog'lig'ini saqlashning eng muhim omilidir. Gaz niqoblari nafas olish yo'llarini, himoya kiyimlari esa butun tana yuzasini zaharli va zararli moddalardan himoya qiladi. Filtrlovchi vositalar havoni tozalaydi, bog'lov paketlari esa shikastlanganda birinchi tibbiy yordam ko'rsatish imkonini beradi. Shu sababli har bir fuqaro bu vositalarning tuzilishi va qo'llash tartibini yaxshi bilishi, favqulodda vaziyatlarda to'g'ri harakat qilishi zarur. Mazkur maqolada manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini hamda maqola yuzasidan bildiriladigan barcha taklif va e’tirozlar mualliflar tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilinishini ma’lum qilamiz. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR Asosiy adabiyotlar: 1. Ermatov N.J., Xayitov J.B., Ortiqov B.B.. Hayot faoliyati xavfsizligi. Fuqaro muhofazasi. –T.: 2024. 2. Yormatov G‘.Y. va boshqalar. Hayot faoliyati xavfsizligi. –T.: “Aloqachi”, 2009 3. Yormatov G‘. Y. va boshqalar. Hayot faoliyati xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma. -T.: 2005. 4. Yo‘ldoshev O‘. va boshqalar. Mehnatni muxofaza qilish. -T.: Mehnat, 2005. 5. Nigmatov I., Tojieyv M. X. "Favqulotda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi" Darslik.-T.: Iqtisod-moliya. 2011. 6. Tojiev M. X., Nigmatov I., Ilxomov M. X. «Favqulotda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi» O‘quv qo‘llanma. –T.: “Iqtisod-moliya”, 2005. 7. O'zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi. - "Fuqarolik muhofazasi bo'yicha o'quv qo'llanma", Toshkent, 2022. Qo‘shimcha adabiyotlar: 1. G‘oyipov H.E. Hayot faoliyati xavfsizligi. –T.: “Yangi asr avlodi”, 2007 yil. 2. Qudratov A. va b. “Hayotiy faoliyat xavfsizligi”. Ma’ruza kursi.“Aloqachi” -T.: 2005. 3. Bezopasnost jiznedeyatelnosti. /Pod.red. Mixaylova L.A. Kiev – Xarkov – Minsk, 2007. 4. Mikryukov V.Y. Bezopasnost jiznedeyatelnosti. Uch.posobie. RostovDon.2006 5. Norxo‘jaev A.Q., Yunusov M.Y. Favqulotda vaziyatlar va muhofaza tadbirlari. –T.: „Universitet”, 2001. 6. Tojiev M.X., Nigmatov I va b. "Favqulotda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi". O‘quv qo‘llanma. –T.: MCHJ., Ta’lim manbai, 2002. 7. Belov S.V. i dr. "Bezopasnost’ jiznedeyatel’nosti", "Vshaya shkola", - M.: 1999. Elektron resurslar. 1. www.bilim.uz. OTFvaIV sayti 2. www.ziyo.edu.uz OTFvaIV sayti 3. www.ziyo.net.uz OTFvaIV sayti 4. www.mintrud.uz Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi sayti. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 313 5. www.minzdrav.uz Sog‘liqni saqlash vazirligi sayti. 6. www.mchs.gov.uz Favqulotda vaziyatlar vazirligi sayti. 7. www.uznature.uz Tabiatni muhofaza qilish Davlat qo‘mitasi sayti. 8. www.standart.uz Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi sayti. 9. www.sanoatktn.uz Sanoatda, konchilikda va kommunal maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi (Sanoatkontexnazorat) sayti. 10. LexUz O‘zbekiston Respublikasining milliy qonunchilik bazasi.