पर्यावरण संवर्धनात आदिवासी समाजाचे योगदान - एक भौगोलिक अभ्यास (विशेष संदर्भ: नर्मदा बचाओ आणि चिपको आंदोलन)
Abstract
आदिवासी समाज निसर्गाला माता मानून त्याचे संरक्षण करतो. त्यांची जीवनशैली, परंपरा आणि रीती-रिवाज पर्यावरण संवर्धनाशी जोडलेली आहेत. संशोधनात आदिवासींचे जैवविविधता संरक्षण, शाश्वत संसाधन वापर, पारंपरिक शेती, निसर्गपूजा, जंगल आणि जलस्रोत संरक्षण यांचा अभ्यास केला. नर्मदा बचाओ (1985) आणि चिपको (1973) आंदोलनांद्वारे आदिवासींनी विस्थापन, जंगलतोड आणि पर्यावरण नुकसानाविरोधात लढा दिला, ज्याने जागतिक स्तरावर प्रेरणा दिली. आदिवासींचे पारंपरिक ज्ञान जलवायू बदल आणि पर्यावरण संतुलनासाठी मार्गदर्शक आहे.
Full text
257 International Journal of Advance and Applied Research www.ijaar.co.in ISSN – 2347-7075 Impact Factor – 8.141 Peer Reviewed Bi-Monthly Vol. 6 No. 40 September - October - 2025 - ( : ) . . , . . . . , – 431122 Corresponding Author – . . DOI - 10.5281/zenodo.17662121 : . , - . , , , , . (1985) (1973) , , . . Keywords: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , . : . , . -, . , , . . . . ' ' (UNDRIP, 2007) . , . , IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) ,
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 258 . , , ( UNESCO WWF) . . : 1. . 2. . 3. . 4. . : . , , ( UNDRIP IPCC ) . , (ethics) . : 1. : , , () . . , - . , UNESCO ' ' , 80% . 2. : , . ' ' . . UN (SDGs, SDG 15: Life on Land) , . 3. : ' ' ( ), , .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 259 , . FAO (Food and Agriculture Organization) , . 4. - : , , , . . ' ' , IUCN (International Union for Conservation of Nature) . 5. : . . , . WWF , - . 6. : , , . UN Water . : . , . , '- ' . : . : " ?" , 1985 . , . , . , . , World Bank , . . (NBA) , , . . . , : .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 260 , . , , , , . (Way of Life) . . : : . . : , , , , - . . : . . , ( , , ) . . . : : (Rehabilitation & Resettlement - R&R) , . ' ' : . , . , . (Cultural Alienation): , . . , , . , (Cultural Death) . : . . , . . : , : NBA , . , . : . . , , . ' , ' (Our Land, Our Life) . : . , .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 261 . : : NBA . . , : : . : , . : NBA (Cautionary Tale) . , (Free, Prior and Informed Consent - FPIC) , . , . , ―‖ , . : 1. . 2. . 3. . 4. . : 1973 , . , . . , '' . " ? , , – !" . . , , . , . ("" " ") . . , : , , , , . ,
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 262 . : , . : : . , . , . : . , , , (NTFPs) , , . , , , , . : : . , . , - . . , " ? , " (Jangal zameen ka pehnaawa hai, paani aur hawa ka bharosa hai), . . : , . . , . — ,
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 263 . , . . - . , . , , . - . : 1. . 2. , . 3. . 4. . : 1. 1980 15 . 2. . 3. , UNESCO Biosphere Reserves . : 1. . . 2. , . . , . 3. , , . . : 1. , . (1997). : . : . ( .) 2. , . (2004). : . : . ( .) 3. ( .)
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . . 264 4. ( .) ( .) (- .) 5. , . . (2010). . : . ( .) 6. ( .) ( .) 7. , . (1986). : . : . ( - .)