जननायक बिरसा मुंडा व स्वातंत्र्य संग्रामातील आदिवासी समाजाचे स्वातंत्र्यवीर
Abstract
आदिवासी समाज हा अशिक्षित असून तो डोंगरदऱ्यात वास्तव्य करणारा आहे. या आदिवासी समाजाचे पिढ्यानपिढ्या इथल्या प्रस्थापित व्यवस्थेने शोषण केलेले आहे. परंतु हे आदिवासी जंगल, डोंगर, नद्या, दऱ्या कपारीत राहत असल्यामुळे ते शिक्षण व्यवस्थेपासून कोसोमैल दूर होते. आर्यानी केलेल्या आक्रमणानंतर त्यांनी आपले वास्तव्य डोंगर, नद्या, कपारी, जंगल येथे गुण्यागोविंदाने वसवले होते. परंतु या शहरीकरणाच्या विकासासाठी प्रस्थापित व्यवस्थेने त्यांच्यापर्यंतही मजल मारली. शेठ सावकारांनी त्यांचे वेठबिगारीच्या नावाखाली शोषण केले. मराठीमध्ये अनेक कथा, कादंबरी, कविता, आत्मकथनामधून त्याचा उल्लेख आलेला आहे. मिठाच्या बदल्यात आदिवासींकडून मध घेतला हे वास्तव आहे. परंतु या गुलामीची जाणीव ज्या आदिवासी तरुणांना झाली त्या तरुणांनी शोषण करणाऱ्या विरुद्ध आवाज उठवलेला आहे. त्यामुळे आदिवासींचे अनेक उठाव आणि क्रांतिकारही आहेत. परंतु इथल्या प्रस्थापित व्यवस्थेतील लेखनीने आणि लेखनकारांनी त्यांची दखल घेतली नाही हे विशेष मानावे लागते. त्यामुळे आदिवासी समाजातील स्वातंत्र्यवीर उपेक्षित आणि वंचित राहिलेले आढळतात. या संदर्भात गौतम निकम म्हणतात की, “स्त्रियांना राष्ट्रीय सभेत स्थान द्यावं हा काथ्याकूट करत असताना गांधीजींनीही सुरुवातीला स्त्रियांना सत्याग्रही बनवलेले नसताना आदिवासी स्त्री मात्र हातात शस्त्र घेऊन लढत होती. भूमिगत बंडखोरांना जंगलात जेवण पुरविणे, शस्त्र जमविणे, बातम्या पोचविणे आणि प्रत्यक्ष लढ्यात भाग घेणे अशी कामे आदिवासी स्त्री करायची. झाशीची राणी लक्ष्मीबाईंच्या उठावातील झलकारीबाई हुतात्मा झाल्या पण राणीचा ठावठिकाणा शत्रूला सांगितला नाही. पूर्वांचलात इंग्रज सैन्याला सळो की पळो करणाऱ्या गायडिनलूंना इ. स. 1932 साली पकडलं तेव्हा त्या अवघ्या 17 वर्षांच्या होत्या भारत स्वतंत्र होईपर्यंत त्यांना तुरुंगात राहावे लागले. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही देश अखंड ठेवण्यासाठी आपले सैन्य जमवून आपल्याच फुटीर बांधवांविरुद्ध लढावे लागले. संग्रामात भाग घेतलेल्या स्त्रियांना ड्रग ट्रायल करुन मारले. आंदोलकांचा ठावठिकाणा मिळविण्यासाठी स्तनांना तुंबड्या लावल्या, विकृत अत्याचार झाले पण देशासाठी त्यांनी सगळं सहन केले.
Full text
277 International Journal of Advance and Applied Research www.ijaar.co.in ISSN – 2347-7075 Impact Factor – 8.141 Peer Reviewed Bi-Monthly Vol. 6 No. 40 September - October - 2025 . , , , . . Corresponding Author – . DOI - 10.5281/zenodo.17662176 : . . , , , . , , , . . . , , , . . . . . . , ‚ . , , . . . . 1932 17 . . . , .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 278 .‛1 . . . : 29 1857 . 1830 . . ( - ) . ' ' ( ) . ', , ' . , , . ‘ ’ : , . , . , . . . . . . , . . . , ‚ , , , - . , . , . -
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 279 . 1882 - . , - , , , . ‘ ’ . , .‛2 . , , , . , . . . . : '' (-) . ' , ' ( , ) . - . '' . ' ' ( ) . : , , '' ( ) . - ' ' . , . . '' . . '' ( ) . . , . .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 280 : . . . , , . . : . . . . . ‘ ’ . . , , . . . . . : . . . 1818 . , . . . . . . . , ‚ . . . : . . 1818 1823 .‛3
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 281 . : . . . . : . , . 24 1818 . . . , ‚ . . . ‛4 . . . : . - . , , . . . . . . 1855 . . ‚ , , . . . 1857 . ‘ ’ . . . 20 20 . . . ‘ ’ . ‘ ’ . . . . . . .‛5 . .
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 282 . . . . . . : . . 1842 . . . 24 . . . . : . . . . . . . , ‚ , ? . . . . . . . . . . .‛6 . . . 1878 1889 . . . . . . . , ‚ . . . . ‘’ .‛7 ,
IJAAR Vol. 6 No. 40 ISSN – 2347-7075 . 283 , . . . . . . . . . . 1889 . . . . 1889 . . . . . : 1. . 2. . 3. . . : 1. , : , , . 9 2019, . . 69 2. , , , . . 4/5 3. . ., – , 1999, , . . . 22 4. , , . 2019, . . 116 5. , . . 118 6. , , , . 2012, 7. , , . 2019, . . 123