OLIGOFRENOPEDAGOGIKA: AQLIY RIVOJLANISHDA ORTDA QOLGAN BOLALAR BILAN ISHLASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 574 OLIGOFRENOPEDAGOGIKA: AQLIY RIVOJLANISHDA ORTDA QOLGAN BOLALAR BILAN ISHLASHNING PEDAGOGIK ASOSLARI 1Muxtorova Nigina, 2M.A. Safarova 1Navoiy davlat universiteti San’atshunoslik fakulteti, Pedagogika yo’nalishi 3-kurs talabasi,2Ilmiy rahbar, katta o’qituvchi https://doi.org/10.5281/zenodo.17824821 Annotatsiya. Ushbu maqolada oligofrenopedagogika fanining mazmuni, maqsadi va vazifalari, shuningdek, aqliy rivojlanishda ortda qolgan bolalar bilan ishlashda qo‘llaniladigan asosiy pedagogik yondashuvlar yoritilgan. Oligofrenopedagogikaning maxsus ta’lim tizimidagi o‘rni, defektolog-o‘qituvchining roli va korreksion metodlarning samaradorligi tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: oligofrenopedagogika, maxsus ta’lim, defektologiya, aqliy rivojlanish, korreksion pedagogika, individual yondashuv. Аннотация. В данной статье рассматриваются содержание, цели и задачи олигофренопедагогики, а также основные педагогические подходы, используемые при работе с детьми, отстающими в умственном развитии. Анализируется роль дефектолога и эффективность коррекционно-педагогических методов в системе специального образования. Ключевые слова: олигофренопедагогика, специальное образование, дефектология, умственное развитие, коррекционная педагогика, индивидуальный подход. Abstract. This article discusses the content, purpose, and main objectives of oligophrenopedagogy, as well as key pedagogical approaches used in teaching children with intellectual disabilities. The role of the special education teacher (defectologist) and the effectiveness of correctional pedagogical methods within the special education system are analyzed. Keywords: oligophrenopedagogy, special education, defectology, intellectual development, correctional pedagogy, individual approach. Zamonaviy ta’lim tizimida har bir bolaning rivojlanishi uchun teng imkoniyatlar yaratish masalasi dolzarb hisoblanadi. Aqliy rivojlanishda ortda qolgan bolalar bilan ishlashni o‘z ichiga oluvchi oligofrenopedagogika sohasi — maxsus pedagogikaning eng muhim tarmoqlaridan biridir. Oligofrenopedagogika aqliy jihatdan zaif bolalarning ta’lim-tarbiyasi, rivojlanish dinamikasi va korreksion jarayonlarini o‘rganadi. “Oligofrenopedagogika” atamasi yunoncha “oligos” — “kam”, “phren” — “aql”, “paideia” — “tarbiya” so‘zlaridan olingan bo‘lib, “aqliy rivojlanishda ortda qolgan bolalarni o‘qitish va tarbiyalash fani” degan ma’noni bildiradi. Fanining asosiy maqsadi — aqliy nuqsoni mavjud bolalarni imkon qadar o‘z tengdoshlari darajasiga yaqinlashtirish, mustaqil hayotga tayyorlash va ijtimoiy moslashuvini ta’minlashdir. Oligofrenopedagogika quyidagi vazifalarni bajaradi: aqliy rivojlanishda ortda qolgan bolalarning psixologik-pedagogik xususiyatlarini o‘rganish, korreksion mashg‘ulotlarni tashkil etish, ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, va o‘quv dasturlari samaradorligini tahlil qilish. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 575 Bugungi kunda oligofrenopedagogik amaliyotda quyidagi yondashuvlar qo‘llanilmoqda: individual yondashuv, ko‘rgazmali-amaliy metodlar, o‘yin texnologiyalari, AKT vositalaridan foydalanish va inkluziv ta’lim modeli. Bu yondashuvlar bolalarda mustaqillik, muloqot ko‘nikmalari va ijtimoiy moslashuvni rivojlantiradi. Bizning mamlakatimizda yangicha ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarda shakllanayotgan, ixtisoslashtirilgan yordamchi maktab, maktab internatlariga bosh miyaning organik buzulishi natijasida bilish faoliyati turg'un buzulgan bolalar qabul qilinadi. Aqli zaiflikning og'ir va yengil darajalariga ko'ra korreksion ta'lim-tarbiya ishlar dasturi hamda o'quv rejasi ishlab chiqiladi, bunda ularning o*ziga xos xususiyatlari va yoshlari, albatta, inobatga olish zarur shart hisoblanadi. O'tgan davrda O'zbekiston Respublikasining defektologiya sohasidagi birinchi olimasi - pedagogika fanlari nomzodi, dotsent S.Sh.Aytmetovadir. Sh.Aytmetova defektologiya fakultetining mustaqil fakultet sifatida tashkil etilishida va dastlabki defektolog mutaxassislarni yetishtirib berishda katta xizmat qildi. Oligofrenopedagogika sohasida faoliyat yurituvchi o‘qituvchi har bir bolaning individual xususiyatlarini chuqur o‘rganishi, psixologik yordam ko‘rsatishi va o‘quv jarayonida rag‘batlantirish usullaridan foydalanishi kerak. Defektolog bolani rivojlanishga qodir shaxs sifatida ko‘ra olishi muhim. Oligofrenopedagogikada maxsus markaz sifatida turadigan manba — bu nuqsonning o‘zi emas, balki u bilan bog‘liq ruhiy buzilishlardir. Shu bilan birga, biz “aqli zaif” deb bu holatning turg‘unligini ham tushunamiz. Mana shu mezonning bor yoki yo‘qligiga qarab, aqliy qoloqlikni boshqa unga o‘xshash turlardan farqlashimiz lozim. Aqliy qoloqlikning asosiy belgilari: a) Bosh miyada organik buzilish mavjudligi; b) Bilish faoliyatlarining umumiy, chuqur buzilganligi; c) Bilish faoliyatlari buzilganligining turg‘un xarakterga ega bo‘lishi. Aqli zaif bolalar guruhiga quyidagi bolalar kirmaydi: a) Aqliy rivojlanmaganlik bosh miyaning organik buzilishlari bilan bog‘liq bo‘lmagan pedagogik qarovsiz bolalar; b) Ruhiy rivojlanishi orqada qolgan bolalar; c) Aqliy jihatdan saqlangan bo‘lib, chuqur nutq kamchiliklari mavjud bo‘lgan bolalar. Maxsus ta’lim muassasalarida ko‘rgazmali-amaliy o‘qitish va individual yondashuv samarali qo‘llaniladi. O‘zbekistonning turli hududlarida inkluziv va maxsus markazlar orqali aqli zaif bolalarning ijtimoiy moslashuvi va bilim olish imkoniyatlari yaxshilanmoqda. Aqli zaif bolalar bosh miyasi chuqur zararlanganligi sababli barcha oliy asab faoliyatlari buzilgan bo'ladi. Patologik buzilishlar shartsiz reflekslarning hosil bo'lishida ham namoyon bo'ladi. Bu buzilishlar bosh miyaning qoʼzg'alish va tormozlanish jarayonlarida ham o'z aksini topadi. Hatto ikki signal sistemalarining oʼzaro aloqalarida buzilishlar ko'zga tashlanadi. Rus defektolog va psixologlaridan L.S.Vigotskiy, LV.Zankov, G.Ye.Suxareva, T.A.Vlasova, G.M.Dulnev, N.G.Morozova, S.Ya.Rubinshteyn, M.S.Pevzner, G.I.Rossolimo, V.G.Petrova, J.I.Namozboyeva, shuningdek, G'.B.Shoumarov, K.Q.Mamedov, P.M.Po'latova V.S.Rahmonova va boshqalarning tadqiqotlarida koʼrsatilishicha, haqli qoloqlikda ruhiy nuqson murakkab tuzilishga ega. Ularning ko'rsatishicha, bir tomondan, birlamchi nuqson ta'sirida oddiy aqliy jarayonlar buzilsa, ikkilamchi nuqson sifatida ruhiyatning oliy shakllari, xotira, xarakter belgilari buzilar ekan. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 576 Xulosa qilib aytganda oligofrenopedagogika aqliy rivojlanishida orqada qolgan bolalarning ta’limi va tarbiyasini ilmiy asosda tashkil etishga qaratilgan muhim sohadir. Ushbu yo‘nalishning asosiy maqsadi — har bir bolaning individual imkoniyatlarini aniqlash, ularga mos o‘quv va tarbiyaviy sharoitlar yaratish hamda jamiyat hayotiga moslashuvini ta’minlashdir. Aqliy zaif bolalar bilan ishlashda individual yondashuv, ko‘rgazmali metodlar, muntazam takrorlash, motivatsiya berish va korreksion mashg‘ulotlarni tizimli yo‘lga qo‘yish katta ahamiyatga ega. Mutaxassis, o‘qituvchi va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik bola rivojlanishining asosiy omili bo‘lib, to‘g‘ri tashkil etilgan pedagogik jarayon orqali bunday bolalar o‘z qobiliyatlarini namoyon qila oladi, kundalik hayotda mustaqil bo‘lish ko‘nikmalarini egallaydi va jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladi. Shu bois oligofrenopedagogika nafaqat ta’lim tizimining, balki butun jamiyatning ijtimoiy mas’uliyatini aks ettiruvchi muhim yo‘nalishdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Vygotskiy L.S. “Defektologiya asoslari”. Moskva, 1983.] 2. Rahmonova N. “Maxsus pedagogika”. Toshkent, 2022.] 3. M.Poʼlatova, L.Sh.Nurmuxamedova, D.B.Yakubjonova, Z.N.Mamarajabova, Sh.M.Amirsaidova, A. D.Sultonova "Maxsus pedagogika". Toshkent, 2014.] 4. Karimova V. “Psixologiya asoslari”. Toshkent, 2018.] 5. O‘zbekiston Respublikasi “Nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2020.] 6. UNESCO. “Inclusive Education Guidelines”, 2021.] 7. P.M.Poʼlatova, L.Sh.Nurmuxamedova, D.B.Yakubjonova, Z.N.Mamarajabova, Sh.M.Amirsaidova, A. D.Sultonova "Maxsus pedagogika". Toshkent, 2014.]