SURXONDARYO VILOYATIDA YASHIL IQTISODIYOTNI YO'LGA QO'YISH VA YALPI HUDUDIY MAHSULOT KO'RSATKICHLARINI OSHIRISH IMKONIYATLARI

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 124 DOI: https://10.5281/zenodo.17827122 SURXONDARYO VILOYATIDA YASHIL IQTISODIYOTNI YO‘LGA QO‘YISH VA YALPI HUDUDIY MAHSULOT KO‘RSATKICHLARINI OSHIRISH IMKONIYATLARI Sobitova Ra’no Solidjonovna TerDU, iffd (PhD) [email protected] https://ORCID:0009-0003-8181-1615 Abduraxmonov Ilhom Bahromovich TerDU O‘zbekiston -Indoneziya qo‘shma dastur 1-kurs talabasi Ilhomabduraxmonov[email protected]om https://orcid.org/0009-0002-5509-1117 ANNOTATSIYA Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatida yashil iqtisodiyot konsepsiyasini joriy etishning ustuvor yo‘nalishlari, hudud iqtisodiy salohiyatini oshirish omillari hamda yalpi hududiy mahsulot (YAHM) hajmini ko‘paytirishning zamonaviy mexanizmlari tahlil qilinadi. Yashil texnologiyalar, resurslardan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikka asoslangan yondashuvlar hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi asoslab beriladi. KIRISH “Yashil iqtisodiyot” bu barqarorlik, atrof-muhitni muhofaza qilish va ijtimoiy tenglikni birinchi o‘ringa qo‘yadigan iqtisodiy rivojlanishga transformativ yondashuvdir. Bu an'anaviy iqtisodiy modellardan ekologik xavf va ekologik tanqislikni minimallashtiradigan tizimlarga o‘tishni ifodalaydi. Iqtisodiy faoliyatni ekologik tamoyillar bilan uyg'unlashtirish orqali yashil iqtisodiyot iqlim o‘zgarishi, resurslarning kamayishi va ijtimoiy tengsizlik kabi muhim global muammolarni hal qilishda uzoq muddatli farovonlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Yashil iqtisodiyot (yashil iqtisodiy faoliyat yoki barqaror iqtisodiyot) atamasi va tushunchasi XX asrning oxiri va XXI asrning boshlarida paydo bo‘ldi. Bu jarayon global ekologik va ijtimoiy masalalar, jumladan, iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi, atrof-muhitning ifloslanishi va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi bilan INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 125 bog‘liq bo‘lgan xavotirlar fonida yuzaga keldi. Yashil iqtisodiyot tushunchasi BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) tomonidan 2008-yilda rasman ilgari surilgan. Ushbu dasturda yashil iqtisodiyot "inson farovonligi va ijtimoiy adolatni ta’minlaydigan, ayni paytda ekologik xavflarni va atrof-muhitga zarar yetkazmaslikni kafolatlaydigan iqtisodiyot" deb ta’riflanadi. Bu iqtisodiyot modeli uglerod chiqindilarini kamaytirishga, energiya va resurslardan samarali foydalanishga, barqaror qishloq xo‘jaligi, yashil texnologiyalar va ekologik toza sanoatga e’tibor qaratadi 1 Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubiy hududlaridan biri bo‘lib, tabiiy resurslar, qishloq xo‘jaligi imkoniyatlari va transchegaraviy logistika salohiyati bilan ajralib turadi. Mintaqaning iqtisodiy o‘sishini jadallashtirish uchun ekologik barqarorlikni ta’minlagan holda iqtisodiy faoliyatni modernizatsiya qilish muhim hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi hududda aynan shu vazifalarni amalga oshirishga qaratilgan. 1. Yashil iqtisodiyotning nazariy asoslari Yashil iqtisodiyot — bu resurslar samaradorligini oshirish, ekologik zararlarni kamaytirish, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish va uglerod chiqindilarini kamaytirishga asoslangan iqtisodiy modeldir. Uning asosiy tamoyillari: — energiya samaradorligi; — ekologik tozaligi yuqori bo‘lgan texnologiyalarni joriy etish; — tabiat resurslaridan barqaror foydalanish; — ijtimoiy farovonlikni oshirish. 2. Surxondaryoda yashil iqtisodiyotning rivojlanish imkoniyatlari Surxondaryo viloyatining geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlari yashil iqtisodiyotni rivojlantirish uchun keng imkoniyat yaratadi: — Quyosh energiyasi salohiyati yuqori bo‘lib, yil davomida o‘rtacha 280–300 kun quyoshli kunlar kuzatiladi. — Qishloq xo‘jaligida suvdan samarali foydalanish orqali hosildorlikni oshirish imkoniyati mavjud. — Ekoturizm yo‘nalishlarini rivojlantirish uchun boy flora va fauna zaxiralari mavjud. 3. Yashil texnologiyalarni joriy etishning ustuvor yo‘nalishlari — Quyosh panellarini keng joriy etish orqali elektr ta’minotida muqobil manbalardan foydalanishni kengaytirish. — Tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini qishloq xo‘jaligida keng qo‘llash. — Chiqindilarni qayta ishlash infratuzilmasini yaratish. 1 https://www.unep.org/explore-topics/resource-efficiency/what-we-do/policy-and-strategy/green-economy INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 126 — Transport tizimida ekologik toza vositalardan foydalanishni kengaytirish. Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, 2025-yilning yanvar-iyun oylarida Surxondaryo viloyati bo‘yicha yalpi hududiy mahsulot (YAHM)hajmi joriy narxlarda 29 515,8 mlrd so‘mni tashkil etdi va 2024-yilning yanvar-iyun oylari bilan taqqoslaganda 5,7 % ga o‘sdi. YAHM deflyator indeksi 2024-yilning yanvar-iyun oylari narxlariga nisbatan 108,1 % ni tashkil qildi. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha Yalpi ichki mahsulotning shakllanishida Surxondaryo viloyatining qo‘shgan hissasi 3,7 % ga yetdi. 4. YAHMni oshirishga xizmat qiluvchi asosiy omillar Surxondaryo viloyatida iqtisodiy o‘sishni jadallashtirish uchun quyidagi omillar muhim: — Investitsiya muhitini yaxshilash va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish. — Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini ko‘paytirish. — Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash. — Logistika va transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish. — Energetika sohasidagi yo‘qotishlarni kamaytirish va samaradorlikni oshirish. 5. Yashil iqtisodiyotning YAHMga ta’siri Yashil iqtisodiyotning joriy etilishi Surxondaryo viloyati YAHMining oshishiga quyidagi yo‘llar bilan yordam beradi: — Iste’mol qilinayotgan energiya xarajatlarining kamayishi ishlab chiqarish tannarxini pasaytiradi. — Qishloq xo‘jaligi hosildorligining oshishi eksport salohiyatini kuchaytiradi. — Ekoturizm orqali xizmatlar sektorining kengayishi iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. — Yangi ish o‘rinlari yaratilishi hudud ijtimoiy barqarorligini mustahkamlaydi. Xulosa: Surxondaryo viloyatida yashil iqtisodiyot konsepsiyasini bosqichma-bosqich joriy etish mintaqaning uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishini ta’minlashga xizmat qiladi. Resurslardan samarali foydalanish, ekologik toza texnologiyalarni keng qo‘llash, investitsiyalarni jalb qilish va eksport salohiyatini kuchaytirish, inson kapitalini rivojlantirish orqali YaHMni sezilarli darajada oshirish mumkin. Yashil iqtisodiyot nafaqat iqtisodiy foyda, balki ekologik va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning ham eng samarali yo‘lidir. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 127 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasidagi Farmoni. Toshkent. Adolat, 2017yil. 2. Adrian C. Newton and Elena Cantarello. An Introduction to the green economy. Textbook. 2014. Pg.383 3. Vaxabov A.V., Xajibakiev Sh.X. Yashil iqtisodiyot. Darslik. – Toshkent.: “Universitet”, 2020. -262 b. 4. David Pearce Anil Markandya Edward B. Barbier. Blueprint For A Green Economy. https://www.taylorfrancis.com/books/mono/ 5. Yuldoshev I., "O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot: rivojlanish istiqbollari", 2020-yil. 6. To‘raev Sh. "Qishloq xo‘jaligi va yashil iqtisodiyot: ilmiy yondashuvlar", 2019. 7. Karimov Sh. "O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot va suv resurslari: tahlil va istiqbol", 2021. 8. Mahkamov J., "Yashil iqtisodiyot va innovasiyalar: O‘zbekistondagi muammolar va yechimlar", 2021