ZULFIYA IJODIDAGI AYOL RUHIYATI TASVIRI VA UNING INGLIZ TARJIMALARIDA IFODALANISHI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 711 ZULFIYA IJODIDAGI AYOL RUHIYATI TASVIRI VA UNING INGLIZ TARJIMALARIDA IFODALANISHI Z.D.Erdanov f.f.f.d., (PhD), Navoiy davlat universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17828740 Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zbek xalq shoirasi Zulfiya lirikasida ayol ruhiyatining badiiy talqini hamda ushbu poetik tasvirlarning ingliz tiliga tarjimalarda qanday aks etishi tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida Zulfiya she’rlarining original matnlari va turli inglizcha tarjimalari o‘zaro solishtirilib, semantik uzviylik, poetik obrazlar, gender aspekti va madaniy realiyalarning tarjimada ifodalanish usullari ko‘rib chiqildi. Maqolada tarjima jarayonida ekvivalentlik, poetik transformatsiya, muallif uslubining saqlanishi, shuningdek, milliy qadriyatlarga daxldor detallarning ingliz tilida berilishi bilan bog‘liq muammolar ilmiy asosda yoritiladi. Kalit so‘zlar: Zulfiya, ayol ruhiyati, tarjima, ingliz tili, poetik obraz, gender poetikasi, madaniy realiya, ekvivalentlik. O‘zbek adabiyotining asosiy ustunlaridan biri bo‘lgan Zulfiya (1915–1996) ijodi XX asr o‘zbek ayol lirikasining eng yuksak namunasidir. Uning she’rlari nafaqat badiiy joziba va musiqiylik bilan, balki ayol ruhiyatining nozik qatlamlarini ochib berishdagi mahorati bilan ham ajralib turadi. Zulfiya o‘z she’riyati orqali ayolning muhabbat, sadoqat, fidoiylik, iztirob, oila, jamiyat va Vatanga munosabatini o‘ziga xos poetik tilda ifoda etadi. Zulfiya asarlarining ingliz tiliga tarjima qilinishi esa o‘zbek xalqining ma’naviy merosini jahon adabiy muhitiga olib chiqishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy tarjimada, ayniqsa, ayol ruhiyati kabi nozik semantik qatlamni adekvat yetkazish tarjimon oldida murakkab vazifalarni yuzaga keltiradi. Shuning uchun tarjima jarayonini tahlil qilish hozirgi tarjima nazariyasi uchun ham, o‘zbek adabiyotini targ‘ib qilish uchun ham dolzarbdir. Ushbu maqolada Zulfiya she’riyatidagi ayol ruhiyatining badiiy tasviri va uning ingliz tarjimalarida aks etish xususiyatlari tahlil qilinadi. Zulfiya lirikasida ayol ruhiyati tasviri. Zulfiya poetikasining eng muhim jihatlaridan biri – ayol ruhiyatini milliy qadriyatlar, tabiat obrazlari va ichki monologlar orqali ochib berishidir. Uning she’rlarida ayolning ichki kechinmalari tashqi manzaralar, ramziylik, hissiy obrazlar bilan uyg‘un holda beriladi. Masalan, “Sen ketding” she’rida ayolning kuyunchakligi va kechinmalari, sog‘inch va ma’yuslik holati quyidagi misralarda yorqin ifodalanadi: Sen ketding… Qoldi ortingdan qara ko‘nglim, Qoldi to‘lqin ichra bir bekinch ko‘nglim… 1 Bu misralarda ayolning ichki iztirobi tabiat obrazlari bilan chatishib ketadi. Zulfiya uchun ayolning ruhiy olami – tashqi olamning uzviy qismi. U kechinmalarni ezma tasvir emas, balki poetik musiqiylik orqali beradi. Shuningdek, shoiraning “Ona” she’rida ayollikning mehrshafqat, fidoyilik, og‘ir hayot sinovlarida bardoshlilik kabi jihatlari teran talqin qilinadi. Shu bois 1 Zulfiya. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘. G‘ulom nashriyoti, 1983. – 57-bet. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 712 Zulfiya ijodi o‘zbek ayolining jamiyatdagi o‘rnini badiiy ifoda etishning yorqin namunalaridan biri sifatida baholanadi. Ayol ruhiyatining tarjima jarayonida ifodalanish muammolari. Zulfiya she’rlarini ingliz tiliga tarjima qilishda bir necha muammolar yuzaga keladi: 1. Poetik obrazlarning ekvivalentligi. O‘zbek tilida ayollar kechinmalari ko‘pincha tabiat obrazlari orqali beriladi. Bu obrazlarning ingliz tilida to‘la ekvivalentini topish doimo ham imkoni bo‘lmaydi. Masalan, “bekinch ko‘ngil” birikmasi tarjimada “restless heart” shaklida berilgan. 2 Bu semantik jihatdan yaqin bo‘lsa-da, o‘zbekcha “bekinch” so‘zining o‘ziga xos ma’nodagi “uyasizlangan, qo‘nim topmayotgan ruhiy holat” rangini to‘liq bera olmaydi. 2. Milliy-tarixiy realiyalarni ifodalash. Zulfiya she’rlarida ko‘p uchraydigan “ona”, “oila”, “Vatan”, “yor”, “baxt”, “taqdir” kabi tushunchalar ingliz tilida qisman universalligini yo‘qotsa-da, milliy mazmunning chuqur qatlamlari tarjimada yo‘qolishi mumkin. Masalan, “ona” tushunchasi ingliz tiliga mother deb tarjima qilinsa-da, o‘zbek ayoliga xos mehr-muhabbat, bag‘rikenglik, uy-uyning qudrati ma’nosi tarjimada kamroq seziladi. 3. Ritm va ohang masalasi. Zulfiya she’riyatida musiqiylik juda kuchli. Uning she’rlarini ingliz tilida ayni ohangda yetkazish ko‘pincha murakkab. Masalan, qisqa satrlar tizimi, alliteratsiyalar va takrorlar ingliz tiliga ko‘chirilganda ritmik moslikni saqlash qiyinlashadi. 4. Gender poetikasining saqlanishi. Zulfiya lirikasida ayollik — nafaqat biologik, balki estetik va ruhiy kategoriya sifatida namoyon bo‘ladi. Tarjimon ushbu ayollik dunyoqarashini ko‘pincha mantiqiy tushuncha sifatida emas, balki poetik holat sifatida berishga harakat qilishi kerak. Masalan, shoiraning “Ayol” she’ridagi: Ayol — quyoshday nur taratar, Ayol — bahorday jon bag‘ishlar. 3 misralari ingliz tilida: A woman spreads light like the sun, A woman brings life like the spring. 4 deb tarjima qilingan. Bu tarjima mazmunga mos bo‘lsa-da, o‘zbekcha satrning musiqiyligi va ramzlar zichligi biroz yo‘qolgan. Ingliz tarjimalarida ayol ruhiyati ifodasining tahlili. Zulfiya she’rlarining ingliz tilidagi tarjimalari asosan quyidagi strategiyalar asosida qurilgan: Semantik ekvivalentlikni ta’minlashda Ko‘pgina tarjimalarda matnning asosiy mazmuni saqlangan. Tarjimonlar shoiraning ayollarga doir umumiy g‘oyalarini asliga yaqin holda yetkazishga intilganlar. Poetik moslashuvida esa Ba’zi she’rlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima emas, balki poetik moslashuv yo‘li tanlangan. Bu, ayniqsa, emotsional holatlarni berishda muhim bo‘lgan. Shuningdek, shoira she’rlarida Ramz va metaforalarning qayta talqinida Tarjimonlar ba’zan o‘zbekcha metaforalarni ingliz tilida boshqa obrazlar bilan almashtirishga majbur bo‘lganlar. Bu she’rning poetik ruhini saqlash uchun zarur hisoblanadi. Gender markazining saqlanishida Ko‘p tarjimalarda ayolning kuchi, mehribonligi, bardoshi kabi tushunchalar yaxshi 2 Zulfiya. Selected Poems. English Translation by M. Raufova. – Tashkent: Literature Publishing, 2010. – p. 42. 3 Zulfiya. Tanlangan asarlar. – 112-bet. 4 Zulfiya. Selected Poems. – p. 88. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 713 saqlangan. Biroq o‘zbek madaniy qadriyatlaridagi ayollikning o‘zgacha jilosi ba’zan to‘liq aks etmaydi. Xulosa qilib aytganga Zulfiya ijodi — o‘zbek ayolining ruhiy olamini yuksak badiiy saviyada ifoda etuvchi adabiy merosdir. Uning she’rlarida ayollikning mehr, fidoiylik, iztirob, sadoqat va hayotbaxshlik kabi jihatlari poetik til orqali ramziylashtiriladi. She’rlarning ingliz tiliga tarjimalarida mazkur poetik qatlamni to‘liq yetkazish tarjimonlardan katta mahorat talab qiladi. Tarjimalar tahlili shuni ko‘rsatadiki: umumiy mazmun aksariyat hollarda saqlangan; ayrim poetik obrazlar qisman kuchsizlangan; ritm va ohangning to‘liq ko‘chishi qiyin bo‘lgan; madaniy realiyalar tarjimada ba’zan soddalashtirilgan; gender poetikasi umumiy mazmunda saqlangan bo‘lsa-da, o‘zbek ayolligiga xos badiiy nozikliklar ayrim hollarda yo‘qolgan. Shu bois, Zulfiya ijodini ingliz tilida mukammal yetkazish uchun nafaqat lingvistik, balki madaniy va poetik kompetensiya ham zarur. Kelgusida yangi tarjimalar ushbu jihatlarni chuqurroq hisobga olishi lozim. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Zulfiya. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. 2. Zulfiya. Selected Poems. English Translation by M. Raufova. – Tashkent: Literature Publishing House, 2010. 3. Karimov, N. O‘zbek she’riyati poetikasi. – Toshkent: Fan, 2005. 4. Qo‘shjonov, M. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet, 1998. 5. Nida, E. & Taber, C. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill, 1982. 6. Bassnett, S. Translation Studies. London: Routledge, 2014. 7. Mamatqulova, D. O‘zbek ayol lirikasida ruhiyat tasviri. – Toshkent: Fan, 2016.