ДУМ СУЯГИ ШИКАСТЛАНИШЛАРИНИНГ ЁШГА ДОИР МОРФОМЕТРИК КЎРСАТКИЧЛАРИ
Abstract
Дум суяги шикастланишларини морфометрик жихатдан рақамли кўринишдаги суяк тўқимасидаги ўзгаришларнинг ўзига хослигини асослаш учун замонавий конфокал мультиплексли морфометриядан фойдаланилди ва дум суяги шикастланишларини ёшга доир ўзгаришларини асослаш мақсадида олдиндан тайёрланган микронамуналар сканер қилиниб тегишли нуқталарда ўлчамлари олинди ва тахил қилинди. Тахлил натижалари бўйича, дум суягини шикастланиши оқибатида репаратив регенрациянинг энг юқори кўрсатичи 34-48 ёшда бўлиб, ёши катталарда ушбу кўсраткичлар суяк тўқимасида деструктив ва дегенратив ўзгаришлар натижасида остеопороз жараёни кучайишини тасдиқлади.
Full text
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 470 ДУМ СУЯГИ ШИКАСТЛАНИШЛАРИНИНГ ЁШГА ДОИР МОРФОМЕТРИК КЎРСАТКИЧЛАРИ UDK: 616.72–002.775 : 613.293–053.9 Исламов Жалолиддин Мухаммад угли Еmail: [email protected] Андижон давлат тиббиёт институти Узбекистон, Андижон, Отабеков 1 Тел: (0-374) 223+94-60. Еmail: info@adti Аннотация. Дум суяги шикастланишларини морфометрик жихатдан рақамли кўринишдаги суяк тўқимасидаги ўзгаришларнинг ўзига хослигини асослаш учун замонавий конфокал мультиплексли морфометриядан фойдаланилди ва дум суяги шикастланишларини ёшга доир ўзгаришларини асослаш мақсадида олдиндан тайёрланган микронамуналар сканер қилиниб тегишли нуқталарда ўлчамлари олинди ва тахил қилинди. Тахлил натижалари бўйича, дум суягини шикастланиши оқибатида репаратив регенрациянинг энг юқори кўрсатичи 3448 ёшда бўлиб, ёши катталарда ушбу кўсраткичлар суяк тўқимасида деструктив ва дегенратив ўзгаришлар натижасида остеопороз жараёни кучайишини тасдиқлади. Калит сўзлар: дум суяги, остеопороз, конфокал морфометрия. Муаммонинг долзарблиги. Дунё ахолиси орасида семириш кўрсаткичининг ўртача ёшга доир 1 ёшга нисбатан 1,57-3,85 кгга ошиши кузатилмоқда. АҚШ ва Европа давлатлари ва Жанубий Америка халқи орасида ўртача 40 ёшдан кейинги даврда хар бир ёшга йил давомида ўртача 3,57 кг га семириш кўрсаткичи ошиб бормокда. Бу ўртача 40-59 ёшда тана вазнининг 35 кг ва ундан ошганлигини кўрсатади. Айнан ушбу кўрсаткич, АҚШ, Европа ва Жанубий Америка давлатларида ўртача жами 40 ёшдан ошган аёлларнинг 23% да аниқланган [1]. Натижада, умумртқа поғонасида остеохондроз, остеоартрит, остеопороз касалликларини ривожланиши юзага келиши ва оқибатда, кам харакат турмуш кечиришнинг ривожланишига олиб келади. Айнан, ўтроқ, холатда турмуш кечирувчи қатламларда дум суяги билан боғлиқ бўлган шикастланишлар жами шикастланишларнинг 3,47% ни ташкил этиб, дунё бўйича ўртача 25 млн 40-59 ёшли аёллар ушбу касаллик билан хасталанганлигини кўрсатади. Бу эса, ўз навбатида ушбу муаммонинг долзарблигини яъна бир бор тасдиқлайди. Россия
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 471 федерацияси ва МДХ давлатларида ушбу кўрсаткич асосан 50-59 ёшлилар орасида кўп учраб, ўртача семириш кўрсаткичи йил хисобида 2,27-5,55 кгни ташкил этади. Ўзбекистон ахолисида 50-59 ёшли аёллар орасида семириш кўрсаткичининг асосий сабаларидан бири, эрта жинсий хаёт тарзидан воз кечиш ўртача 48-53 ёшда, жинсий хаёт тарзини суссайиши эндокрин тизимда ўзгаришларни юзага келиши ва остеопороз касаллигини диффуз кўринишда юзага келиши билан характерланди. Натижада мамлакатимиз ахолиси орасида, 48-59 ёшли аёллар ўртасида умумртқа поғонаси билан боғлиқ касалликларнинг учраш даражаси ўртача 42,85 ни ташкил этиб, шулардан 5,8% ни дум суяги билан боғлиқ касалликлар ташкил этади. Бу эса, тадқиқот ишини айни вақтда бошлашни тақозо этади. Мухокама ва натижалар. Дум суяги умуртқа поғонаси давомининг охирги тугаллаган нуқтаси бўлиб, барча шикастланишларда ёшга доир турлича морфометрик кўрсатич-лар билан намоён бўлади. Аксарият травматик шикастланишлар ривож-ланишида тўқиманинг шикастланган соҳаларини морфометрик тек-шириш мақсадида олдиндан тайёрланган микронаимуналар олинади ва 3-5мкм қалинликда кесилади. NanoZoomerда сканер қилиниб, олинган икки ўлчамли тасвир QuPath 0.4.0url. дастури орқали Х,Y ўқларида ўзаро кесишувчи траектория текисликларида майдони ва хажми аниқланди. Эслатиб ўтамиз, ўртача ўлчамларни олиш учун хар бир материалдан 10 тадан кам бўлмаган микронамунлар сканер қилиниб олинган катталиклар кетма кетликда келтирилди ва ўртача арифметик катталиги олинди. Олинган натижаларни бошқа гуруҳилардаги ўзгаришлар билан таққосланиб, таҳлил қилинди.
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 472 51-расм. Дум суяги усти пардаси қалинлиги ўлчамлари келтирилган морфограмма тасвири. NanoZoomer сканер қилинган ва NDP.view 2 дастурида морфометрик ўлчамлари олинган. Бўёқ Г.Э. Ўлчами 10х10. 52-расм. Дум суяги умумий кўриниши. Суяк усти пардаси чегараси пардаси қалинлиги ўлчамлари келтирилган морфограмма тасвири. NanoZoomer сканер қилинган ва NDP.view 2 дастурида морфометрик ўлчамлари олинган. Бўёқ Г.Э. Ўлчами 4х10. 1-жадвал. Дум суяги шикастланишларида ёшга доир суяк тўқимаси таркибий қисмларини морфометрик кўрсаткичлари № Беморлар ёши Суяк тўсинлари қалинлиги (мкм) Суяк тўсинларининг эгаллаган майдони 13000 мкм2 дум суяги суяк усти пардасининг қалинлиги мкм Р<0,01 1 18-44 ёш 148,16±1,31* 733,12 ±16,1* 216,21±1,53* 0,01* 2 45-59 ёш 132,25±1,85* 601,81 ±19,02* 259,65±1,37* 0,01* 3 60-74 ёш 113,12±1,76** 402,06±11,02** 183,12±2,79** 0,005**
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 473 4 75-90 ёш 81,16±2,24* 212,15 ±9,52* 161,36±2,11* 0,01 5 90 ёш ва ундан юқори 30,01±1,79** 101,13 ±5,85** 63,01±1,16** 0,005 Дум суягини морфометрик жиҳатдан шикастланишларида асосий тамойилларни ўзига хослиги, хар қандай шикастланишдан кейинги даврда ёшга доир 18-44 ёшлиларда дум суяги ғовак моддасидаги тўсинларни қалинлиги 148,16±1,31мкмни ташкил этиб, 45-59ёшлиларда ушбу кўрсаткич 132,25±1,85мкмга тенглиги аниқланди (1-жадвалга қаранг). Статистик фарқлилик жихатидан ушбу кўрсатичини ёшга доир жихатлари бўйича ўртача 11%га камайганлиги статистик аҳамиятлилик жиҳатдан 10% дан устунлиги жараёнга хос бўлган ишончлилик даражаси фарқлари мавжудлигини англатади. 60-74 ёшлиларда дум суяги ғовак моддасининг суяк тўсинларининг ўртача қалинлиги 113,12±1,76 мкмни ташкил этиб, 1-гурухга нисбатан 1,3 мартага камайганлиги, 2-гурухга нисбатан 1,17 мартага камайганлиги, дум суяги шикастланишидан кейинги даврда ёшга доир умумий 30% га суяк тўсинларининг камайиши аниқланиб, статистик ахамиятлилик жихатидан ишончли ҳисобланиб, юқорида келтирилган морфологик текшириш натижаларини ишончлилигини тасдиқлайди. 75-90 ёшлиларда дум суяги шикастланишида суяк тўсинларининг қалин-лиги, 81,16±2,24 мкмни ташкил этиб, 1-гурухга нисбатан 1,82мартага камайганлиги, 2гурухга нисбатан 1,63мартага камайганлиги, 3-гурухга нисбатан 1,4 мартага камайганлиги аниқланади. Бу ўзгаришлар ёшга доир дум суягини гшикастланишида ғовак моддасини инволюцияга учраб атрофитк ўзгаришларга учраганлиги англатади. Морфологик текширишлар хам дум суяги шикастланишиларини шу зайлда остеопороз жараёни кучайганлигини англатади. 90 ёшлиларда дум суяги ғовак моддасини морфометрик жихатдан суяк устунларини қалинлиги 30,01±1,79 мкмни ташкил этиб, остеопорозга учрганлиги маълум бўлди. Таққослаганда, дум суяги шикастланишларидаги 1 – гурухга нисбатан 4,93 мартга камайганлиги, 2-гурухга нисбатан 4,4 баробарга камайганлиги, 3гурухга нисбатан 3,77 маротабага камайганлиги, 2,7 мартагачам суяк устуни қалинлиги камайганлиги аниқланди. Бу морфометрик кўрсатичларнинг аосий жихатлдаридан бири ёшга доир камайиш тартибида
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 474 бориши шикастланган дум суягида кескин юз бергналиги ва бу орқали дум суягини 90 ёш ва ундан юқори контингентдаги беморларда инволютив атрофик кўрсатичларини юқори даражада ривожланганлигини англатади. Дум суягининг ғовак моддасининг эгаллаган майдони морфологик текширишларда ёшга доир эгаллаган майдонини келтирилган бўлиб, ушбу маълумотлар тахлилини морфометрик текширишлар орқали қуйидаги кўрсаткичлар олинган. Жумладан, 1гурухда 18-44 ёшлиларда дум суяги тўсинларининг 13000 мкм2 юзада суяк тўсинларини эгаллаган майдони 733,12 ±16,1 мкм2 ни ташкил этган бўлиб, 2гурухда яъни 45-59 ёшда бу кўрсатгич 601,81 ±19,02 мкм2 ташкил этганлиги аниқланди. Бу кўрсатич хам 18-44 ва 45-59 ёшлилар орасида 1,3 мартага ўзгаришлар мавжудлгини тасдиқлайди. 2-жадвал. Дум суяги шикастланишларида ёшга доир суяк тўқимаси таркибий қисмларини конфокал морфометрик кўрсаткичлари v=pi*r^3 мм3 № Беморлар ёши Суяк тўсинлари хажмий майдони ( 30,06 мм3) Суяк тўсинларининг эгаллаган хажмий майдони 30,06 мм3 дум суяги усти пардасининг хажмий қалинлиги 30,06 мм3 Р<0,01 1 18-44 ёш 3,25±0,02* 394,02 ±4,17* 10,11±0,03* 0,01* 2 45-59 ёш 2,31±0,06* 217,96 ±6,93* 17,55±0,02* 0,01* 3 60-74 ёш 1,45±0,05** 64,99±1,34** 6,14±0,02** 0,005** 4 75-90 ёш 0,53±0,01* 9,56 ±0,86* 4,21±0,01* 0,01 5 90 ёш ва ундан юқори 0,27±0,01** 1,034 ±0,21** 0,25±0,001** 0,005 3-гурухда эса, 60-74 ёшлиларда дум суяги ғовак моддасидаги суяк тўсинларини эгаллаган майдони 402,06±11,02 мкм2 эгаллаган бўлиб, 1-нчи гурухга нисбатан 1,82 мартага камайган бўлса, 2нчи гурухга нисбатан тўсинларни эгаллаган майдони 1,5 мартага камайганлиги аниқланади. Бу эса, юқорида келтирилган морфологик ўзгаришларни морфометрик жихатдан тасдиқлайди. 4гурухда 75-90ёшлиларда дум суяги ғовак моддасида суяк тўсинларини
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 475 эгаллаган майдони 212,15 ±9,52 мкм2 ни ташкил этган бўлиб, 1 нчи гурухга нисбатан таққослаганда, 3,45 мартага камайган бўлиб, фарқлар кўрсатичи жуда юқор бўлиб, остеопороз ривожланганлигини тасдиқлайди. 2 нчи гурухга нисбатан эса, 2,83 мартга камайган бўлса, 3 нчи гурухга нисбатан 1,9 мартага камайганлиги аниқланади. Ушбу камайишлар даврий равишда ёшга доир ўзгаришларни тасдиқлаши билан кескин ўзгаришлар кўрсатичини 10-30% дан ошиб кетганлигини англатади. 5-гурухда 90 ёш ва ундан юқори бўлганларда суяк тўсинларининг эгаллаган майдони, 101,13 ±5,85 мкм2 ни ташкил этган бўлиб, 1 нчи гурухга нисбатан 7,25 мартага, 2 нчи гурухга нисбатан 5,95 марта, 4 баробарга, 5 нчи гурухга нисбатан эса, 2 баробарга камайганлиги 90ёш ва ундан юқори бўлганларда дум суяги ғовак моддасида суяк тўсинларининг эгаллаган майдони ўртача 2-7,25 маротабагача камайганлиги, дум суяги шикастлани-шиидан кейинги даврда остеопорознинг критик даражасига етганлигини англатади. Дум суяги конфокал морфометрик кўрсаткичлари бўйича дум суяги ғовак модда таркибидаги суяк тўсинларининг хажмий майдони 30,06 мм3 да, 18-44 ёшлиларда 3,25±0,02мм3ни ташкил этган бўлса, 2 нчи гурухдаги 45-59 ёшлиларда бу кўрсаткич 2,31±0,06мм3ни ташкил этди. Статистик фарқларнинг ахамияти 1,4 мартга фарқ этиши, ишончлилилк ахамияти мавжудлигини англатиб, морфометрик ўзгаришларнинг ёшга доир жихатлари аниқланган-лиги тасдиқлайди. 3-нчи гурухда 60-74 ёшлиларда дум суяги шикастланишидан кейинги даврда ғовак модда таркибидаги суяк тўсинларини хажмий майдони 1,45±0,05мкм3 ни ташкил этиб, ушбу кўрсаткич, 1 нчи гурухга нисбатан 2,24 марта камайган бўлса, 2 нчи гурухга нисбатан 1,6 мартага камайганлиги аниқланади. Эслатиб, ўтамиз морфологик текширишларда ёшга доир ўзгаришларнинг энг эътиборлиси, шикастланишдан кейинги дум суяги усти пардаси ва ғовак моддасси таркибидаги устунларни кескин кичрайиши суякда дегенератив ва дистрофик ўзгаришларга учраши, остеопороз ривожланган-лигини морфометрик текширишлар хам тасдиқлади. 4-нчи гурухда, 75-90 ёшда 0,53±0,01 мм3 ни ташкил этиб, тўсинларни хажмини кескин даврий равишда камайиб бораётганлиги ёшга доир жихатдан ўзгаришлар мавжуд-лигини исботлади. Демак, 75-90ёшлиларнинг дум суяги 18-44 ёшлилар билан таққослаганда, ғовак модда таркибидаги суяк устунларининг хажмий майдони 6,13мартга камайганлиги аниқланди. Айнан, ушбу кўрсаткич 45-59 ёшлиларга нисбатан, 4,4 мартага камайганлиги кўрсатса, 60-74ёшлиларга нисбатан 2,7мартага
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 476 камайганлиги аниқланди. Бу кўрсатичларни даврий камайиши хам ёшга доир камайишини тасдиқлади. 5-нчи гурухда ушбу кўрсаткич, 0,27±0,01 мм3 ни ташкил этиб, жами тўсинлар майдонни 1% ни ташкил этиб, юқорида келтирилган 1 нчи гурухга нисбатан 12 мартага, 2нчи гурухга нисбатан 8,5 марта, 3 нчи гурухда 5,4 мартага, 4 нчи гурухда эса, 2мартгачам камайганлиги дум суягини ёшга доир шикаст-ланишдан кейинги даврда критик даражада остеопорозга учрганлиги ни англатади. Дум суягини конфокал морфометрик ўлчамларини амалга оширишда 3 ўлчамни шакллантирилган дастурий таъминот орқали юкланилган 2-ўлчамли микротасвирларни 3-ўлчамли кўринишда тасвирланган морфограммаси келтирилган бўлиб, асосий жихтлари бўйича дум суягини конфокал ўлчамлари орқали морфологик ўрганилган жихатларни тасдиқлаш ва рақамларда ифодалаш имконини беради. Кейинги кўрсаткичлар бўйича, дум суяги ғовак моддаси таркибидаги суяк тўсинларини бўшлиққа нисбатан хажмий майдони 18-44 ёшлиларда 394,02 ±4,17мм3 ни ташкил этганлиги аниқланди. 2 нчи гурухда, 45-59 ёшлиларда суяк тўсинларини бўшлиққа нисбатан хамжий майдони 217,96 ±6,93мм3 ни ташкил этиб, 1 нчи гурухга нисбатан 1,8 мартга камайганлиги аниқланади. 3 нчи гурухда 60-74 ёшлиларда суяк ғовак моддасига нисбатан суяк тўсинларининг эгаллаган хажмий майдони 13000 мкм3 дан 64,99±1,34 мм3 ни ташкил этиб, 4,9 % ни ташкил этиб, 1нчи гурухга нисбатан 2,24 баробарга камайганлиги, 2 нчи гурухга нисбатан 1,6 мартга камайганлиги аниқланди. Бу фарқлар бошқа қисмлар фарқи бўйича хам яқинлигини англатиб аксарият ўзгаришлар ёшга боғлиқ кайишини тасдиқлайди. 4 нчи гурухда 75-90 ёшлиларда 13000 мкм3 хажмни 0,53±0,01 мм3 ни ташкил этиб, ўртача эгаллаган майдони 2,34% ни ташкил этганлиги аниқланади. 1нчи гурухга нисбатан 6,1 баробарга камайганлиги, 2 нчи гурухга нисбатан 3,35 мартга камайган бўлса, 3 нчи гурухга нисбатан 2 мартга камайганлиги аниқланди.
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 477 55-Расм. Дум суяги шикастланган 40 ёшли бемор суяк устунлари майдонининг хажмий кўриниши акс этган. NanoZoomer (REF C1314021.S/N000198/ HAMAMATSU PHOTONICS/431-3196 JAPAN)да сканер килинган. QuPath-0.5.0-ImageJ дастурига юкланди ва фазовий шакл ўлчанди. Бўёқ Трихром Массон бўйича. 56-расм. Дум суяги шикастланган 34 ёшли бемор суяк устунлари майдонининг хажмий кўриниши акс этган. NanoZoomer (REF C1314021.S/N000198/ HAMAMATSU PHOTONICS/431-3196 JAPAN)да сканер килинган. QuPath-0.5.0-ImageJ дастурига юкланди ва фазовий шакл ўлчанди. Бўёқ Ван Гизон бўйича.
Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 478 57-расм. Дум суяги шикастланган 57ёшли бемор суяк устунлари майдонининг хажмий кўриниши акс этган. NanoZoomer (REF C1314021.S/N000198/ HAMAMATSU PHOTONICS/431-3196 JAPAN)да сканер килинган. QuPath-0.5.0-ImageJ дастурига юкланди ва фазовий шакл ўлчанди. Бўёқ Трихром Массон бўйича. 5 нчи гурух 90 ёш ва ундан юқоридаги фарқлар бўйича, 1 нчи гурухга нисбатан 12 маротабага, 8,5 мартга камайган бўлса, 3 нчи гурухга нисбатан 5,4 марта, 4нчи гурухга нисбатан 2 мартага камайганлиги аниқланади. Албатта бу кўрсаткичларни ёшгва доир жихатлари бўйича дум суяги шикастланиш-ларида давомий муддатнинг хам ўрни борлигини тасдиқлайди. Кейинги морфометрик кўрсаткичлар бўйича, дум суяги пардасининг қалинлигини 18-44 ёшлиларда 10,11±0,03 мкм3 ни ташкил этса, 2 нчи гурухда 45-59 ёшлиларда бу кўрсаткич 17,55±0,02 мкм3 ни ташкил этиб, статистик ахамиятли жихатлари мавжудлигини кўрсатади. Айнан, дум суяги усти пардасини хажмий қалинлиги 45-59ёшда орагизмда морфологик адаптация-нинг энг юқори кўрсатичи сифатида бирикитрувчи тўқиманинг хажмий қалинлиги ошганлиги билан изохланади. 3-гурухда 60-74 ёшлиларда дум суягини хажмий қалинлиги 6,14±0,02 мкм3 ни тшакил этиб, 1 нчи гурухга нисбатан 1,64 мартга камайган бўлса, 2 нчи гурухга нисбатан 2,85 мартга камайганлиги жараёнда шикастланиш билан боғлиқ жихатларини кўрсатувчи мезон сифатида қабул қилинади. 4-гурухда 75-90 ёшлиларда дум суягини хажмий қалинлиги 4,21±0,01 мкм3 ни ташкил этиб, таққослама фарқлар орқали 1 гурухга нисбатан 2,4 мартга камайган