Harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalarini zamonaviy shart- sharoitlarda ijtimoiy moslashuv xususiyatlari

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalarini zamonaviy shartsharoitlarda ijtimoiy moslashuv xususiyatlari Xabijonova Mastonxon Asatillo qizi Andijon davlat pedagogika instituti Texnologik ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabasi. Ilmiy rahbar: Ibragimova Xurshida Xasanboyevna ADPI o‘qituvchisi Anotatsiya: O‘zbekcha: Ushbu maqolada harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalari zamonaviy ijtimoiy muhitda duch kelayotgan moslashuv jarayonlari tahlil qilinadi. Harbiy xizmatning o‘ziga xos shart-sharoitlari oilaviy hayot, psixologik holat, ijtimoiy aloqalar va mehnat faoliyatiga qanday ta’sir qilishi ilmiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, rafiqalarning mehnat bozori, ta’lim, ijtimoiy qo‘llabquvvatlash va moslashuvdagi real muammolari yoritilib, zamonaviy imkoniyatlar hamda takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar beriladi. Maqola harbiy oilalarning ijtimoiy farovonligini oshirishga qaratilgan dolzarb ilmiy-amaliy yo‘nalishni o‘z ichiga oladi. Русский: В данной статье анализируются процессы социальной адаптации военнослужащих и их супруг в современном обществе. Особенности военной службы рассматриваются с точки зрения влияния на семейную жизнь, психологическое состояние, социальные связи и трудовую деятельность. Также освещаются реальные проблемы супруг в PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) сфере трудового рынка, образования, социальной поддержки и адаптации, а также предлагаются современные возможности и практические рекомендации по их совершенствованию. Статья отражает актуальное научно-практическое направление повышения социальной стабильности военных семей. English: This article examines the social adaptation processes of military personnel and their spouses in a contemporary societal context. The unique conditions of military service are analyzed in terms of their impact on family life, psychological well-being, social relationships, and occupational activities. Additionally, the real challenges faced by spouses in the labor market, education, social support, and adaptation are highlighted, along with modern opportunities and practical recommendations for improvement. The article addresses a pressing scientific and practical approach aimed at enhancing the social well-being of military families. Kalit so‘zlar Harbiy xizmatchi, harbiy rafiqalar, ijtimoiy moslashuv, psixologik qo‘llab-quvvatlash, mehnat bozori, harbiy oilalar, zamonaviy sharoit, adaptatsiya Harbiy xizmat – davlatning mudofaa tizimini mustahkamlashga qaratilgan strategik yo‘nalishlardan biri bo‘lib, harbiy xizmatchilar va ularning oilalarining ijtimoiy barqarorligini ta’minlash jamiyat rivojining muhim omillaridandir. Bugungi globallashuv va tezkor o‘zgarishlar davrida harbiy xizmatchilar va ayniqsa ularning rafiqalari ijtimoiy hayotga moslashishda qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Harbiy xizmatning ko‘chma xususiyati, keskin intizomiy talablari, psixologik bosimlar hamda yashash joyining tez-tez o‘zgarishi oilaviy muhitga, ijtimoiy faollikka va professional o‘sishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Ushbu maqola zamonaviy sharoitda harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalarining ijtimoiy moslashuv jarayonini o‘rganadi, mavjud muammolarni tahlil qiladi hamda samarali yechimlarni taklif etadi. Harbiy xizmatchilar oilaviy hayotining o‘ziga xos jihatlari Harbiy xizmatchilar oilaviy hayotining asosiy o‘ziga xosligi – bu harbiy xizmatning qat’iy tartib-qoidalari va doimiy tayyorgarlik holati bilan bog‘liq. Bu holat oiladagi kundalik turmush tarziga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Xizmat joyining o‘zgaruvchanligi Harbiy xizmatchilar tez-tez yangi garnizonlarga ko‘chishga majbur bo‘ladi. Bu esa: • rafiqalarning doimiy ish topishda qiynalishi; • farzandlarning maktab va bog‘cha almashtirishi; • oila a’zolarining yangi muhitga moslashishida stress kuchayishi kabi holatlarga olib keladi. Vaqt yetishmovchiligi Xizmat davomida kechayu-kunduz navbatchiliklar, mashg‘ulotlar va safarbarlik tadbirlari sababli oilaviy muloqot uchun vaqt kam bo‘ladi. Bu esa oila ichidagi psixologik yaqinlikning pasayishiga sabab bo‘lishi mumkin. Psixologik bosimning yuqoriligi Harbiy xizmatchilar ko‘pincha yuqori xavf bilan bog‘liq vaziyatlarda xizmat qiladi. Bu holat ularning hissiy holatiga ta’sir qiladi va rafiqalarning ham xavotir darajasini oshiradi. Rafiqalarning ijtimoiy moslashuv jarayonidagi muammolar Harbiy xizmatchilar rafiqalari – harbiy tizimning eng ko‘rinmas, ammo eng muhim tayanchlaridan biridir. Ular nafaqat oilani boshqaradi, balki ko‘chish, moslashish, farzand tarbiyasi va turmushdagi barcha yukning katta qismini ko‘taredi. PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Mehnat bozoridagi cheklovlar Yangi hududga ko‘chish rafiqalarning barqaror ish faoliyatini yo‘lga qo‘yishda qiyinchilik tug‘diradi. Ish beruvchilar doimiy emaslikni inobatga olib, ba’zan ularni ishga olishdan tortinadi. Ijtimoiy aloqalarning qayta shakllanishi Har safar yangi manzilga ko‘chilganda rafiqalar yangidan do‘stlar topishga, yangi qo‘shnilar bilan munosabat o‘rnatishga, jamiyatga qo‘shilishga majbur bo‘ladi. Bu esa ruhiy charchoq keltirib chiqaradi. O‘zini o‘zi rivojlantirish imkoniyatlarining cheklanishi Hududiy o‘zgarishlar sababli ko‘plab rafiqalar: • oliy ta’limni davom ettira olmaydi, • professional kurslarga qatnashmaydi, • o‘z biznesini boshlash imkoniga ega bo‘lmaydi. Psixologik qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi Harbiy oilalar ko‘pincha qarindoshlardan uzoqda yashaydi. Bu esa kutilmagan muammolar paydo bo‘lganida yordam olishni murakkablashtiradi. Zamonaviy sharoitda ijtimoiy moslashuvni osonlashtiruvchi omillar Bugungi kunda axborot texnologiyalari, davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlovlar va jamoatchilik tashabbuslari harbiy oilalarning moslashuviga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Masofaviy ta’lim va onlayn ish imkoniyatlari Zamonaviy platformalar rafiqalarga: • onlayn ta’lim olish, • masofadan turib ishlash, • erkin kasb egallash imkonini yaratmoqda. Harbiy oilalar uchun ijtimoiy dasturlar PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Davlat tomonidan quyidagi yo‘nalishlarda yordamlar berilmoqda: • ijtimoiy nafaqalar va kompensatsiyalar; • harbiy shaharchalarda infratuzilmani yaxshilash; • bolalar bog‘chalari va maktablarda imtiyozlar. Psixologik maslahat markazlari So‘nggi yillarda ko‘plab harbiy qismlarda psixologik xizmatlar yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu xizmatlar stress, moslashuv va oilaviy muammolarni hal qilishda katta yordam beradi. Jamoatchilik tashabbuslari Harbiy xotinlar klublari, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash guruhlari, onlayn forumlar va mahalliy jamoalar o‘zaro tajriba almashish, yordam ko‘rsatish va ijtimoiy moslashishni yengillashtirmoqda. Ijtimoiy moslashuvni kuchaytirish bo‘yicha takliflar Harbiy rafiqalar uchun o‘quv dasturlarini kengaytirish Professional kurslar, tadbirkorlik bo‘yicha treninglar va qayta tayyorlash dasturlarini ko‘paytirish zarur. Ko‘chish jarayonini yengillashtirish Yangi hududga ko‘chgan harbiy oilalar uchun maxsus "moslashuv paketlari" (manzillar, maktablar, bog‘chalar, bo‘sh ish o‘rinlari ro‘yxati) taqdim etilishi samarali bo‘ladi. Psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish Harbiy qismlarda professional psixologlar sonini oshirish, rafiqalarga individual konsultatsiyalar berish lozim. Ijtimoiy integratsiya tadbirlarini yo‘lga qo‘yish Harbiy shaharchalarda madaniy tadbirlar, sport musobaqalari, ayollar uchun klublar tashkil etish jamiyatga tez moslashishga yordam beradi. Masofaviy ish o‘rinlari bilan hamkorlikni kuchaytirish PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Xususiy kompaniyalar bilan hamkorlikda harbiy rafiqalar uchun masofaviy ish dasturlari yaratish mumkin. Harbiy oilalarda gender rollari va ularning o'zgarishi Zamonaviy jamiyatda gender rollar tobora moslashuvchan tus olmoqda. Harbiy oilalarda esa bu o'zgarish yanada tezroq seziladi, chunki xizmatning o'ziga xos shartlari erkak va ayol o'rtasidagi an'anaviy vazifalar taqsimotiga yangi talablarga moslashishni talab qiladi. Ayollarning faollashuvi Harbiy rafiqalar zamonaviy sharoitda nafaqat uy xo'jaligini boshqaradi, balki masofaviy ishlash, tadbirkorlik, ijtimoiy tadbirlarda qatnashish orqali o'zining ijtimoiy rolini kengaytirmoqda. Oilaviy mas'uliyatning qayta taqsimlanishi Harbiy xizmatchining xizmatdagi bandligi sababli ko'plab maishiy vazifalar rafiqaga yuklanadi. Bu jarayon ba'zan ruhiy charchoqka olib keladi. Shu sababli, gender rollarni qayta muvozanatlashtirish, oilada mas'uliyatlarni teng taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Bolalar tarbiyasiga ta'siri Ayollarning uyda ko'proq vaqt o'tkazishi farzandlar bilan muloqot darajasini oshirsa-da, otaning yetishmasligi ba'zida tarbiyaviy bo'shliq keltirib chiqaradi. Bu holatni kompensatsiya qilish uchun qo'llab-quvvatlovchi psixologik muhit yaratilishi zarur. Harbiy rafiqalarda stress va emosional holat tahlili Harbiy rafiqalar hayoti tashqi tomondan sokin ko'rinsada, ularning ichki emosional holati ko'plab qarama-qarshiliklardan iborat bo'ladi. Stress manbalari PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) • erining xavfli hududlarda xizmat qilishi; • ko'chishlar; • yordam ololmaslik; • ijtimoiy yolg'izlik; • farzand tarbiyasidagi mas'uliyat. Stressning oqibatlari Stress uzoq davom etsa, u quyidagilarga olib kelishi mumkin: • xavotir buzilishlari; • depressiv holatlar; • uyqu buzilishi; • jismoniy charchoq. Stressni yengillashtirish usullari • psixolog bilan muntazam suhbatlar; • sport va fitnes mashg'ulotlari; • jamiyatdagi ayollar klublariga qo'shilish; • hobbilar bilan shug'ullanish. Harbiy oilalarda bolalar ijtimoiy moslashuvi Farzandlar ham ota-onasi bilan birga ko'p ko'chishi, yangi maktabga moslashish, yangi do'stlar topishda qiyinchiliklarga duch keladi. Ta'lim jarayonidagi uzilishlar Maktabdan-maktabga o'tish farzandning o'qish motivatsiyasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ayrim bolalar yangi jamoaga kirishda qiynaladi. Psixologik moslashuv Har bir ko'chish – bu yangi psixologik sinov. Farzandlarda quyidagi holatlar kuzatilishi mumkin: • tortinchoqlik oshishi; • do'stlashishda qiynalish; PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) • xavotir kuchayishi. Yechimlar • harbiy maktablar sonini ko'paytirish; • farzandlar uchun moslashuv kurslari tashkil etish; • yagona elektron ta'lim platformasidan foydalanish. Xulosa Harbiy xizmatchilar va ularning rafiqalari davlatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda beqiyos rol o‘ynaydi. Ularning zamonaviy sharoitlarga moslashuvi nafaqat oilaviy farovonlik, balki harbiy tizimning samaradorligini ham belgilaydi. Shuning uchun harbiy oilalarning ijtimoiy moslashuviga oid muammolarni chuqur o‘rganish, ularga kompleks yordam ko‘rsatish va zamonaviy imkoniyatlarni kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Mazkur maqola ushbu jarayonning dolzarb jihatlarini yoritdi va amaliy takliflarni taqdim etdi. Harbiy oilalarga yaratilgan sharoit qanchalik qulay bo‘lsa, harbiy xizmatchilarning xizmat samaradorligi ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Abdullayev, B. Harbiy ijtimoiy psixologiya asoslari. Toshkent: Akademiya, 2020. 2. Karimova, M. Oila psixologiyasi va moslashuv jarayonlari. Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 3. Hasanov, A. "Harbiy oilalarning ijtimoiy muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llari" // Ijtimoiy tadqiqotlar jurnali, 2021. 4. Turdiyeva, S. Zamonaviy ijtimoiy moslashuv nazariyalari. Samarqand: SamDU nashriyoti, 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi. Harbiy xizmatchilar va ularning oila a’zolarini ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash dasturi. Rasmiy hisobot, PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) 2023. 6. Smith, J. Military Families in Transition: Adaptation and Social Support Systems. New York: Routledge, 2018. 7. Brown, L. "Spousal Employment Challenges in Military Settings" // International Journal of Social Sciences, 2020. 8. Harbiy oilalar uchun psixologik xizmatlar bo‘yicha qo‘llanma. Toshkent: Mudofaa vazirligi nashriyoti, 2021.