OLIY TA'LIMDA ELEKTRODINAMIKA BO'LIMINI O'QITISHDA EMPIRIK METODLAR ORQALI MUSTAQIL TA'LIMNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 11 OLIY TA’LIMDA ELEKTRODINAMIKA BO‘LIMINI O‘QITISHDA EMPIRIK METODLAR ORQALI MUSTAQIL TA’LIMNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH Abdullayev Botirxon Ismoilovich Olmaliq davlat texnika instituti “Matematika va tabiiy fanlar” kafedrasi o’qituvchisi Fizikani o‘qitishda, ayniqsa elektrodinamika bo‘limida, empirik metodning ahamiyati katta. Bu metod nafaqat nazariy bilimni, balki uning amaliy ifodasini ham ko‘rsatadi. Talabalarda nazariya va amaliyot o‘rtasidagi bog‘lanishni shakllantirishda empirik metodga asoslangan mustaqil ta’lim muhim o‘rin tutadi. Bu jarayon talabani o‘z izlanish faoliyatining subyektiga aylantiradi Empirik metodning ilmiy asoslari Aristotel, Bekon, Galiley va Nyuton kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ularning yondashuvida tajriba va kuzatish asosiy bilim manbai sifatida qabul qilingan. Hozirgi ta’lim tizimida empirik metod konstruktivistik pedagogika bilan uyg‘unlashgan holda qo‘llaniladi. Ya’ni talaba o‘z tajribasi orqali yangi bilim hosil qiladi, o‘qituvchi esa yo‘lboshchi sifatida uni mustaqil fikrlashga va muammolarni hal qilishga yo‘naltiradi Empirik metod nafaqat ilmiy, balki pedagogik jarayon sifatida ham talabaning kognitiv, metakognitiv va eksperimental ko‘nikmalarini rivojlantiradi Empirik metodni mustaqil ta’limga tatbiq etishning yana bir muhim jihati — raqamli texnologiyalar bilan integratsiya. Virtual laboratoriyalar, simulyatsiya dasturlari va interaktiv platformalar (masalan, PhET Interactive Simulations, PhysicsLab Online) talabalarni haqiqiy tajriba sharoitiga yaqin muhitda ishlash imkoniyati bilan ta’minlaydi. Bu, ayniqsa, real uskunalar yetishmaydigan o‘quv ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 12 muassasalarda muhimdir. Shu bilan birga, raqamli platformalar empirik metodni masofaviy o‘qitishda ham samarali qo‘llash imkonini beradi Mashg‘ulot va baholash Empirik metod asosida mustaqil ta’limni tashkil etish uchun o‘qituvchi aniq yo‘l, topshiriq tizimi va baholash mezonlarini ishlab chiqishi kerak. Masalan, “Magnit maydonda zaryadlangan zarra harakati” mavzusini o‘rganishda talabaga quyidagilar berilishi mumkin:  Lorens kuchini aniqlash tajribasini mustaqil loyihalash  Tajriba natijalarini raqamli vositalar yordamida tahlil qilish  Zaryad tezligi, maydon yo‘nalishi va kuchning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash Bunday mashg‘ulotlar talabalarda fizik tafakkur, mustaqil qaror qabul qilish, eksperiment natijalarini tahlil qilish va umumlashtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shuningdek, refleksiya bosqichi ham muhim: talaba o‘z kuzatuvlarini tahlil qiladi, xatoliklarni aniqlaydi va takroriy tajriba orqali faoliyatini to‘g‘rilaydi. Shu tarzda empirik metod talabaning o‘zini nazorat qilish va bilim faoliyatini boshqarish kompetensiyasini shakllantiradi. Empirik metodning afzalligi shundaki, u nazariy bilimni aniq tajriba asosida tekshiradi, bu esa fizika fanining tabiatiga mos keladi. Nazariya va amaliyot uyg‘unligi talabaning o‘rganish motivatsiyasini oshiradi, natijaga yo‘naltirilgan faoliyatni shakllantiradi va o‘quv jarayonini shaxsga yo‘naltirilgan qiladi. Shu sababli, empirik metodni fizika, xususan, elektrodinamika bo‘limida qo‘llash talabalarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirishning eng samarali yo‘llaridan biridir. Ta’limda amaliy qo‘llanilishi Fizikaning elektrodinamika bo‘limini o‘qitishda empirik metod talabalarning mustaqil o‘qish faoliyatini jonlantirishning eng samarali yo‘llaridan biridir. Bu metod yordamida talaba o‘quv materialini nafaqat nazariy, balki o‘z tajribasi orqali ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 13 ham o‘zlashtiradi. Empirik metod o‘qitishda “Bilim tayyor shaklda berish” modelidan “Bilimni o‘zi yaratish” modeliga o‘tishga yordam beradi. Bunda o‘qituvchi yo‘naltiruvchi va maslahat beruvchi rolida bo‘ladi, talaba esa o‘z bilim faoliyatining faol subyekti bo‘ladi. Empirik metodning samaradorligini oshirishda raqamli texnologiyalar va interaktiv dasturlar muhim rol o‘ynaydi. Masalan, PhET, Crocodile Physics, Algodoo kabi virtual muhitlarda talaba elektr zanjirlar, magnit maydon chiziqlari yoki elektromagnit to‘lqinlarni mustaqil modellashtiradi. Bu laboratoriya cheklovlarini bartaraf etadi, vizual tushunishni kuchaytiradi va mustaqil o‘rganish uchun qulay muhit yaratadi. Empirik metod kognitiv (bilim), affektiv (motivatsiya va qiziqish) va psixomotor (amalga oshirish) kompetensiyalarni birgalikda shakllantiradi. Ayniqsa, abstrakt mavzular - masalan, elektrodinamika - talabaning qiziqishini oshiradi va o‘z bilimini tajriba orqali sinab ko‘rishga undaydi. Bundan tashqari, empirik metod o‘qitishni differensiallashtirish imkonini beradi. Har bir talaba o‘z qobiliyatiga mos ravishda tajriba loyihalaydi, ma’lumot to‘playdi, tahlil qiladi va natijaga erishadi. Shu orqali individual yondashuv real ta’lim jarayonida amalga oshadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, empirik metod asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda ishtirok etgan talabalar nazariy o‘qitish usullariga nisbatan ancha yuqori natijalar ko‘rsatgan. Bu metod nafaqat bilim berish, balki talabaning ilmiy fikrlash madaniyatini shakllantirishda ham muhim ekanini tasdiqlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Safarmatov U. S., Sheraliyev S. S., Irkaboyev Dj. U., Abdullayev B. I., Irkinov M. B., Kuchkharov Sh. H., & Bekmurodov E. (2024). BIR TEKIS CHIZIQLI HARAKAT ASOSLARI: ANALITIK YONDASHUV. Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural and Social ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 14 Sciences, 3(7), 191–201. Retrieved from https://econferenceseries.com/index.php/srnss/article/view/5273 2. Irkаbаеv Dj. U, Abdullayev B. I, Irkinov M. B, & Kuchkharov Sh. H. (2024). FIZIKАNI O‘QITISHDА KОMPYUTЕR MОDЕLLАRIDАN FОYDАLАNISH IMKОNIYATLАRI. Ta’lim Innovatsiyasi Va Integratsiyasi, 24(2), 136–142. Retrieved from https://web-journal.ru/index.php/ilmiy/article/view/6768 3. Sheraliyev Sa’dullo Suyunboyevich, Abdullayev Bortirxon Ismoilovich, Qo‘chqorov Shohjahon Xazrat o‘gli “FIZIKADAN TALABALARNING MUSTAQIL TA’LIMINI TASHKIL ETISH VA UNING AHAMIYATI” Innovate Conferences https://innovateconferences.org/index.php/ic/article/view/146 4. SS Sheraliyev, BI Abdullayev, Sh X Qo‘Chqorov “TALABALARNING MUSTAQIL TA’LIMINI TASHKIL ETISH VA NAZORAT QILISH” «Buxoro determinant» https://cyberleninka.ru/article/n/talabalarning-mustaqil-ta-liminitashkil-etish-va-nazorat-qilish