ҚИШЛОҚ ЖОЙЛАРИДА АЁЛЛАР ТАДБИРКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ОРҚАЛИ УЛАРНИНГ ИҚТИСОДИЙ МУСТАҚИЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 144 ҚИШЛОҚ ЖОЙЛАРИДА АЁЛЛАР ТАДБИРКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ОРҚАЛИ УЛАРНИНГ ИҚТИСОДИЙ МУСТАҚИЛЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ Абдурахманова Нигора Каландаровна Профессиона таълимни ривожлантириш институти мустақил тадқиқотчи https://doi.org/10.5281/zenodo.17836328 Аннотация. Мақолада Ўзбекистоннинг қишлоқ жойларида аёллар тадбиркорлигини ривожлантириш орқали уларнинг иқтисодий мустақиллигини таъминлашнинг ўзига хос хусусиятлари назарий жиҳатдан ўрганилди. Қонунчиликдаги ижобий ўзгаришларга қарамай, чуқур илдиз отган ижтимоий-маданий тўсиқлар, хусусан, ҳақ тўланмайдиган меҳнат юки аёллар тадбиркорлиги ривожига асосий тўсиқ бўлиб қолаётгани аниқланди. Таҳлил натижасида қишлоқ аёллари тадбиркорлигига таъсир этувчи тўсиқларнинг уч поғонали (макро-, мезова микро-даража) концептуал тизими таклиф этилди. Калит сўзлар: аёллар тадбиркорлиги, иқтисодий мустақиллик, қишлоқ ривожланиши, гендер тенглиги, ижтимоий-маданий тўсиқлар, институционал ислоҳотлар, инсон капитали. Abstract. This article theoretically studied the specific features of ensuring the economic independence of women through the development of their entrepreneurship in rural areas of Uzbekistan. It was determined that despite positive legislative changes, deep-rooted sociocultural barriers, particularly the burden of unpaid care work, remain the main obstacle to the development of women's entrepreneurship. Based on the analysis, a three-tiered (macro-, meso-, and micro-level) conceptual framework of barriers affecting rural women's entrepreneurship was proposed. Keywords: women's entrepreneurship, economic independence, rural development, gender equality, socio-cultural barriers, institutional reforms, human capital. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда аёллар тадбиркорлиги соҳасида сезиларли ўсиш кузатилмоқда. Аёллар тадбиркорлиги феномени халқаро илмий адабиётларда турли назарий ёндашувлар орқали кенг ўрганилган. Феминистик тадбиркорлик назарияси вакиллари, жумладан H. Ahl, C. Brush ва S. Marlow каби олимлар, тадбиркорликнинг ўзи гендерлашган ҳодиса эканлигини, унинг анъанавий моделлари эркакларга хос тажриба ва қадриятларга асосланганини таъкидлайдилар. Уларнинг фикрича, аёллар тадбиркорлигини шунчаки эркаклар билан қиёслаш орқали ўрганиш етарли эмас, балки унга таъсир этувчи ижтимоий, маданий ва институционал тузилмаларни чуқур таҳлил қилиш зарур. Ўзбекистон ва Марказий Осиё минтақасига оид тадқиқотларда ҳам аёллар тадбиркорлигига тўсиқ бўлаётган омиллар, хусусан, маданий нормалар, молиявий ресурслардан фойдаланишдаги қийинчиликлар ва институционал қўллаб-қувватлашнинг етишмаслиги каби масалалар кўриб чиқилган. Бироқ, мавжуд тадқиқотларнинг аксарияти ушбу тўсиқларни тавсифлаш ва санаб ўтиш билан чекланиб, уларнинг ўзаро тизимли INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 145 алоқадорлигини ва турли даражалардаги таъсир механизмларини очиб берувчи концептуал моделни таклиф этмайди. Мазкур мақолада асосий эътибор мавжуд илмий бўшлиқни тўлдиришга қаратилган. Ўзбекистонда сўнгги йилларда гендер тенглигини таъминлашга қаратилган жиддий институционал-ҳуқуқий ислоҳотлар амалга оширилди, бу "Аёллар, бизнес ва қонун" индексидаги мамлакат рейтингининг яхшиланишида ҳам ўз аксини топмоқда. Шунга қарамай, амалий тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, аёллар тадбиркорлиги ривожига энг катта тўсиқ сифатида молиявий қийинчиликлар эмас, балки айнан ижтимоий-маданий омиллар, хусусан, аёллар зиммасидаги ҳақ тўланмайдиган уй-рўзғор ва парвариш меҳнатининг юқорилиги сақланиб қолмоқда. Бу макро-даражадаги сиёсатнинг ижобий ўзгаришлари мезо- (жамият) ва микро- (индивид) даражалардаги чуқур ўрнашган нормалар туфайли кутилган самарани бермаётганидан далолат беради. Бу "сиёсат парадокси"ни тушунтириш учун тўсиқларни оддий рўйхат сифатида эмас, балки уларнинг ўзаро таъсирини акс эттирувчи яхлит назарий тизим сифатида таҳлил қилиш зарурати юзага келади. Шундан келиб чиқиб, мақоланинг мақсади – қишлоқ жойларида аёллар тадбиркорлиги ривожига таъсир этувчи тўсиқларни тизимлаштирувчи ва уларнинг ўзаро алоқадорлигини тушунтирувчи кўп поғонали назарий тузилмани таклиф этишдан иборат. Мақоланинг назарий асосини ташкил этувчи асосий тушунчалар танқидий таҳлил қилинди. Биринчидан, "иқтисодий мустақиллик" тушунчаси таърифланди. Бу тушунча фақатгина даромадга эга бўлиш билан чекланмайди. БМТ-Аёллар ва Халқаро Аёллар Тадқиқот Маркази (ICRW) каби ташкилотларнинг ёндашувларига кўра, иқтисодий мустақиллик – бу аёлларнинг иқтисодий қарорлар қабул қилиш, ресурсларни назорат қилиш ва улардан фойдаланиш бўйича агентлик, ваколат ва мухториятга эга бўлишини, шу орқали мавжуд тенгсизликларга қарши курашишни назарда тутувчи трансформацион жараёндир. Бундай кенг қамровли таъриф нима учун қишлоқ жойларида кичик бизнесни бошлашнинг ўзи ҳақиқий иқтисодий мустақилликка олиб келмаслиги мумкинлигини тушуниш учун муҳимдир. Иккинчидан, "аёллар тадбиркорлиги" тушунчаси гендеринтегратив ёндашув асосида таҳлил қилинди. Феминистик назариётчилар таъкидлаганидек, бу ҳодиса ижтимоий тузилмалар ва маданий нормалар томонидан шакллантириладиган "гендерлашган феномен" сифатида кўриб чиқилиши лозим. Бу эса аёллар дуч келадиган тўсиқларни таҳлил қилишда уларнинг ўзига хос тажрибаларини ҳисобга олишни тақозо этади. Турли назарий ёндашувлар танқидий таҳлил қилинди. Либерал феминизм ёндашуви аёлларга эркаклар билан тенг ҳуқуқий ва институционал имкониятлар яратишга урғу беради. Ўзбекистонда амалга оширилган кўплаб қонунчилик ислоҳотлари айнан шу ёндашувга асослангани асосланди. Бироқ, бу ёндашув ижтимоий-маданий нормалар ва уй меҳнатидаги тенгсизлик каби чуқурроқ муаммоларни эътибордан четда қолдиради. Социалистик ва постструктуралист феминизм эса гендер тенгсизлигини патриархал ва иқтисодий тузилмаларнинг маҳсули сифатида кўриб, тадбиркорлик ҳақидаги доминант, маскулин дискурсларни танқид қилади. Қишлоқ жойларидаги мураккаб ижтимоийиқтисодий воқеликни тушуниш учун фақат либерал ёндашув етарли эмаслиги, шу сабабли бир неча назарий қарашларни ўзида бирлаштирган интегратив ёндашув таклиф этилди. Қуйидаги жадвалда ушбу назарий ёндашувларнинг қиёсий таҳлили келтирилган. 1-жадвал. Аёллар тадбиркорлигини ўрганишга оид назарий ёндашувларнинг қиёсий таҳлили INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 146 Назарий ёндашув Асосий ғоя Тадбиркорликка нисбатан қўлланилиши Танқидий жиҳатлари Либерал феминизм Гендер тенглигига ҳуқуқий ва институционал тўсиқларни бартараф этиш орқали эришиш. Аёллар учун эркаклар билан тенг молиявий ва таълимий имкониятлар яратиш. Ижтимоий-маданий нормалар ва уй меҳнатидаги тенгсизликни эътиборсиз қолдиради. Социалистик феминизм Гендер тенгсизлиги капиталистик ва патриархал тузилмаларнинг маҳсулидир. Аёллар тадбиркорлигига таъсир этувчи иқтисодий ва ижтимоий тузилмаларни таҳлил қилиш. Тадбиркорликнинг индивидуал агентлик жиҳатини етарлича баҳоламаслиги мумкин. Постструктуралист феминизм "Тадбиркор" тушунчасининг ўзи гендерлашган ва маскулин дискурс орқали яратилган. Тадбиркорлик ҳақидаги стереотипларнинг аёллар имкониятларини чеклашини таҳлил қилиш. Амалий ечимлар таклиф қилишдан кўра, мавжуд ҳолатни танқид қилишга урғу беради. Назарий таҳлил асосида "Қишлоқ аёллари тадбиркорлигига таъсир этувчи тўсиқларнинг уч поғонали тизими" деб номланган янги концептуал тузилма таклиф этилди. Ушбу тузилма аёллар тадбиркорлигига тўсқинлик қилаётган омилларни алоҳидаалоҳида эмас, балки ўзаро боғлиқ ва бир-бирини кучайтирувчи тизим сифатида тасаввур қилиш имконини беради. Тизимнинг янгилиги шундаки, у нафақат тўсиқларни таснифлайди, балки улар орасидаги иерархик ва сабаб-оқибат алоқаларини ҳам кўрсатади. Ушбу тизим қуйидаги уч даражадан иборат: 1. Макро-даража (Институционал-ҳуқуқий): Бу даража давлат сиёсати, қонунчилик ва расмий институтлар билан боғлиқ юқоридан пастга йўналтирилган тўсиқларни ўз ичига олади. Буларга, гарчи Ўзбекистонда бу борада ижобий ўзгаришлар кузатилаётган бўлса-да, баъзи соҳаларда сақланиб қолаётган билвосита дискриминацион қонунчилик меъёрлари , мураккаб рўйхатдан ўтиш ва солиққа тортиш тартиб-таомиллари , шунингдек, расмий молия институтларида (банкларда) йирик ҳажмдаги кредитларни олишда гаров таъминотининг етишмаслиги каби тизимли муаммолар киради. 2. Мезо-даража (Ижтимоий-маданий): Бу даража Ўзбекистон қишлоқлари контекстида энг муҳим ва барқарор тўсиқларни ўзида мужассам этади. У жамият ва маҳаллий ҳамжамият даражасида амал қилади. Буларга аёллар зиммасига асосий масъулият сифатида юкланган ҳақ тўланмайдиган парвариш ва уй-рўзғор меҳнати билан боғлиқ қатъий ижтимоий нормалар ; аёлларни анъанавий равишда паст даромадли ва ўсиш салоҳияти чекланган соҳаларга (масалан, тикувчилик, пазандачилик) йўналтирувчи INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 147 маданий стереотиплар ; шунингдек, эркаклар устунлик қиладиган профессионал алоқалар тармоқлари ва бозорларга кириш имкониятларининг чекланганлиги каби омиллар киради. 3. Микро-даража (Индивидуал-психологик): Бу даражадаги тўсиқлар кўпинча макрова мезо-даражадаги омилларнинг натижаси сифатида юзага келади ва индивидуал даражада намоён бўлади. Буларга ўзига ишончнинг пастлиги ва муваффақиятсизликдан юқори даражада қўрқиш ; молиявий ва рақамли саводхонлик, бизнесни режалаштириш ва музокаралар олиб бориш кўникмаларининг етишмаслиги ; ҳамда "икки сменали" меҳнатнинг (иш ва оила масъулиятини бир вақтда олиб бориш) психологик юки киради, бу эса бизнесни стратегик ривожлантириш учун вақт ва кучни чеклайди. Ушбу таҳлилдан келиб чиқадиган умумий назарий хулоса шакллантирилди: кўплаб қўллаб-қувватлаш дастурларининг самарасизлиги уларнинг асосан макро- (қонунларни ўзгартириш) ва микро- (индивидуал тренинглар ўтказиш) даражаларга қаратилгани, аммо бу икки даража ўртасидаги кучли воситачилик ролини ўйновчи мезодаражани (ижтимоий нормаларни) эътиборсиз қолдираётгани билан изоҳланади. Таклиф этилган тизимнинг назарий аҳамияти шундаки, у мезо-даражани макро-даражадаги ислоҳотларнинг микро-даражадаги натижаларга таъсирини чеклайдиган "фильтр" ёки "тор бўғин" сифатида концептуаллаштиради. Таклиф этилган уч поғонали тизим Ўзбекистондаги "сиёсат парадокси"ни, яъни институционал-ҳуқуқий базанинг такомиллашуви ва аёллар тадбиркорлигининг амалдаги ҳолати ўртасидаги тафовутни изоҳлаш учун мувофиқ аналитик восита бўлиб хизмат қилади. Мамлакатда макро-даражадаги кўплаб тўсиқлар бартараф этилаётган бир пайтда, мезо-даражадаги ижтимоий-маданий нормалар деярли ўзгаришсиз қолмоқда. Айнан шу сабабли аёллар тадбиркорлиги миқдор жиҳатидан ўсаётган бўлса-да, унинг сифати, кўлами ва барқарорлигида жиддий муаммолар сақланиб қолмоқда. Велтер ва Смоллбоун (Welter & Smallbone) каби тадқиқотчиларнинг Ўзбекистондаги анъанавий қадриятларнинг кучли таъсири ҳақидаги хулосалари биз таклиф этган тузилмада мезо-даражанинг марказий ўринга қўйилганини тасдиқлайди. Ушбу тизим аёлларнинг иқтисодий фаоллигини чеклаётган муаммоларнинг илдизи нафақат иқтисодиёт ёки қонунчиликда, балки жамиятнинг ижтимоий тузилишида эканлигини кўрсатади. Натижаларнинг илмий аҳамияти шундаки, таклиф этилган тизим ўтиш даври иқтисодиётларида аёллар тадбиркорлигини ўрганувчи адабиётларга тўсиқларнинг оддий рўйхатидан ташқарига чиқувчи, уларнинг тизимли ўзаро таъсирини акс эттирувчи янгича моделни тақдим этади. Амалий аҳамияти эса сиёсатчилар ва амалиётчилар учун аниқ ташхис воситасини беришидадир. Ушбу тизимдан фойдаланиш тавсия этилади, чунки у келгусидаги қўллаб-қувватлаш дастурлари бир-бирини тўлдирувчи ва комплекс характерга эга бўлиши кераклигини кўрсатади. Масалан, микро-кредитлар ажратиш (макро-даража) гендер стереотипларига қарши курашувчи маҳаллий ҳамжамиятга асосланган дастурлар ва парвариш юкини камайтирувчи ташаббуслар (масалан, ҳамёнбоп болалар боғчаларини ташкил этиш) (мезо-даража) ҳамда ишончни мустаҳкамловчи менторлик дастурлари (микро-даража) билан биргаликда амалга оширилиши керак. БМТТД ва Жаҳон банки томонидан амалга оширилган муваффақиятли лойиҳалар тажрибасини ушбу тизим орқали таҳлил қилиш, уларнинг айнан қайси даражаларга муваффақиятли таъсир кўрсатганини аниқлаш имконини беради. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 148 Умумий хулоса шундан иборатки, қишлоқ жойларида аёлларнинг иқтисодий мустақиллигига эришиш фақатгина иқтисодий ёки ҳуқуқий ислоҳотлар билан чекланиб қолмайди. Бу чуқур ижтимоий-маданий ўзгаришларни талаб қиладиган комплекс жараёндир. Шундан келиб чиқиб, қуйидаги илмий таклифлар илгари сурилади: 1. Интеграциялашган қўллаб-қувватлаш моделларини ишлаб чиқиш: Келгусидаги тадқиқотлар таклиф этилган тизимнинг уччала поғонасига бир вақтнинг ўзида таъсир кўрсатувчи интеграциялашган қўллаб-қувватлаш дастурларини ишлаб чиқиш ва синовдан ўтказишга, уларнинг синергетик самарасини ўлчашга қаратилиши лозим. 2. Мезо-даражадаги ўзгаришлар бўйича узоқ муддатли тадқиқотлар ўтказиш: Маҳаллий ҳамжамият даражасидаги ижтимоий нормалар қандай ривожланишини ва ижобий ўзгаришларни тезлаштиришда қандай интервенциялар энг самарали эканлигини тушуниш учун узоқ муддатли сифат тадқиқотларини амалга ошириш зарур. 3. Муваффақият мезонларини қайта кўриб чиқиш: Тадбиркорлик муваффақиятини ўлчашда фақатгина иқтисодий кўрсаткичлардан (фойда, бизнес сони) воз кечиб, иқтисодий мустақилликнинг кенгроқ таърифига мос келадиган, агентлик, қарор қабул қилиш ваколати ва иш-оила мувозанати каби ўлчовларни ўз ичига олган кўп ўлчовли "Имкониятлар индекси"ни ишлаб чиқиш таклиф этилади. 4. Эркакларнинг иттифоқчилик ролини ўрганиш: Аёллар тадбиркорлигини рағбатлантириш ёки чеклашда эркакларнинг (оталар, турмуш ўртоқлар, маҳалла етакчилари) ролини ўрганиш орқали эркакларнинг иттифоқчилигини кучайтиришга ва уй хўжалигида масъулиятларни тенг тақсимлашга қаратилган интервенцияларни ишлаб чиқиш лозим. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР (REFERENCES) 1. Ahl, H. Why research on women entrepreneurs needs new directions // Entrepreneurship Theory and Practice. – 2006. – Vol. 30, № 5. – P. 595–621. – DOI: 10.1111/j.15406520.2006.00138.x. 2. Brush, C. G., de Bruin, A., & Welter, F. A gender-aware framework for women's entrepreneurship // International Journal of Gender and Entrepreneurship. – 2009. – Vol. 1, № 1. – P. 8–24. – DOI: 10.1108/17566260910942318. 3. Muntean, S. C., & Ozkazanc-Pan, B. A Gender Integrative Conceptualization of Entrepreneurship // New England Journal of Entrepreneurship. – 2016. – Vol. 19, № 1. – P. 27–51. 4. UNDP. Women’s Entrepreneurship in Uzbekistan: Challenges and Opportunities. – Tashkent: United Nations Development Programme, 2025. – 56 p. 5. World Bank. Uzbekistan - Country Gender Assessment 2024. – Washington, D.C.: World Bank Group, 2024. – 120 p. 6. Ruzimuratova, Z. How do Women Entrepreneurs in Uzbekistan Overcome Obstacles to Succeed in Business? // Intersect: The Stanford Journal of Science, Technology, and Society. – 2024. – Vol. 18, № 1. 7. Каримов Ш.А., Исломов Ф.Р. Ўзбекистонда аёллар тадбиркорлигини ривожлантиришнинг ижтимоий-иқтисодий омиллари // Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар. – 2022. – № 4. – Б. 112–125.