ОЛИЙ ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА ХОТИН-ҚИЗЛАРНИНГ ИЛМИЙ-ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТДАГИ ИШТИРОКИНИ РАҒБАТЛАНТИРИШНИНГ ПЕДАГОГИК ВА ПСИХОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 154 ОЛИЙ ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА ХОТИН-ҚИЗЛАРНИНГ ИЛМИЙ-ИННОВАЦИОН ФАОЛИЯТДАГИ ИШТИРОКИНИ РАҒБАТЛАНТИРИШНИНГ ПЕДАГОГИК ВА ПСИХОЛОГИК ЖИҲАТЛАРИ Ашурова Санобар Юлдашевна Педагогика фанлари доктори, профессор Профессионал таълимни ривожлантириш институти https://doi.org/10.5281/zenodo.17836355 Аннотация. Мазкур мақолада олий таълим тизимида хотин-қизларнинг илмийинновацион фаолиятга жалб этилишига тўсқинлик қилувчи асосий педагогик ва психологик омиллар ўрганилди. Таҳлил жараёнида Ижтимоий роллар назарияси ва Роллар мувофиқлиги назарияси каби фундаментал концепциялар танқидий кўриб чиқилди. Гендер стереотиплари, хусусан, илмий фаолиятнинг “агентлик” (маскулин) сифатлар билан боғланиши ва бунинг натижасида юзага келадиган “ролга мос эмаслик” феноменининг хотин-қизларнинг карьерасига салбий таъсири аниқланди. Таҳлил натижасида хотинқизларнинг илмий-инновацион фаоллигини рағбатлантиришнинг уч компонентли интегратив тизими шакллантирилди ва унинг назарий-методологик асослари ишлаб чиқилди. Калит сўзлар: гендер тенглиги, илмий фаолият, инновация, олий таълим, психологик тўсиқлар, педагогик рағбатлантириш, ижтимоий роллар назарияси, гендер стереотиплари. Abstract. This article studied the main pedagogical and psychological factors hindering the involvement of women in scientific and innovative activities in the higher education system. In the analysis process, fundamental concepts such as Social Role Theory and Role Congruity Theory were critically reviewed. The negative impact of gender stereotypes on women's careers was identified, particularly the association of scientific activity with "agentic" (masculine) qualities and the resulting "lack of role fit" phenomenon. Based on the analysis, a threecomponent integrative system for encouraging women's scientific and innovative activity was formed, and its theoretical and methodological foundations were developed. Keywords: gender equality, scientific activity, innovation, higher education, psychological barriers, pedagogical encouragement, social role theory, gender stereotypes. Замонавий дунёда илм-фан ва инновацияларнинг ривожланиши ҳар қандай давлатнинг иқтисодий қудрати ва ижтимоий тараққиётининг асосий ҳаракатлантирувчи кучига айланди. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистоннинг минтақавий IT марказига айланиш ва рақамли иқтисодиётни ривожлантиришга қаратилган стратегик мақсадлари таълим ва илм-фан соҳасига, айниқса, олий таълим тизимига улкан масъулият юклайди. Бироқ, бу мақсадларга эришиш жамиятнинг барча аъзолари, жумладан, хотин-қизларнинг интеллектуал салоҳиятидан тўлиқ ва самарали фойдаланишни тақозо этади. Ҳукумат томонидан гендер тенглигини таъминлаш бўйича қабул қилинган миллий стратегиялар ва ижобий ўзгаришларга қарамай, олий таълим муассасаларида хотин-қизларнинг илмийинновацион фаолиятдаги иштироки ҳамон уларнинг умумий сонига номутаносиб бўлиб INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 155 қолмоқда. Муаммонинг долзарблиги шундаки, гендер тенгсизлиги нафақат ижтимоий адолат масаласи, балки миллий инновацион тизимнинг самарадорлигига бевосита таъсир кўрсатувчи омилдир. Хотин-қизларнинг илмий жараёнлардан четда қолиши илмий тафаккурнинг бойишига, янгича ёндашувларнинг пайдо бўлишига ва натижада мамлакатнинг глобал рақобатбардошлигига салбий таъсир кўрсатади. Шу сабабли, ушбу муаммонинг педагогик ва психологик жиҳатларини чуқур таҳлил қилиш ва уни бартараф этишнинг илмий асосланган механизмларини ишлаб чиқиш муҳим ижтимоий, таълимий ва методологик аҳамиятга эга. Илмий адабиётлар таҳлили шуни кўрсатадики, академик соҳада гендер тенгсизлиги муаммоси кўплаб халқаро тадқиқотчилар томонидан ўрганилган. Тадқиқотларнинг аксарияти хотин-қизларнинг, айниқса, STEM (science, technology, engineering, and mathematics) йўналишларида ва юқори академик лавозимларда кам вакилликка эга эканлигини тасдиқлайди. Бу ҳолат кўпинча “шилқим шифт” (glass ceiling) ва “сизиб кетувчи қувур” (leaky pipeline) метафоралари орқали тавсифланади, яъни хотин-қизлар карьеранинг дастлабки босқичларида кўпчиликни ташкил этса-да, юқори поғоналарга кўтарилиш жараёнида уларнинг сони кескин камайиб боради. Муаммонинг илдизларини тушунтиришда бир нечта назарий ёндашувлар мавжуд. Жумладан, А. Игли (A. Eagly) томонидан ривожлантирилган Ижтимоий роллар назарияси (Social Role Theory) гендер стереотипларининг жамиятдаги тарихий меҳнат тақсимотидан келиб чиқишини асослайди. Унга кўра, аёллар билан “коммунал” (ғамхўр, меҳрибон, ҳамкорликка мойил) сифатлар, эркаклар билан эса “агентлик” (қатъиятли, рақобатбардош, доминант) сифатлар боғланади. Игли ва С. Карау (S. Karau) томонидан таклиф этилган Роллар мувофиқлиги назарияси (Role Congruity Theory) эса ушбу стереотипларнинг аёллар карьерасига салбий таъсирини тушунтиради: илмий раҳбарлик ёки юқори даражадаги илмий фаолият стереотипик тарзда “агентлик” сифатларни талаб қилгани учун, “коммунал” сифатларга эга деб ҳисобланган аёллар бу ролларга “мос эмас” деб қабул қилинади. Бу эса ўз навбатида, “профессорни ўйласанг – эркакни ўйла” (“think professor–think male”) каби онг ости қарашларини келтириб чиқаради. Мавжуд илмий адабиётлар муаммонинг мавжудлиги ва унинг назарий асосларини кенг ёритса-да, уни бартараф этиш бўйича таклиф этилаётган ечимлар кўпинча тарқоқ ва бирёқлама характерга эга. Кўпгина ёндашувлар ё институционал ислоҳотларга (масалан, квоталар жорий этиш) ёки индивидуал даражадаги интервенцияларга (масалан, алоҳида тренинглар) урғу беради. Бунда муаммонинг тизимли ва кўп қиррали эканлиги, яъни институционал сиёсат, педагогик амалиёт ва индивидуал-психологик омилларнинг ўзаро чамбарчас боғлиқлиги эътибордан четда қолади. Натижада, олий таълим тизимида хотинқизларнинг илмий-инновацион фаолиятини рағбатлантиришнинг яхлит, интегратив назарий асоси яратилмаган. Ушбу илмий бўшлиқни тўлдириш мақсадида, мақолада мавжуд назарий ёндашувларни синтез қилиш орқали хотин-қизларнинг илмийинновацион фаоллигини рағбатлантиришнинг педагогик ва психологик жиҳатларини ўзида мужассамлаштирган яхлит концептуал тизимни ишлаб чиқиш мақсад қилиб қўйилди. Мақоланинг асосий вазифаси – институционал, педагогик ва психологик чоратадбирларни ўзаро боғлайдиган ва уларнинг синергетик таъсирини таъминлайдиган назарий тузилмани таклиф этишдан иборат. Мақоланинг назарий асосини гендер психологияси ва таълим социологияси соҳасидаги фундаментал концепциялар ташкил этади. Асосий тушунчалардан бири – INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 156 гендер стереотиплари – бу аёллар ва эркаклар эга бўлиши керак бўлган ёки эга деб ҳисобланадиган хусусиятлар, сифатлар ва роллар ҳақидаги умумлашган тасаввурлардир. Ижтимоий роллар назариясига кўра, бу стереотиплар тарихан шаклланган ижтимоий меҳнат тақсимотидан келиб чиқади ва жамиятда мустаҳкамланади. Ушбу назария доирасида агентлик ва коммунал сифатлар тушунчалари фарқланади. Агентлик сифатлар (масалан, қатъиятлилик, рақобатбардошлик, мустақиллик) одатда эркакларга хос деб ҳисобланади ва муваффақиятли олим ёки раҳбар образи билан боғланади. Коммунал сифатлар (масалан, ғамхўрлик, ҳамдардлик, ҳамкорлик) эса аёлларга хос деб қаралади. Ушбу тасниф асосида “ролга мос эмаслик” (lack of fit) феномени таърифланди. Унга кўра, аёлларнинг коммунал сифатлари илмий фаолият учун талаб этиладиган агентлик сифатларга мос келмайди деб қабул қилиниши, уларнинг танлов ва юксалиш жараёнларида камситилишига олиб келади. Илмий фаолиятдаги гендер тенгсизлигини тушунтирувчи назарий ёндашувлар танқидий таҳлил қилинди. Хусусан, Ижтимоий роллар назарияси (ИРН) ва Роллар мувофиқлиги назарияси (РМН) ўзаро таққосланди. Иглининг ИРН стереотипларнинг келиб чиқиш механизмини, яъни уларнинг ижтимоий тузилмалар томонидан қандай шакллантирилишини тушунтиришга қаратилган. Бу назария нима учун “фан – эркакларники” деган қараш мавжудлигини асослайди. Игли ва Караунинг РМН эса ИРНни тўлдириб, ушбу стереотипларнинг қачон ва нима учун салбий баҳолашга олиб келишини кўрсатади. РМНга кўра, аёлнинг гендер роли (коммунал) ва у эгалламоқчи бўлган профессионал рол (масалан, олим ёки раҳбар, яъни агентлик) ўртасида номувофиқлик қанчалик кучли бўлса, унга нисбатан салбий муносабат ва паст баҳолаш эҳтимоли шунчалик ортади. Шундай қилиб, ИРН муаммонинг фундаментал сабабини очса, РМН унинг аниқ вазиятлардаги намоён бўлиш механизмини изоҳлайди. Ушбу икки назариянинг синтези асосида хотин-қизларни илмий фаолиятга жалб этишнинг комплекс стратегиясини ишлаб чиқиш мумкинлиги асосланди. Қуйидаги жадвалда ушбу назарияларнинг қиёсий таҳлили таклиф этилди. 1-жадвал. Илмий фаолиятдаги гендер тенгсизлигини тушунтирувчи назарий ёндашувларнинг қиёсий таҳлили Мезон Ижтимоий роллар назарияси (Social Role Theory - SRT) Роллар мувофиқлиги назарияси (Role Congruity Theory - RCT) Асосий ғоя Гендер стереотиплари жамиятдаги меҳнат тақсимотидан келиб чиқади. Хотин-қизларга нисбатан салбий баҳолаш уларнинг гендер роли (коммунал) ва раҳбарлик роли (агентлик) ўртасидаги номувофиқлик туфайли юзага келади. Асосий тушунчалар Агентлик ва коммунал сифатлар; ижтимоий роллар. Ролга мослик/мос эмаслик; "double bind" (икки томонлама босим). Тўсиқнинг манбаи Стереотипларнинг шаклланиши ва ижтимоийлашуви. Маълум бир лавозим (масалан, профессор) талаблари ва аёл гендер стереотипи ўртасидаги зиддият. Амалий аҳамияти Нима учун "фан = эркак" стереотипи мавжудлигини тушунтиради. Нима учун аёллар раҳбарлик лавозимларига тайинланишда ва баҳоланишда қийинчиликларга дуч келишини асослайди. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 157 Назарий таҳлиллар асосида мақолада “Хотин-қизларнинг илмий-инновацион фаоллигини рағбатлантиришнинг интегратив тизими” таклиф этилди. Ушбу тизим олий таълим муассасаларида гендер тенглигини таъминлашга қаратилган чора-тадбирларни ягона концептуал асосга бирлаштирувчи назарий тузилма сифатида тақдим этилди. Тизимнинг янгилиги шундаки, у тарқоқ ёндашувлардан воз кечиб, институционал, педагогик ва психологик даражадаги интервенцияларнинг ўзаро алоқадорлиги ва бирбирини тўлдиришига асосланади. Ушбу тизим учта ўзаро боғлиқ компонентдан иборат эканлиги аниқланди. 1. Институционал-стратегик компонент. Бу компонентнинг асосий мақсади – хотин-қизларнинг илмий юксалиши учун адолатли, шаффоф ва қўллаб-қувватловчи институционал муҳит яратишдир. Бунга эришиш учун қуйидагилар шакллантирилди: қарор қабул қилувчи шахслар (“дарвозабонлар” – танлов комиссиялари аъзолари, кафедра мудирлари, профессорлар) учун онг остидаги гендер стереотиплари ва нохолисликни англашга қаратилган махсус тренинглар ўтказиш ; илмий даража ва унвонлар бериш мезонларини қайта кўриб чиқиб, индивидуал ютуқлар (“агентлик” сифатлар) билан бир қаторда, устозлик, жамоавий лойиҳаларни бошқариш каби “коммунал” сифатларни ҳам инобатга олиш ; илмий лойиҳаларни молиялаштириш, лавозимга тайинлаш ва мукофотлаш жараёнларида субъектив ёндашувларни истисно қилувчи шаффоф механизмларни жорий этиш. 2. Педагогик-мазмуний компонент. Бу компонент бевосита таълим жараёнига йўналтирилган бўлиб, унинг вазифаси – илм-фанда аёл образини нормаллаштириш ва ижобий рол моделларини яратишдир. Бунинг учун қуйидаги йўналишлар тақдим этилди: ўқув дастурлари ва дарсликларга машҳур аёл олимларнинг ҳаёти ва ютуқларини кенг киритиш орқали талаба қизлар учун яққол намуналарни шакллантириш ; рақобатга асосланган анъанавий педагогик усуллар билан бир қаторда, ҳамкорлик, мулоқот ва турлича фикрларни қадрлашга асосланган феминистик педагогика элементларини қўллаш ; илмий анжуманлар ва тадбирларда аёл маърузачиларнинг фаол иштирокини таъминлаш ва “фақат эркаклардан иборат панеллар” амалиётидан воз кечиш. 3. Шахсга йўналтирилган психологик компонент. Ушбу компонент хотинқизларнинг индивидуал эҳтиёжларини қондиришга ва уларда илмий фаолият учун зарур психологик ресурсларни ривожлантиришга қаратилган. Бу йўналишда қуйидаги чоратадбирлар мажмуи ишлаб чиқилди: ёш тадқиқотчи қизларни тажрибали аёл олимларга бириктиришга асосланган тизимли устоз-шогирд дастурларини йўлга қўйиш; омма олдида чиқиш, илмий мунозара олиб бориш, лойиҳаларни тақдим этиш каби “агентлик” кўникмаларни ривожлантиришга қаратилган семинар-тренинглар ташкил этиш; хотинқизлар ўртасида ўзаро тажриба алмашиш, бир-бирини қўллаб-қувватлаш ва ҳамкорлик қилиш имконини берувчи Tumaris.Tech каби профессионал тармоқлар ва ҳамжамиятларни ривожлантириш. Умумий назарий хулоса шундан иборатки, фақатгина ушбу уч компонентни бирлаштирган интегратив тизимгина хотин-қизларнинг илмий-инновацион фаолиятдаги иштирокига тўсқинлик қилувчи тизимли тўсиқларни бартараф эта олади. Мақолада таклиф этилган “Хотин-қизларнинг илмий-инновацион фаоллигини рағбатлантиришнинг интегратив тизими” мавжуд илмий тадқиқотлар натижалари билан INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 158 мувофиқ келади ва уларни мантиқан ривожлантиради. Кўплаб тадқиқотчилар, жумладан, Ҳейлман (Heilman) ва Игли (Eagly) ўз ишларида гендер стереотиплари ва “ролга мос эмаслик” феноменини аёллар карьерасидаги асосий тўсиқ сифатида аниқлаганлар. Бироқ, уларнинг ишлари асосан муаммони ташхислашга қаратилган. Таклиф этилаётган тизим эса ушбу ташхисдан келиб чиқиб, муаммони бартараф этишнинг кўп даражали ва тизимли ечимини таклиф этади. Бу ёндашув, шунингдек, институционал маданиятни ўзгартиришга чақирувчи тадқиқотлар натижаларига ҳам муносабатлидир. Мазкур тадқиқотларнинг хулосаси шуки, муаммо аёлларда эмас, балки улар фаолият юритаётган тизимнинг ўзидадир. Бизнинг тизимимиз айнан шу тизимни учта муҳим йўналишда – сиёсат, педагогика ва психологик қўллаб-қувватлаш – ислоҳ қилишни назарда тутади. Мазкур тизимнинг афзаллиги унинг компонентлари ўртасидаги синергетик таъсирдадир. Масалан, педагогик компонент доирасида аёл олимларнинг рол моделлари сифатида тақдим этилиши , агар институционал компонент доирасида уларнинг “коммунал” сифатлари (масалан, устозлик) ҳам юқори баҳоланмаса, кутилган самарани бермайди. Худди шунингдек, шахсга йўналтирилган психологик қўллаб-қувватлаш дастурлари, агар институционал муҳит ҳамон нохолис ва стереотипларга тўла бўлса, чекланган натижа беради. Ўзбекистонда IT соҳасида хотин-қизлар учун яратилаётган имкониятлар ва Tumaris.Tech каби лойиҳаларнинг муваффақияти бизнинг тизимимизнинг институционал-стратегик ва шахсга йўналтирилган компонентларининг ҳаётийлигини ва тўғрилигини тасдиқлайди. Давлат даражасидаги стратегик эътибор ва аниқ мақсадли дастурлар ҳатто энг консерватив ҳисобланган соҳаларда ҳам ижобий ўзгаришларга туртки бериши мумкин. Таклиф этилган тизимнинг илмий аҳамияти шундаки, у гендер тенглиги муаммосига оид турли назарий ёндашувларни (психологик, педагогик, социологик) ягона концептуал доирада бирлаштиради ва муаммони аниқлашдан унинг ечимини моделлаштиришга ўтиш имконини беради. Унинг амалий аҳамияти эса Ўзбекистон олий таълим муассасалари раҳбарлари, сиёсатчилар ва таълим менежерлари учун гендер тенглигини таъминлаш бўйича амалий ҳаракатлар дастурини ишлаб чиқишда илмийметодологик асос бўлиб хизмат қилиши мумкин. Ушбу тизимдан олий ўқув юртларида гендер аудит ўтказиш, мавжуд ҳолатни баҳолаш ва ривожланиш стратегияларини белгилашда фойдаланиш тавсия этилади. Хулоса қилиб айтганда, олий таълим тизимида хотин-қизларнинг илмийинновацион фаолиятдаги иштирокини рағбатлантириш чуқур илдиз отган психологик ва педагогик тўсиқларни бартараф этишни талаб қилади. Бунинг учун тарқоқ чоратадбирлардан воз кечиб, институционал сиёсат, таълим мазмуни ва шахсга йўналтирилган психологик ёрдамни ўзида бирлаштирган яхлит, интегратив тизимни жорий этиш зарур. Мақолада таклиф этилган уч компонентли тизим ушбу муаммони ҳал этишнинг назарий асосланган ва амалий йўналтирилган йўлини таклиф этади. 1. Ўзбекистондаги тажриба-синов олий таълим муассасаси базасида таклиф этилган Интегратив тизим компонентларини татбиқ этиш ва унинг самарадорлигини лонгитюд тадқиқот орқали баҳолаш. Бунда STEM йўналишларида талаба қизларнинг ўқишни давом эттириш кўрсаткичлари, илмий нашрлар сони ва юқори лавозимларга тайинланиш динамикаси каби мезонлар ўрганилиши лозим. 2. Ўзбекистондаги STEM ва гуманитар факультетлардаги қарор қабул қилувчи шахслар (“дарвозабонлар”) ўртасидаги гендер стереотипларини қиёсий ўрганиш. Бу INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 159 “Институционал-стратегик” компонент доирасидаги тренинг дастурларини аниқ мақсадли ва самаралироқ қилиш имконини беради. 3. Хотин-қиз докторантлар ўртасида “илмий ўз-ўзига ишонч” ва “академик муҳитга мансублик ҳисси”ни ўлчайдиган психологик методикани ишлаб чиқиш ва валидациядан ўтказиш. Ушбу методика “Шахсга йўналтирилган психологик” компонент самарадорлигининг асосий индикатори сифатида қўлланилиши мумкин. 4. Tumaris.Tech каби лойиҳаларнинг тажрибасини кейс-стади методи орқали таҳлил қилиш. Бу орқали илм-фан ва технологиялар соҳасидаги хотин-қизлар учун трансмиллий қўллаб-қувватлаш тармоқларини яратишнинг энг самарали амалиётларини аниқлаш ва уларни бошқа соҳаларга ҳам татбиқ этиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш. Фойдаланилган адабиётлар (References) 1. Zacher H., Rudolph C.W. What Got You Here, Won’t Help You There: Changing Requirements in the PreVersus the Post-tenure Career Stage in Academia // Frontiers in Psychology. – 2021. – Vol. 12. – P. 569281. – DOI: 10.3389/fpsyg.2021.569281. 2. Eagly A.H., Karau S.J. Role congruity theory of prejudice toward female leaders // Psychological Review. – 2002. – Vol. 109, № 3. – P. 573–598. – DOI: 10.1037/0033295X.109.3.573. 3. Heilman M.E. Gender stereotypes and workplace bias // Research in Organizational Behavior. – 2012. – Vol. 32. – P. 113–135. – DOI: 10.1016/j.riob.2012.11.003. 4. Meussen T., et al. Think Academic–Think Male? A Study on the Perceived Role Fit of Women and Men Academics in the Social Sports Sciences // Social Sciences. – 2023. – Vol. 12, № 12. – P. 660. – DOI: 10.3390/socsci12120660. 5. Munar A.M., et al. The academia we have and the one we want: A vision for the future of tourism scholarship // The Journal of Tourism Futures. – 2015. – Vol. 1, № 1. – P. 8-25. – DOI: 10.1108/JTF-11-2014-0012. 6. VEON. Women in STEM: How Uzbekistan is challenging Western gender stereotypes. – 2023. 7. UNESCO. Cracking the code: Girls' and women's education in science, technology, engineering and mathematics (STEM). – Paris: UNESCO Publishing, 2017. – 124 p.