MOBIL ILOVA VA PLATFORMALAR KORPUSI ASOSIDA TEXNIK TERMINLARINING AMALIYOTDA QO'LLASH

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 849 MOBIL ILOVA VA PLATFORMALAR KORPUSI ASOSIDA TEXNIK TERMINLARINING AMALIYOTDA QO‘LLASH Bazarova Umida Mamurjanovna Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti dotsenti https://doi.org/10.5281/zenodo.17836790 Annotatsiya. Ushbu maqolada texnikaga oid terminlarning o‘zbek, ingliz va rus tillarida qo‘llanilishi mobil ilova va onlayn platformalar korpusi asosida tahlil qilingan. Terminlarning morfologik, semantik, tarjima xususiyatlari amaliyotdan olingan real misollar asosida yoritilgan. Mobil ilovalarda terminlarni standartlashtirish va ularning tillararo muvofiqligini oshirish zarurati bo‘yicha takliflar bayon etilgan. Kalit so‘z: texnikaga oid terminlar, mobil ilova korpusi, platforma korpusi, terminologiya, tarjima amaliyoti, morfologik tahlil, semantik tahlil, standartlashtirish. Texnika va muhandislik sohasida qo‘llaniladigan terminlar zamonaviy ishlab chiqarish jarayonlarini to‘g‘ri boshqarishda, asbob-uskunalardan xavfsiz va samarali foydalanishda, texnologik ma’lumotlarni to‘g‘ri ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir texnik terminlar ma’lum bir jarayon, mexanizm yoki uskunaning funksional vazifasini belgilovchi ma’lum bir til birligidir. Masalan, “kompressor qurilmasi”, “gidravlik tizim”, “burovchi moment”, “minutdagi aylanishlar”, “datchikni kalibrlash”, “avtomatlashtirish moduli”, “burg‘ilash qurilmasi”, “filtrlash tizimi” kabi terminlar ishlab chiqarish va texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlarida katta ahamiyatga ega. Agar ular tarjimada noto‘g‘ri talqin qilingan yoki buzilgan bo‘lsa, bu texnik xatolarga, xavfsizlik qoidalarining buzilishiga yoki ishdagi uzilishlarga olib kelishi mumkin. Muhandislik-texnika sohasida raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida mobil ilovalar, onlayn platformalar, elektron lug‘atlar va raqamlashtirilgan o‘quv qo‘llanmalari keng tarqaldi. Google Play va App Store’dagi texnik qo‘llanma dasturlari, datchiklar bilan ishlash va uskunalarni kalibrlashni o‘rgatish uchun simulyator ilovalari, mexanik va elektrotexnik lug‘atlar, CAD modellari uchun platformalar, diagnostika va xizmat ko‘rsatishni o‘rgatish uchun mobil ilovalar texnik terminologiyadan foydalanish uchun yangi muhit yaratadi. Ushbu raqamli muhitda texnik terminlarning amaliyotda qanday qo‘llanilishi, ularning tillararo (o‘zbek, rus va ingliz) variantlari va semantik muvofiqligi alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki mobil ilovalarda: “yuk ko‘tarish qobiliyati” o‘rniga “yuk sig‘imi” → “yuk quvvati”, ‘yuklanadigan hajm” kabi noto‘g‘ri tarjimalar uchraydi. qisqartmalar izohlarsiz beriladi (RPM, PSI, HVAC, CNC, PCB va boshqalar), texnik terminlarning semantik ma’nosi kontekstga mos ravishda tushuntirilmaydi (masalan, “datchikning sezgirligi” fizika va avtomatikada turli xil ma’nolarga ega), transliteratsiya amaliyoti haddan tashqari ko‘p ishlatilgan (“controller” → “controller” lekin funksiya tushuntirilmagan). Bunday holatlar texnika yo‘nalishida ta’lim olayotgan talabalar, muhandis va texnik mutaxassislar, tarjimonlar va amaliyotchilar uchun ma’lum qiyinchiliklar tug‘diradi. Shu bois, mobil ilova va platformalar korpusi asosida texnik terminlarning amaliyotda qo‘llanilishini o‘rganish dolzarb ilmiy vazifa hisoblanadi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 850 Korpus lingvistikasi usullari mobil ilovalardagi texnik terminlarning quyidagi jihatlarini aniq ilmiy asosda tahlil qilish imkonini beradi: foydalanish chastotasi, kontekstdagi semantik maydon, tillararo moslik yoki farq, odatiy tarjima xatolari, texnik toifalar bo‘yicha tizimlashtirish. Ushbu tadqiqot mobil ilovalar va onlayn platformalar korpusida texnik terminlardan foydalanish amaliyotini o‘rganish, ularning tillararo ifodalanish xususiyatlarini aniqlash, muammolarni aniqlash va standartlashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan. Bunday yondashuv texnik terminologiyani integratsiyalash, raqamli ta’lim vositalarining sifatini oshirish va texnik tarjimada aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Tadqiqotning maqsadi mobil ilova va onlayn platforma korpusida texnik terminlar amaliyotini o‘rganish, ularning tillararo ifodalanish xususiyatlarini aniqlash, muammolarni aniqlash va standartlashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Bunday yondashuv texnik terminologiyani integratsiyalash, raqamli ta’lim vositalarining sifatini oshirish va texnik tarjimada aniqlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Texnika va muhandislik sohasida terminlar axborotni aniq, tizimli va bir ma’noli uzatishning asosiy vositasi hisoblanadi. Mexanika, elektrotexnika, avtomatlashtirish, metallurgiya, gidravlika, sensor texnologiyalari, diagnostika va hisoblash tizimlariga oid terminlar murakkab texnik jarayonlar va uskunalarning funksional xususiyatlarini belgilaydi. Shuning uchun texnik terminlarning kontekstda qanday ishlatilishi, ularning tillararo mosligi va semantik aniqligi juda muhimdir. Zamonaviy raqamli muhitda texnik terminlardan foydalanish an’anaviy qo‘llanmalar doirasidan chiqib, mobil ilovalar, onlayn platformalar, elektron lug‘atlar, diagnostika dasturlari, simulyator modellari va sohaviy ta’lim xizmatlari hisobiga kengayib bormoqda. Google Play, App Store, onlayn texnika platformalaridagi ilova matnlari texnik terminologiyaning eng ko‘p qatlamli va amaliy muhitini tashkil etadi. Tadqiqot jarayonida aynan shu raqamli muhit asos qilib olinib, mobil ilovalar va platformalarning maxsus korpusi yaratildi. Korpus texnik terminlarning real qo‘llanilish holatlarini, ularning interfeysda aks ettirilishini, jadvallardagi texnik parametrlarni, datchiklar va uskunalar modullariga tegishli atamalarni qamrab oladi. 1. Korpusni shakllantirish va dastlabki platformalar Korpusni shakllantirishda texnika sohasida turli funksiyalarni bajaradigan zamonaviy mobil ilovalar va onlayn ma’lumotlar bazalari tanlab olindi: Mexanika va uskunalarni boshqarish uchun ilovalar: Machinery Handbook Mobile, Mashinasozlik vositalari, Moment kalkulyatori Ularda ko‘pincha “burovchi moment”, “podshipnikka tushadigan yuk”, “valni markazlashtirish”, “uzatish soni” kabi asosiy mexanik terminlar uchraydi. Elektrotexnika va avtomatlashtirish bo‘yicha ilovalar: Elektr kalkulyatori, Sanoat avtomatlashtirish bo‘yicha qo‘llanma, PLC dasturlash markazi Ushbu ilovalar “kuchlanishning pasayishi”, “nominal tok”, “datchikni kalibrlash”, “PLK sikli”, “releli modul” kabi terminlarni qamrab oladi. Texnik lug‘atlar va axborot platformalari: Muhandislik lug‘ati, Tech Terms Pro, ScienceDirect Engineering Glossary Ular terminlarning ta’rif, misol, ilmiy izoh va kontekstlarda qo‘llanishini ko‘rsatadi. CAD, modellashtirish va diagnostika uchun ilovalar: AutoCAD mobile, 3D muhandis modeli, Diagnostik vositalar Pro INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 851 Ushbu platformalarda “uch o‘lchovli to‘r”, “kuchlanish tahlili”, “nosozlik kodi”, “issiqlik yuklamasi” kabi terminlar amalda qanday yozilayotgani va tarjima qilinayotgani aks ettiriladi. Mazkur tadqiqotda mobil ilova va onlayn platforma korpusi asosida texnik terminlarning amaliyotda qo‘llanilishi atroflicha o‘rganilgan. Korpus tahlili texnik terminologiyaning raqamli muhitda namoyon bo‘lishi, ularning tillararo muvofiqligi va kontekstual xususiyatlari haqida muhim ilmiy-amaliy xulosalar chiqarish imkonini berdi. Birinchidan, mobil ilovalar va platformalar lug‘atlarida texnik terminlar turli darajada soddalashtirilgan, aksariyat hollarda qisqa va interfeysga moslashtirilgan shaklda taqdim etilgan. Bu shuni ko‘rsatdiki, bunday tasavvur terminning dastlabki texnik ta’rifini, uning fizik qonunlar bilan bog‘liq mazmunini yoki uning uskunadagi vazifasini to‘liq aks ettirmaydi. Shu sababli ba’zi terminlarda semantik qisqarish, ma’no yo‘qolishi va noto‘g‘ri texnik tasavvurlar shakllanishi kuzatildi. Ikkinchidan, terminlarning tillararo muvofiqligida jiddiy farqlar kuzatildi. Xususan, o‘zbek variantlarida ko‘pincha ingliz va rus tillaridan to‘g‘ridan to‘g‘ri kalkalash yoki transliteratsiya usullaridan foydalanilganligi aniqlandi. Masalan, heat sink, load balance, actuator, controller, range, calibration kabi terminlar ko‘pincha kontekstsiz va texnik vazifasini tushuntirmasdan tarjima qilinadi. Bu esa texnik adabiyotlar bilan ishlaydigan mutaxassislar uchun ma’lum chalkashliklarga olib kelishi mumkin. Uchinchidan, korpus tahlili shuni ko‘rsatdiki, mobil ilovalar muhitida izohsiz qisqartmalardan (RPM, PSI, HVAC, PCB, PLC) foydalanish keng tarqalgan. Qisqartmalar har bir sohada turli ma’nolarga ega bo‘lishi mumkinligi sababli, ularni izohsiz ishlatish talabalar va amaliyotchi muhandislar uchun qiyinchilik tug‘diradi. Shuningdek, texnik qisqartmalarni, ayniqsa interaktiv o‘quv ilovalarida to‘g‘ri talqin qilish juda muhimdir. To‘rtinchidan, korpus asosida texnik terminlar muhitga qarab turli tushunchalarni anglatishi mumkinligi aniqlandi. Masalan, range, resistance, overload, sensor value, displacement kabi terminlar mexanika, elektrotexnika va avtomatlashtirish sohalarida turli xil semantik yuklamaga ega. Mobil platformalarda bu farqlar ko‘pincha aniq belgilanmaydi, bu esa kontekstning yo‘qolishiga olib keladi. Beshinchidan, korpus tahlili shuni ko‘rsatdiki, texnik mobil ilovalarda terminlarni standartlashtirish mavjud emas, bir xil termin turli platformalarda turlicha tarjima qilinadi yoki talqin qilinadi. Bu holat terminologik barqarorlikni ta’minlash uchun qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Normatov H. Texnika terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishi. – Toshkent: Fan, 2019. – 212 b. 2. Qorayev H., Rahimov B. Muhandislik lug‘atshunosligi asoslari. – Toshkent: TDTU nashriyoti, 2020. – 185 b. 3. Rahmatullayev Sh. Lingvistik terminologiyaning nazariy asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017. – 256 b. 4. Bazarova U.M Tillardagi Izohining Lingvistik Xususiyatlari //Journal of Innovation in Education and Social Research. – 2024. – Т. 2. – №. 3. – С. 45-47. 5. Abdullayev Sh. Texnik tarjimada terminlarning qo‘llanilishi. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2021. – 198 b. 6. Yusupov I. Korpus lingvistikasiga kirish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2022. – 175 b. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 852 7. Jo‘rayev U. Texnika sohasida terminlar garmonizatsiyasi. – Namangan: NamDU, 2020. – 143 b. 7. Лейчик В. М. Терминология: предмет, методы, структура. – М.: КомКнига, 2021. – 304 с. 21. Engineering Toolbox. Technical calculators & engineering data [ЭР]. – Режим доступа: https://www.engineeringtoolbox.com 22. IEEE Xplore Digital Library. Engineering & Technology Publications [ЭР]. – Режим доступа: https://ieeexplore.ieee.org 23. ScienceDirect Engineering. Engineering articles and glossaries [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://www.sciencedirect.com (дата обращения: 23.11.2025). 24. Springer Engineering. Research and technical terminology [ЭР]. – Режим доступа: https://link.springer.com 25. IATE – EU Terminology Database. Engineering Terms [ЭР]. – Режим доступа: https://iate.europa.eu