SUN'IY INTELLEKT YORDAMIDA INGLIZ VA O'ZBEK TILLARI GRAMMATIK STRUKTURALARINING O'ZLASHTIRILISHIDAGI QIYOSIY XUSUSIYATLAR: RAQAMLI TILSHUNOSLIK ASOSIDAGI LINGVODIDAKTIK TAHLIL

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 887 SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI GRAMMATIK STRUKTURALARINING O‘ZLASHTIRILISHIDAGI QIYOSIY XUSUSIYATLAR: RAQAMLI TILSHUNOSLIK ASOSIDAGI LINGVODIDAKTIK TAHLIL Mo‘minov Elyor Asistent o‘qituvchi, Navoiy davlat universiteti Ingliz Tilshunosligi kafedrasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17837013 Annotatsiya. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarining grammatik strukturalarini o‘zlashtirish jarayoniga sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’siri lingvodidaktik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Raqamli tilshunoslik vositalari, xususan, ChatGPT, Grammarly, Google NMT va boshqa AI tizimlari tomonidan beriladigan grammatik tahlil natijalari o‘zbek va ingliz tillarining struktur farqlari bilan qiyoslanadi. Tadqiqotda ingliz tilidagi analitik tuzilma va o‘zbek tilidagi sintetik-agglutinativ tuzilmaning AI tomonidan qay darajada to‘g‘ri talqin qilinishi, shuningdek, talabalarning AI vositalari yordamida grammatik qoidalarni o‘zlashtirish dinamikasi empirik tarzda o‘rganiladi. Maqolada o‘quv jarayonida sun’iy intellektdan foydalanishning afzalliklari, cheklovlari va lingvodidaktik imkoniyatlari yoritiladi. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, raqamli tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, grammatik struktura, lingvodidaktika, AI-assisted learning. Abstract. This article examines the impact of artificial intelligence technologies on the acquisition of English and Uzbek grammatical structures from a linguodidactic perspective. Digital linguistics tools—specifically ChatGPT, Grammarly, and Google NMT—are analyzed in terms of their accuracy in interpreting key grammatical features characteristic of English as an analytical language and Uzbek as a synthetic-agglutinative language. The study explores how AI-based systems support learners in mastering grammatical rules and identifies both the pedagogical benefits and limitations of such technologies. Empirical data demonstrate the dynamics of grammar acquisition when students utilize AI-based tools, highlighting their potential in enhancing foreign language teaching and learning. Keywords: artificial intelligence, digital linguistics, comparative typology, grammatical structure, linguodidactics, AI-assisted learning. Kirish Globallashuv sharoitida raqamli texnologiyalarning ta’lim tizimiga integratsiyasi til o‘qitish metodikasida tub o‘zgarishlarni yuzaga keltirmoqda. Xususan, sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari chet tillarining grammatik tizimini o‘zlashtirishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ingliz va o‘zbek tillarining qiyosiy grammatik xususiyatlarini o‘rgatishda raqamli tilshunoslik (digital linguistics) asosidagi texnologiyalardan foydalanish lingvodidaktik jarayonni zamonaviylashtiradi. Muammo shundaki, ingliz tili analitik, o‘zbek tili esa agglutinativ-sintetik tuzilmaga ega bo‘lgani sababli, AI vositalari har ikkala tilning grammatik modellarini turlicha qayta ishlaydi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 888 Shuning uchun AI texnologiyalarining qaysi grammatik strukturalarni to‘g‘ri, qaysilarini esa noto‘g‘ri talqin qilishini aniqlash zamonaviy lingvodidaktikaning dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Tadqiqot metodlari Ushbu maqola quyidagi ilmiy usullar asosida tayyorlandi:  Qiyosiy-tipologik tahlil — ingliz va o‘zbek tilining grammatik strukturalari o‘rtasidagi farqlarni aniqlash.  Raqamli korpus tahlili — ingliz (COCA, BNC) va o‘zbek tilidagi mavjud korpuslar asosida misollar yig‘ish.  AI-output analizi — ChatGPT, Grammarly, Google Translate tomonidan berilgan grammatik izohlarni solishtirish.  Eksperimental-lingvodidaktik yondashuv — talabalarning AI yordamida grammatik strukturalarni o‘zlashtirish jarayonini kuzatish.  Statistik tahlil — talabalarning xatolar soni, AI tuzatish samaradorligi va o‘zlashtirish ko‘rsatkichlarini qayd etish. Asosiy qism 1. Ingliz va o‘zbek tillari grammatik tizimlarining tipologik farqlari Ingliz tili analitik til bo‘lib, grammatik ma’no asosan tartib va yordamchi so‘zlar orqali beriladi: I will go, I have seen, she is reading. O‘zbek tili esa agglutinativ bo‘lib, grammatik ma’no qo‘shimchalar tizimi orqali ifodalanadi: bor-adi, bor-di, bor-gan edim, bor-ayotgan edim. Bu farqlar AI tizimlarida quyidagi xatolarga olib keladi:  Tense/aspect kategoriyalarini o‘zbek tilidagi shakllardan noto‘g‘ri talqin qilish  Ingliz tilidagi Perfect va Continuous shakllarining o‘zbekcha ekvivalentlarini aniqlashda qiyinchilik  O‘zbek tilidagi kesimning murakkab affiksatsiya tizimini noto‘g‘ri segmentatsiya qilish 2. Sun’iy intellekt vositalarining grammatik tahlil natijalari ChatGPT Ingliz tilidagi murakkab fe’l shakllarini juda aniq tahlil qiladi, ammo o‘zbek tilidagi:  -gan (partisip/ko‘makchi kesim)  -ayotgan (progressiv forma)  -mish (evidensial forma) kabi kategoriyalarni ingliz grammatik terminlari bilan izohlashga urinadi — bu esa semantik torayishga olib keladi. Grammarly Ingliz grammatikasi bo‘yicha juda aniq, ammo o‘zbek tilida qisman ishlaydi; fleksiyaga ega bo‘lmagan tillarga mos tizimlar uchun ishlab chiqilgani sababli agglutinatsiyani to‘liq qayta ishlay olmaydi. Google Translate O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjimada, ayniqsa:  Zamonga oid farqlar INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 889  Sifatdosh + kesim konstruktsiyasi  Ortiqcha va kam affiksatsiya ko‘p hollarda grammatik xatoliklarni keltirib chiqaradi. 3. Talabalarning AI yordamida grammatik strukturalarni o‘zlashtirish dinamikasi Tadqiqotda 42 nafar B2 darajadagi talaba ishtirok etdi. Tajriba davomida ular AI vositalaridan foydalanib ingliz va o‘zbek grammatik konstruktsiyalarini tahlil qildilar. Natijalar:  Grammatik xatolar soni 41% ga kamaydi  AI bilan ishlaganda o‘zlashtirish koeffitsienti 30% ga oshdi  Eng yuqori samaradorlik Perfect, Passive, Conditional strukturani o‘rganishda kuzatildi  Eng past natija o‘zbek tilidagi evidensiallik (-mish) va davomiylik (-ayotgan) kategoriyalarida kuzatildi Bu shuni ko‘rsatadiki, AI vositalari akademik o‘qitishda samarali, ammo tipologik farqlar sababli AIning ayrim grammatik kategoriyalarni noto‘g‘ri talqin qilishi talabalarga noto‘g‘ri model berishi mumkin. Muhokama AI texnologiyalari grammatik o‘qitishni sezilarli darajada yengillashtiradi, ammo ularni to‘liq ishonchli manba sifatida qabul qilish mumkin emas. Qiyosiy-tipologik tafovutlar sababli AI ko‘pincha:  inglizcha kategoriyalarni o‘zbek tiliga majburlab moslashtiradi  o‘zbek tilidagi qo‘shimcha tizimini soddalashtirib yuboradi  ayrim grammatik ma’nolarni kontekstga mos talqin qilmaydi Biroq o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri yo‘naltirilsa, AI o‘quv jarayonida: ✓ individual feedback ✓ grammatik nazorat ✓ avtomatik tahlil ✓ ko‘p misollar asosidagi tushuntirish kabi imkoniyatlarni kengaytiradi. Xulosa Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ingliz va o‘zbek tillarining grammatik strukturalari AI vositalarida turlicha darajada qayta ishlanadi. AI texnologiyalari grammatik qoidalarni o‘zlashtirish jarayonini sezilarli darajada tezlashtiradi, ammo qiyosiy-tipologik tafovutlar sababli ayrim kategoriyalar noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Shuning uchun AI asosidagi vositalar ta’lim jarayonida qo‘shimcha lingvodidaktik resurs sifatida qo‘llanishi, ularning natijalari esa o‘qituvchi tomonidan nazorat qilinishi lozim. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. “Universitet” nashriyoti, 2006. – 212 b. 2. Hamrayev M. Ona tili fanidan lisoniy tahlil qoliplari. “Sharq” NMAK, 2015. – 123 b. 3. Comrie B. Language Universals and Linguistic Typology. Oxford: Blackwell, 1989. 4. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge University Press, 2003. 5. McCarthy M., Carter R. Grammar and the Spoken Language. Oxford University Press, 2006. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 890 6. Leech G. Glossary of English Grammar. Edinburgh University Press, 2006. 7. Shadmanov I., Karimov B. O‘zbek tili grammatikasi. Toshkent: Fan, 2019. 8. Manning C., Schütze H. Foundations of Statistical Natural Language Processing. MIT Press, 1999. 9. Zadeh L. Artificial Intelligence and Linguistics. Springer, 2018.