"Sab'ai sayyor" asarida qo'llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 140 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 87 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ 2025-yil, dekabr, 12-son “SAB’AI SAYYOR” ASARIDA QO‘LLANGAN ONOMASTIK BIRLIKLAR HAQIDA MULOHAZALAR GadayevOybekYaxshiboyevich Samarqanddavlatpedagogikainstitutidotsenti RavshanovaSharbatoyRahmatillaqizi Samarqanddavlatpedagogikainstitutimagistranti Annotatsiya:MaqoladaNavoiyning“Sab’aisayyor”dostonidagionomastikbirliklarhaqidaqisqachama’lumotberiladi. Bizyashayotganhozirgimakondaharnarsaningnomibor.Engyirikpredmetlardantortibko‘zgako‘rinmaszarrachalargachao‘znomigaega.Nomsizbudunyodamavjudbo‘lishmumkinemas.Nomnarsavahodisalarnibir-biridanfarqlash uchunzarurdir. Kalit so‘zlar:onomastika,toponim,toponimiya,toponimika,etimologiya,so‘zlashuvuslubi. Abstract:ThearticleprovidesabriefoverviewoftheonomasticunitsinNavoi’sepicpoem“Sab’aisayyor”.Inthespace inwhichwelivetoday,everythinghasaname.Fromthelargestobjectstoinvisibleparticles,itisimpossibletoexistinthis worldwithoutaname.Anameisnecessarytodistinguishthingsandphenomenafromeachother. Key words:onomastics,toponym,toponymy,etymology,colloquialism. Аннотация:ВстатьеданкраткийобзорономастическихединицвпоэмеНавои“Сабайисайёр”.Всовременном пространстве,вкотороммыживём,всёимеетназвание.Отсамыхкрупныхпредметовдоневидимыхчастиц–в этоммиреневозможносуществоватьбезимени.Имянеобходимодляразличениявещейиявлений. Ключевые слова:ономастика,топоним,топонимика,этимология,разговорнаяречь. KIRISH “Sab’aisayyor”asario‘zbekadabiymerosidaalohidao‘rintutuvchibadiiymatnbo‘lib,undaqo‘llangan onomastikbirliklar–ismlar,toponimlar,etnonimlar,ramziynomlarvamifologikatamalarasarningmazmuni hamdabadiiystrukturasinishakllantirishdamuhimahamiyatgaega.Asardaginomlarnafaqatqahramonlarning xarakteriniochibberish,balkiSharqadabiyan’analari,qadimiytasavvurlarvaramziy-majoziymazmunlarni yoritishdahamasosiyvositabo‘libxizmatqiladi.Onomastikbirliklarorqalimuallifvoqealarrivoji,obrazlartizimi vag‘oyaviyyo‘nalishnichuqurroqanglashimkoniniyaratadi.Shuboismazkurmaqolada“Sab’aisayyor”asarida qo‘llanganonomastikbirliklarningturlari,ularningsemantikyuklamasi,badiiy-funksionalvazifalarihaqidaqisqa ilmiymulohazalarkeltiriladi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI O‘zbektilidabutermino‘rnidaism,kishiismi,odamotlarikabiterminlarqo‘llaniladi[1].Ismlardajamiyatning madaniyativaijtimoiyhayotiaksettirilganbo‘ladi.Ismlarma’lumbirshaxsningavlodi,uningjamiyatdatutgan o‘rnihaqidahamxabarberadi.Insoniyatpaydobo‘lganidanberiuningismihammavjud.Ismsizinsonyo‘q. Leksikologiyaning(onomastikaning)kishiotlarini(nomlarini)o‘rganuvchibo‘limi[2].Antroponimikao‘rganadigan, antroponimiyaningfondinitashkilqiladiganantroponimikbirliklarganimalarkiradi?Konkretolinadiganbo‘lsa, o‘zbektilidagikishiatoqliotibo‘lganquyidagionomastikvositalaro‘zbekantroponimiyasiningbirliklaridir: 1) ismlar–konkretshaxsgaberilganismlar; 2) laqablar; 3) taxalluslar; 4) o‘zbeklarda shaxsni nomlashning o‘tmishda mavjud bo‘lgan ba’zi shakllari (“qizi”, “o‘g‘li”) yordamida nomlash; AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 2025-yil, dekabr, 12-son 88 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ 5) shaxsniuningismigao‘tmishajdodlarinominitiklashorqaliatashningarabchashakllari(“ibn”,“binni”) yordamida[3]. Yuqoridakeltirilganantroponimikbirliklaro‘zbekantroponimiyasidao‘rganiladi. Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostonidagi onomastik birliklarga e’tibor qaratamiz. Yuqorida ta’kidlaganimizdek,onomastikatarkibanbirqanchabo‘limlargabo‘linadi.Dostonan’anaviytarzdahamd,na’tvamunojot bilanboshlanadi.Asarningaynanshuqismlaridateonimhamdakosmonimlarko‘pboraqo‘llangan.Dostonda BahromvaDiloromvoqealari,shuasosdaturlimasalalarniyorituvchiyettihikoyatbayonqilinadi.Asardavomidasoddavaqo‘shmashakldagiturlixilantroponimlargako‘zimiztushadi.Uningarabtilidagidarsibirduo misoldir.KaminaIbnHojibningshogirdiedi.Yo‘q,IbnHojibningemas,Ollohningyori,tafsirilminingbilimdoni.U diniyilmlarniharfma-harfo‘rgangan,uningtili,zikrivaso‘zihamdiniyilmlargamansubdir[4]. Dostonning7-bobi“HazratshayxulislommavlonoNuriddinAbdurahmonJomiy”madhigabag‘ishlangan. Navoiyunifazlkonivailmdaryosidebatarekan,ustoziniarabtilidagibilimdonligijihatidan“Kofiya”asari muallifiIbnHojibga,tafsirilmidayuztaIbnHojarga,fiqhilmidaImomiA’zamgao‘xshatadi.Jomiyningbusohalardayaratganasarlari,devonlarivadostonlariningnomlarinikeltiradi.(Aslismi:JamoliddinAbuAmrUsmon ibnUmar.Hijriy570-yildatavalludtopgan.Arabgrammatikasirivojlanishigakattahissaqo‘shgan.Jomiyunga “SharhmullaJomiy”nomlisharhbitgan.ShusababliNavoiyuniJomiybilanbog‘lagan)[5]. Ha,DiloromningpayvastahilolqoshlariBahromnihiloldeknozikvaxastaqilibtashladi.Uyoriningkiyik ko‘zlariniko‘zoldigakeltirarkan,ko‘ngliningdashtidayuzlabjayronlarningyuguribyurganinihisetardi.Ukiyikdek go‘zalyorinio‘ylabjoniqolmaganiuchununicharxningBahromiGo‘ridebatashdi.BuparchaasarningXVII bobidanolinganbo‘lib,“go‘r”–yovvoyieshak,qulon,ikkinchimisradaesa“qabr,mozor”ma’nosidaqo‘llangan. Buso‘zBahromismibilanbirgaishlatilishiningsababishundaki,shohshuhayvonovinijudasevgan.“Go‘r” Bahromninglaqabigaaylangan.“AniBahromGo‘rdedilar,muningjihatinba’zidedilarkim,go‘rnishersayd qilganda,aningo‘qiegnisidino‘tubyergategdi.Ba’zidebturlarkim,go‘rovigako‘pmoyilerdi”[6]. Antroponimlartizimidalaqablarhamo‘zigaxoso‘rintutadi.Laqabso‘zi arabcha bo‘lib, “ikkinchi nom” ma’nosiniifodalaydi[7]. E.Begmatovta’rificha,“Laqab–shaxsgauningatrofdagilaritomonidanberiladigan,kishiningxarakterli belgivaxususiyatiniifodaqiluvchi,asosanshaxsismibilanbirgaqo‘llanuvchinom”[8]. Laqablarbo‘yichaA.Ishaevning“Mang‘itshevasidagilaqablargadoir”ishie’tiborgaloyiq[9].Laqablarda nominativlikbilanbirqatordaekspressivlikmavjudligi,ba’zilaqablarsalbiyemotsionalbo‘yoqqaegabo‘lsa, ayrimlariijobiybahogaegabo‘lishivaboshqaxususiyatlariE.Qilichevningmaqolasidayaxshitahlilqilingan[10]. O‘zbektilidalaqabso‘ziquyidagima’nolardaqo‘llanadi: 1) birorxususiyatigako‘rakishilargahazilyokimasxaratariqasidaberilganqo‘shimchanom;shuningdek, ma’lummaqsaddao‘zgartiribolingannom; 2) esk.aynantaxallus–MuhammadAminxo‘janiendixalqMuqimiydebtaniyboshladi.Senihamxalqqabir laqabbilantanishtirishniistayman.SeninglaqabingMavlaviybo‘lsin!–dediustoz(S.Abdulla,“Mavlono Muqimiy”); 3) esk.aynanfamiliya; 4) hayvonlargaqo‘yilgannom[11]. BahromisminingizohiniE.Begmatovquyidagichatavsiflaydi:“Bahrom(ft.)–Mirrix(Mars)sayyorasining nomidan.Ubaxt-saodattimsolihisoblanadiyokiBahrom(qadimgiEronshohlaridanbiri)dekmard,jasurbo‘lsin” (O‘xshashlari:Bahromali,Bahromqul,Bahromiddin)[12].Navoiyo‘zasaridaharikkita’rifgamoskeluvchio‘rinlarni keltiradi.Masalan:Osmonsentufaylisayretuvchi,yeresaosoyishta,falakdagiBahromg‘azabnok,Zuhraning Diloromiesachangchaluvchidir.Sendahrningbunyodiniqilayotganingdako‘ksamoniyettigumbazbilanyaratdingyokiQuyosho‘ziningulug‘vorligidanuyalibyergakiribketganedi.Uningsavlatiniko‘rganBahromqilichini qinigasolib,ungadamberdi.Nurdanyuzidagigardizohirbo‘lganMushtariyesatezdao‘zminbaridantushdi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Dostonningengkattaqismini antroponimlartashkiletadi.Bularquyidagilar: Navoiy,NizomiyGanjaviy, Qorun,Xusrav,Ashraf, NuriddinAbdurahmon Jomiy,Ibn Hojib, Ibn Hojar,ImomiA’zam,Ibn Foriz,Xusrav Dehlaviy, Husayn Bahodirxon, Sulton Husayn bin Mansur, Xon bin Xon, Chingizxon, Alanquva, Rustam, Isfandiyor, Bahrom (Bahrom Go‘ri), Anushirvon, Ozar o‘g‘li Halilluloh, Yazdijird, No‘mon, Munzir, Sinmor, XusraviG‘ozi(HusaynBoyqaro),Moniy,Dilorom,Farhod,Shirin,Xonu,Jasrat,Farrux,Axiy,Xorun,Muso,Zayd Zahhob,Jamshid,Sa’d,Faylaqus,Mohruh,Juna,Ma’sud,XisravParvez,Jaypur,Ballu,Jobir,Navdar,Mehr, Ma’mun,Suhayl,Muqbil,Qatron,Mudbir,Aflotun,Kofur,Afridun(Faridun),Kayumars,Tahmuras,Hushang, AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 89 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ 2025-yil, dekabr, 12-son Zahhok,Gushtosp,Gurshosp,Kayqubod,Kaykovus,Kayxusrav,Tahamtan,Tus,Doro,Bahman,Iskandar, Dorob,AshkbinDoro,Som,MirzoHusaynkabilarhisoblanadi.Birjoyniikkinchisidan,birjilg‘aniboshqabir jilg‘adan,birko‘chaniyonidagiko‘chadan,tog‘-adirlarni,shaharvaqishloqlarnibir-biridanfarqqilishuchunham kishilarnomlaro‘ylabchiqargan.Joynomlarigeografiknomlaryokitoponimlardebataladi. Toponimlarnitoponimikafanio‘rganadi.Toponimikayunonchatopos–joyvaonoma(yokionima)–nom so‘zlaridantarkibtopgan.Joynomlari,ya’nitoponimiyabirnechaturgabo‘linadi.Bulargidronomiya(yunoncha gidro – suv), ya’ni daryolar, ko‘llar, dengizlar, soylar, kanallar, qo‘ltiqlar, bo‘g‘ozlar, sharsharalar nomlari; oronimiya(yunonchaoros–tog‘),ya’niyeryuzasiningrelyefshakllari–tog‘lar,cho‘qqilar,qirlar,vodiylar,tekisliklarnomlari;oykonimiya(yunonchaoykos–uy),polinimiya(yunonchapolis–shahar)yokiurbanonomiya (lotinchaurbos–shahar),ya’niqishloqhamdashaharlarningnomlari;mikrotoponimiya(yunonchamikros– kichik),ya’nikichikobyektlar:buloqlar,quduqlar,dalalar,o‘tloqlar,daraxtzorlar,jarlar,yo‘llar,ko‘priklarvahatto atoqliotgaegabo‘lganayrimdaraxtlarnomlari. Bundantashqari,turlixalq,urug‘-aymoqnomlaribilanataladigantoponimlaretnotoponimlar(yunoncha etnos–xalq)deyiladi.Kishiismlaribilanyuritiladigantoponimlarniesaantropotoponimlar(yunonchaantropos– odam)debatashmumkin.Toponimlartillug‘atfondiningbirqismidir.Shubilanbirga,joynomlaritilningboshqa leksikqatlamlaridananchaginafarqqiladi.Bufarqtoponimlarninguzoqyashashida,ularningpolikomponentli, ya’niko‘pkomponentlardan–tarkibiyqismlardaniboratbo‘lishida,harbirtilningichkiqonuniyatlarigako‘ra toponimlaryasashdaturdoshotlar(apellyativlar)ishtiroketaolishidao‘zaksinitopadi.[13] TAHLIL VA NATIJALAR AlisherNavoiyning“Sab’aisayyor”dostonidahisob-kitoblargako‘ra44tatoponimqo‘llangan.Bular:Abtahi, Yasrib,Makka,Madina,Hind(ayrimo‘rinlardaHindiston),Chin,Erambog‘i,Xuroson,Rum,Iroq,Ajam,Yaman, Ka’ba,Havornaq(qasr),Xitoy,Eron,Qaysar(Rumda),Xo‘tan,Kashmir,Sarandib,Quddus,Halab,Farangiston; Farang(Yevropa),Kustantaniya,Misr,Shahrisabz(ayrimo‘rinlardaKash),Xaybar,Sharq,Dehli,Taroz,Junpur, Darbast,Adan,Boxtar,Xovar,Xorazm,Gulrangqasr,“Vodiyihamim”(Qaynoqvodiy),“Jahonoro”(bog‘nomi), “Behishtsaro”,“Ravzayihazro”(yashilbog‘),“Qasriaxzar”(yashilqasr)vaafsonaviyjoynomlaribo‘lgan“Lo makon”,“Raf-raf”birliklarihammavjud.ButoponimlarningayrimlariNavoiyningo‘ziyaratganto‘qimatoponimlardir.Ayrimtoponimlarlug‘atlardamavjudemas,chunkiijodkordoimoreallikkaintilaolmaydi,asarbadiiyligi uchunto‘qimaobrazvato‘qimajoynomlaridanhamfoydalanadi.Jumladan,dostonningtoponimiyasitarkibida bo‘lgangidronimlarhamishtiroketgan.Ularkamchiliknitashkiletadi.Sadra(soynomi),Jayxun,Salsabil,Nil (daryonomlari),Kavsarsuvikabigidronimlarqo‘llangan. To‘p,to‘par,shox,tira,jamoa,toifa,avlod,qavm,urug‘,qabila,elat,xalq,millatnomlarietnonimlardeyiladi. Etnonimyunonchaetnos–“xalq”vaonim–“nom”so‘zlaridantarkibtopgan.Etnonimlarmajmui–etnonimiya, etnonimlarnio‘rganadiganfan–etnonimikadeyiladi.Etnonimlaretnonimika,etnografiya,tarix,tilshunoslikning haliyaxshio‘rganilmagansohasibo‘lib,millatlaretnogeneziniyanadachuqurtahlilqilishgakattayordamberadi. V.A.Nikonovo‘zita’riflabbergannisbiynegativlikqonunigaamalqilib,etnotoponimlarbironmillatyokixalq yashaydiganhududningmarkaziyqismidaemas,balkibuhududningchekkaqismida,ya’niikkixalqaralash yashaydiganchegaradoshzonadaginabo‘ladi.Bunomlartarixiydavrlardaxalqlarningqayerlardayashaganligi vao‘zaroaloqalaridanguvohlikberadi.[14] MahmudKoshg‘ariyning“Devonulug‘otit-turk”idajudako‘pxalq,qabila,toifanomlari–etnonimlartilga olingan.MahmudQoshg‘ariy“Devon”ningboshqismidaturkqabilalarihaqidaso‘zyuritib:bajanak,qipchoq, o‘g‘uz,yamak,basmil,qay,yabaku,tatar,qirg‘iz,chigil,tuxsi,yag‘ma,ig‘roq,jaruq,jumul,uyg‘ur,tangut,xitoy; kitobninglug‘atqismidaesakenjak,bayot,sag‘doq,uch,qorluq,o‘groq,kucha,balaq,kalach,aramut,turkman, qiniq,salg‘arkabietnonimlarnihamtilgaolgan.[15] Atoqliotlaroldigaqo‘yiluvchilingvistikbelgilarnuqtayinazaridanetnonimlarniatoqliotlarkategoriyasiga kiritibbo‘lmaydi,lekinetnonimlaratoqliotbo‘lmasa-da,atoqliotlarbilan,ayniqsa,antroponimlarvatoponimlar bilanaloqadorleksikguruhlardir.Shusabablitildaetnonimdanyasalgantoponimvaantroponimlar,ayniqsa, geografiknomlarkengtarqalgan.[16] Dostondaetnonimlarhamqo‘llanganvaularozchiliknitashkiletadi.Bular:Qurayshiy,arab,ajam,hind, turk,rum,xabash,kishvar(xalqorasidaKitvardebataladi),xaylikabilardir.Harbiretnonimningo‘zetimologiyasimavjud.Endiularningetimologiyalarigato‘xtalamiz.“Uajamdahamarabdagidekmaqomgaegabo‘lib, arabbilanajamo‘rtasidabordi-keldiqilibturaredi”jumlasidagiajametnonimi“arabxalqlarivamamlakatlaridan boshqasi(ko‘pinchaEronmamlakativaxalqigaaytiladi);Ajammuluki–Eronpodshohlari;Ajamshuarosi–fors shoirlari”[17]deganma’nonibermoqda. Ayrimsaytlardaajam(arab.–“arabemas”)arablardanboshqaSharqxalqlariningumumiynomisifatida izohlanadi.Shuningdek,arablaryashaydiganSharqmamlakatlari,xususanTuronvaEron“Mulkiajam”deb yuritilgan.Buyerlardanyetishibchiqqanolimlar“ajamiy”debatalgan.KeyinchalikAjamnomifaqateronliklarga AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 2025-yil, dekabr, 12-son 90 MAKTABGACHA PRE-SCHOOL ДОШКОЛЬНОЕ nisbatanqo‘llanilgan,EronesaAjamyokiAjamistondebatalgan.[18]Buyerdaajamnietnotoponimsifatidaqabul qilamiz:dastlabtoponimbo‘lgan,keyinchaliketnonimgako‘chgan,ya’nijoynomidanurug‘nomigaaylangan. Bugungikundaajamxalqnomimavjudligima’lum. Ma’lumki, kosmonim (yunoncha xósmos – kosmos, olam, koinot + onoma – atoqli ot) kosmik fazoda joylashgansamoviyobyektlarningatoqlioti,onomastikko‘lamtiplaridanbiridir[19].Kosmonimlarolam,koinot obyektlari, Oy, Quyosh va boshqa fazoviy jismlar nomlari bo‘lib, ularning jamul jami kosmonimiya, tadqiq etuvchisohanomiesakosmonimikadebyuritiladi.Masalan:Qalqon,KattaAyiq,Quyosh,Sekstant,Janubiy Baliq,ShimoliyToj,Oqyulduz,Qizilyulduz(Mirrix)kabilar.Kosmogoniyao‘zidafalakiyotilminingikkijabhasini birlashtiradi.Bularningbiriilmihay’at–astronomiyabo‘lsa,ikkinchisiilminujum–astrologiyadir.Ilmihay’atda osmonjismlariningjoylashuvi,ularningharakatyo‘nalishlari,ilminujumdaesaanashuharakatningYershari va inson taqdiriga turli xil ta’siri masalalari o‘rganiladi. Sharqda falakiyot ilmiga alohida ahamiyat berilgan. Ilmihay’atvailminujumningmuayyanqirralarihaqidagidastlabkiqarashlarjudaqadimgizamonlargaborib taqaladi.Jumladan,otashparastlikdinivakillariga18tasayyora,ularningnomima’lumedi,shulardanyettitasi Quyosh,Oy,Utorid,Zuhra,Mirrix,MushtariyvaZuhalbo‘lib,ularqadimdayettisoniningilohiylashuvigasabab bo‘lgan.YokizardushtiylikdinidaolovQuyoshningbirbo‘lagihisoblangan.Qadimgihind-erонmifologiyasida ertalabufqdanboshko‘targanQuyoshningtokunbotgunigaqadarosmonniaylanibo‘tishidaniboratharakati zarrinnursochibturuvchiaravagaminibolganMitraningsamoniaylanibchiqishitarzidatasavvurqilingan. Momaqaldiroqningtangriaravasiningg‘ildiraklarigamengzalishianashusamoviymiflarninge’tiqodiyqarashlargaaylanganholdabizgachayetibkelganqoldiqlarisanaladi.Bundanko‘rinadiki,otashparastlikdamuqaddas sanalganto‘rtunsurdanbiri–olov–samoviyjism,ya’niQuyoshma’nosidahamtushunilgan. XULOSA Xulosao‘rnidaaytaolamizki,“Sab’aisayyor”asaridahalie’tiborgaolinmayotganonomastikbirliklartalaygina.Jumladan,kosmonimlarhamo‘rnibilanqo‘llangan.Navoiyninglug‘atboyliginingqaydarajadakengligini uningasardahattokosmonimlarningsinonimlaridanhammahoratbilanfoydalanishidanbilishimizmumkin. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. БегматовЭ.Ўзбектилиантропонимикаси.Тошкент,2013.–Б.10. 2. HojiyevA.Lingvistikterminlarningizohlilug‘ati.–Toshkent,1985.–B.17. 3. БегматовЭ.Ўзбектилиантропонимикаси.Тошкент,2013.–Б.11. 4. НавоийА.Сабъаисайёр.–Тошкент:ҒафурҒулом,1991.–367б.(криллича).Қолганмисолларҳамшукитобдан олинади. 5. SirojiddinovSh.,AshurovaG.NizomiyGanjaviyvaAlisherNavoiyijodidaturkonatafakkurvag‘oyaviyvabadiiyasos. –Toshkent,2021.–B.339. 6. https:navoi.natlib.uz 7. QilichevB.Onomastika[Matn]:o‘quvqo‘llanma.–Buxoro,2023.–B.109. 8. БегматовЭ.,УлуқовН.Ўзбекономастикаситерминларинингизоҳлилуғати.–Наманган,2006.–Б.42. 9. QilichevB.Onomastika[Matn]:o‘quvqo‘llanma.–Buxoro,2023.–B.98. 10. ҚиличевЭ.Лақабларданоминативлик.–Тошкент,1991,1-сон.–Б.25. 11. QilichevB.Onomastika[Matn]:o‘quvqo‘llanma.–Buxoro,2023.–B.109. 12. БегматовЭ.Ўзбекисмларимаъноси.–Тошкент,2007.–Б.52. 13. QorayevS.Toponimika.–Toshkent,2006.–B.6. 14. QorayevS.Toponimika.–Toshkent,2006.–B.75. 15. MadrahimovZ.Tarixiytoponimika.–Toshkent,2017.–B.42. 16. XayrullayevaM.(2022).Xalq,millat,qavmvaurug‘nomigaasoslangantoponimlar.Yoshtadqiqotchijurnali,21813132. 17. Навоийасарларилуғати.–Тошкент,1972.–Б.32. 18. https:qomus.info 19. БегматовЭ.,УлуқовН.Ўзбекономастикаситерминларинингизоҳлилуғати.–Наманган,2006.–Б.41.